CHÂM CỨU HỌC
HỆ THỐNG LẠC MẠCH
A. Đại cương
Lạc Mạch là gì?
+ Trương-Cảnh-Nhạc chú giải thiên ‘Bản Du’ (LKhu 2) ghi: ‘Lạc tức
là liên lạc với nhau”.
+ Trương-Chí-Thông chú giải thiên ‘Ngũ Vị Luận’ (LKhu 56) ghi: “
Lạc mạch ví như những chi lưu của giang hà, Tôn lạc ví như những chi lưu
ngoài chi lưu, Đại lạc ví như ngoài giang hà còn có giang hà, bên ngoài nó
tương thông với tôn lạc của 12 kinh mạch nhưng cuối cùng tất cả đều xuất ra
để qui về với biển”.
-Thiên ‘Kinh Mạch’ ghi: “Các mạch nổi lên mà chúng ta thấy đều
thuộc về Lạc mạch” (LKhu 10, 117) và ‘Những mạch hiện ra đều thuộc Lạc
mạch” (LKhu 10, 121).
Trương-Cảnh-Nhạc khi chú giải đoạn này của thiên Kinh Mạch giải
thích: “Phàm những sợi gân nằm ở phía ngoài cánh tay đều hiện lên rõ ràng,
tục gọi là gân xanh. Thực ra đây không phải là gân, không phải là mạch, đó
là những đại lạc chứa huyết, gọi là ‘Phù Lạc’”.
b- Cơ Cấu Của Lạc Mạch
Sách Nan Kinh, điều 26 ghi: “Kinh có 12, Lạc có 15...”.
Các tài liệu Kinh điển như Nội Kinh, Nan Kinh đều xác nhận có 15
Lạc Mạch, đó là:
· 12 Lạc của 12 Kinh.
· 1 Đại lạc của Tỳ.
· 2 lạc của Kỳ Kinh Bát Mạch.
1) Tại sao có đến 15 Lạc?
Điều 26 Nan Kinh ghi: “Kinh có 12, Lạc có đến 15, ba Lạc dư ra là
những Lạc nào?” Cũng Nan Kinh giải thích: “Thực vậy, có dương lạc cũng
có âm lạc, có đại lạc của Tỳ. Dương lạc chính là lạc của mạch Dương Kiều,
Âm lạc là lạc của mạch Âm Kiều, do đó, có 15 lạc”
Sách Nan Kinh cho 2 mạch của Kỳ Kinh Bát Mạch là mạch của
Dương Kiều và Âm Kiều nhưng trong thiên ‘Kinh Mạch’(LKhu 10), lại chỉ
nhắc đến Lạc huyệt của mạch Đốc là huyệt Trường Cường và Lạc của Nhâm
mạch là huyệt Vĩ Ế (Cưu Vĩ).
Tại sao sách Nan Kinh ghi 2 Lạc mạch trên thuộc mạch Âm và Dương
Kiều, sách Nội Kinh Linh Khu lại cho đó là 2 Lạc của mạch Đốc và Nhâm.
Không thấy tài liệu nào nói đến tên 2 lạc của mạch Âm và Dương Kiều mà
chỉ thấy nói đến tên huyệt Trường Cường (Lạc của mạch Đốc) và Vĩ Ế (Lạc
của mạch Nhâm).
Dương-Huyền-Tháo, khi chú giải điều 28 Nan ghi: “...Con người có 2
Kiều, gồm Âm và Dương, nằm ở 2 bên phía trong và ngoài chân. Ở người
nam, bên ngoài chân gọi là ‘Kinh’, bên trong chân gọi là ‘Lạc’. Ở phái nữ,
bên trong chân gọi gọi là ‘Kinh’, bên ngoài chân gọi là ‘Lạc’. Vì thế mới có
2 Lạc của Âm và Dương Kiều. Kinh ghi rằng: ‘Nơi nam giới, nên tính từ
Dương Kiều, phụ nữ nên tính từ Âm Kiều, đường nào được tính chính thức
thì được xem là ‘kinh’, tính phụ theo gọi là ‘Lạc’”.
Như vậy, có thể hiểu rằng: vì Âm và Dương Kiều không có huyệt
chính, phải lấy huyệt của các đường kinh giao hội. Dương Kiều giao hội với
mạch Đốc cho nên lấy Lạc mạch của mạch Đốc là huyệt Trường Cường, Âm
Kiều giao với mạch Nhâm nên lấy mạch Lạc của mạch Nhâm là huyệt Vĩ Ế.
2) Tại sao Tỳ có đến 2 Lạc huyệt trong khi các đường kinh khác
chỉ có 1 ?
Trương-Cảnh-Nhạc giải thích: “...Kẻ ngu này xét rằng huyệt Lạc của
kinh Tỳ là huyệt Công Tôn, nhưng lại có huyệt Đại Lạc là huyệt Đại Bao.
Huyệt Lạc của Dương minh Vị là Phong Long nhưng trong thiên ‘Bình
Nhân Khí Tượng Luận’ lại có đưa ra huyệt Đại Lạc của Vị là huyệt Hư Lý,
trong các kinh khác huyệt Lạc chỉ có 1, riêng Tỳ và Vị có đến 2 huyệt Lạc,
đó là vì Tỳ Vị là gốc của Tạng Phủ”.
Riêng về Hư Lý, thiên ‘Bình Nhân Khí Tượng Luận’ (TVấn 18) ghi: “
Đại Lạc của Vị, gọi là Hư Lý, nó chạy suốt lên hoành cách mô, chằng ngang
vào Phế, vòng xuống dưới vú bên trái (tả nhũ), lúc nó động có thể chạm vào
áo. Mạch này để chẩn đoán tông khí (tức Vị khí)” (TVấn 18, 26). Như vậy
tuy mang tên là Đại lạc của Vị nhưng Hư Lý không phải là huyệt như huyệt
Đại Bao của kinh Tỳ, không có ý nghĩa gì trong Châm cứu, mà chủ yếu chỉ
để chẩn đoán Vị khí. Chính vì vậy hầu như toàn bộ các sách giáo khoa đều
chỉ nhắc đến 15 Lạc Mạch mà thôi (không nhắc đến Hư Lý).
3) Tại sao gọi Lạc thứ 2 của Tỳ là Đại Lạc ?
Đinh-Đức-Dụng khi chú giải điều 28 Nan, ghi: “Lạc của Tỳ gọi là Đại
Lạc vì Tỳ tượng cho Thổ, chủ về ngôi trung cung, vượng cả 4 mùa, phân ra
để nuôi dưỡng cả 4 tạng, vì thế mới gọi tên Đại lạc của Tỳ là Đại Bao”.
Sách ‘Đồ Chú Nan Kinh Mạch Quyết’ ghi: “... Đường kinh Tỳ thống
quán các đường kinh của Tạng Phủ, Âm Dương, Biểu Lý, trên dưới, vì thế,
gọi Lạc của Tỳ là Đại Lạc”.
c- Phân Loại Lạc Mạch
Tuy gọi chung là Lạc Mạch nhưng xét về vị trí, chức năng, có thể
phân làm 2 loại Lạc Mạch là Lạc Dọc và Lạc Ngang.
c.1) Lạc Dọc: “Là những nhánh tách ra từ Kinh chính, có thể đi song
song với Kinh chính nhưng nó không đi vào sâu cũng không dài như các
Kinh chính” (Trung Y Học Khái Luận).
c.2) Lạc Ngang: (Sách ‘Trung Y Học Khái Luận’ gọi là Biệt Lạc) là
những nhánh từ kinh mạch rẽ ra, thường ngắn vì chủ yếu là nối kinh khí giữa
các Lạc và Nguyên huyệt của 2 đường kinh có quan hệ Biểu Lý với nhau.
(Xem chi tiết từng loại Lạc Mạch)