Chăm sóc bàn chân ở người
đái tháo đường
Biến chứng mạch máu là bệnh khó tránh khỏi ở bệnh nhân đái tháo đường.
Nếu như biến chứng động mạch vành và tai biến mạch máu não có thể dẫn đến đột
tử thì biến chứng mạch máu ngoại vi bàn chân cũng là một bệnh thường gặp và
gây ra không ít nguy hiểm, thậm chí nhiều người bệnh phải cắt cụt chi do hoại tử.
Do vậy vấn đề cần thiết là có biện pháp chăm sóc bàn chân đúng cách cho người
đái tháo đường.
Những bệnh hay gặp ở bàn chân người đái tháo đường
Bệnh thần kinh ngoại vi: Đường huyết cao làm hủy hoại lớp áo ngoài của
các dây thần kinh, là nơi tiếp nhận cảm giác. Vì thế, người bệnh có thể không cảm
thấy đau, nóng hay lạnh ở bàn chân và cẳng chân của mình, khi dẫm phải đinh hay
các vật sắc nhọn hoặc khi bị bỏng mà không biết. Người ta gọi đó là hiện tượng
"mất các cảm giác bảo vệ". Vì vậy, một vết thương dù nhỏ cũng có thể bị loét rộng
ra và trở thành trầm trọng. Các biểu hiện sớm thường gặp là: cảm giác lạnh ở hai
chân, ngứa hoặc tê bì; bứt rứt khó chịu, hoặc nóng ran ở hai bàn chân.
Bệnh mạch máu ngoại vi: Thường xảy ra ở các mạch máu nhỏ và hẹp, làm
giảm dòng máu tới chân.Việc kém máu nuôi làm cho da chân trở nên khô, nứt nẻ,
dễ bị loét và nhiễm khuẩn. Biểu hiện này thường kín đáo, khó nhận biết như: thay
đổi màu sắc da, lạnh hoặc tê bì hai chân, đau chân lúc nghỉ ngơi...
Tổn thương mạch máu ngoại vi, nếu phối hợp với bệnh thần kinh ngoại vi,
sẽ làm vết thương lâu lành. Mặt khác, đường huyết cao là môi trường thuận lợi
cho vi khuẩn phát triển và làm giảm sức đề kháng của cơ thể. Vì thế, vết thương
có thể bị loét, nhiễm khuẩn, có thể tiến triển thành hoại tử nếu không được điều trị
đúng và kịp thời. Khi đó nguy cơ cắt cụt chi rất cao.
Các yếu tố nguy cơ dẫn đến loét bàn chân là: Nam giới; mắc bệnh đái tháo
đường trên 10 năm hoặc tuổi trên 60; kiểm soát đường huyết kém; có biến dạng
bàn chân, chai chân, phồng rộp da chân...; đã từng bị loét bàn chân; có các biểu
hiện của tổn thương thần kinh ngoại vi và/hoặc tổn thương mạch máu ngoại vi;
giảm thị lực; có biến chứng thận; đi giày dép không phù hợp với bàn chân... Loét
bàn chân dễ xảy ra nếu có nhiều yếu tố nguy cơ kể trên hoặc có một nguy cơ
nhưng ở mức độ nặng.
Chăm sóc bàn chân khi bị bệnh đái tháo đường
Trước hết, người bệnh phải có cách thay đổi lối sống giúp kiểm soát tốt
đường huyết, huyết áp và cholesterol máu ở mức độ an toàn. Không dùng các chất
kích thích, đặc biệt là thuốc lá, dùng thuốc đúng chỉ định hằng ngày. Với riêng
chăm sóc bàn chân cần có những lưu ý sau đây:
Kiểm tra bàn chân hằng ngày: Nên chọn một thời điểm thích hợp trong
ngày để kiểm tra bàn chân, thường là buổi tối và làm việc đó như một thói quen.
Chọn nơi đủ ánh sáng để quan sát kỹ bàn chân và các kẽ ngón chân, tìm xem có
các vết nứt trên da, các vết phỏng rộp, vết thâm, các nốt chai chân và những chỗ
đau trên da. Nếu không cúi xuống để nhìn bàn chân được rõ, hãy sử dụng một
chiếc gương hoặc nhờ người thân trong gia đình hay bạn bè giúp đỡ.
Vệ sinh chân hằng ngày: Cẩn thận rửa sạch chân với nước ấm và xà phòng
trung tính, đặc biệt là khoảng kẽ giữa các ngón chân. Không ngâm chân trong
nước quá lâu. Trước khi rửa chân hay tắm, nên kiểm tra nhiệt độ của nước xem có
quá nóng không. Dùng nhiệt kế, mu tay hoặc khuỷu tay để kiểm tra: nhiệt độ nước
không nên quá 37oC. Sau khi rửa, dùng khăn bông mềm thấm khô chân, đặc biệt
các kẽ ngón chân. Nếu da chân khô có thể dùng kem dưỡng da bôi lên trên mu
chân và dưới lòng bàn chân để giữ cho da được ẩm và trơn, nhưng không bôi vào
kẽ ngón chân.
Cắt móng chân mỗi tuần hoặc khi thấy dài: Nên cắt tỉa móng chân theo
đường vòng của ngón. Không để móng dài, cũng không cắt móng quá ngắn và
không cắt sâu vào các góc móng (khóe móng). Nếu chân có các cục chai, không
được tự ý cắt bỏ, cũng không dùng dao cạo, băng dính hoặc dịch lỏng để loại bỏ
vết chai.
Giữ cho mạch máu được lưu thông: Hãy đặt chân ở tư thế ngang khi ngồi.
Không bắt chéo chân trong thời gian dài. Không đi tất chật, đàn hồi, có vòng cao
su ở quanh cổ chân. Tập cử động các ngón chân trong khoảng 5 - 10 phút, vài lần
trong ngày. Các hình thức luyện tập như đi bộ, bơi lội hoặc đạp xe là những bài
tập thể dục tốt và dễ cho bàn chân vận động, giúp cải thiện lưu thông mạch máu.
Chọn giày dép như thế nào?
Luôn mang giày dép thích hợp để bảo vệ bàn chân kể cả khi đi lại trong nhà
và lúc lao động ngoài trời. Kiểm tra bên trong giày xem có gạch đá, vật nhọn,
những chỗ gồ ghề, thủng rách trước khi mang. Lưu ý tìm những hõm tì đè của bàn
chân lên mặt đế giày dép (cho biết có vùng có tăng áp lực ở bàn chân). Mang tất
để giảm chấn thương, loại tất không có chỗ nối. Khi trời lạnh chỉ mang tất, không
dùng các chai nước nóng hoặc các vật nóng đặt lên chân để làm ấm và cần thay tất
hằng ngày vì rất dễ gây bỏng do thần kinh ngoại vi mất cảm giác. Trong lòng giày
dép nên có miếng lót mềm. Nên chọn mua giày vào buổi chiều hoặc cuối ngày.
Với những đôi giày mới, nên đi thử từ từ, mỗi ngày khoảng 1 đến 2 giờ trong một
vài tuần đầu để chân được làm quen.
Luôn giữ giày và tất sạch sẽ khô ráo để tránh những bệnh về da.
Không nên để chân trần tiếp xúc với bề mặt nóng như cát nóng, bề mặt xi
măng ngoài trời nắng... Thường xuyên thay giày dép đi trong ngày, nên có hơn 2
đôi đi lại trong ngày với kiểu dáng khác nhau vì kiểu giày dép khác nhau giúp bàn
chân không tì đè mãi ở một vị trí. Tuyệt đối không dùng giày cao gót và dùng các
trang sức ở bàn chân.