
Chæång IV
LÅÏP PHUÛ CHÁN MAÏI CHEÌO (COPEPODA)
Cuîng tæång tæû nhæ sinh váût trong bäü Cladocera, Copepoda laì nhoïm caïc
sinh váût phán bäú räüng trãn toaìn cáöu, coï thãø laì sinh váût näøi, säúng âaïy hay åí
vuìng ven båì cuía caïc thuíy væûc næåïc ngoüt.
Chuïng coï thãø täön taûi våïi säú læåüng nhoí hay khäng täön taûi åí caïc thuíy væûc
âáöu nguäön nhæ suäúi.
I. Âàûc Âiãøm Chung
1. Hçnh thaïi
Chiãöu daìi biãún âäüng trong trong khoaíng 0.3-3.2 mm nhæng âa pháön coï
chiãöu daìi nhoí hån 2.0 mm. Cå thãø coï maìu náu hay håi xaïm, nhæîng loaìi säúng åí
vuìng triãöu coï maìu saïng
hån, coï thãø coï maìu têm
hay âoí. Maìu sàõc laì do
sæû phán bäú cuía caïc haût
maìu caroten coï taïc
duûng baío vãû cå thãø
chäúng laûi taïc haûi cuía
aïnh saïng. Cå thãø tæång
âäúi thuáön nháút vãö cáúu taûo, sæû khaïc biãût giæîa caïc loaìi âæåüc nháûn daûng qua sæû
khaïc biãût cuía caïc âäi phuû bäü.
Låïp phuû Copepoda chia thaình hai bäü laì Eucopepoda vaì Branchiura
trong âoï coï 6 bäü phuû laì Caligoida, Lernaeopodoida, Arguloida (säúng kyï sinh)
vaì Calanoida, Cyclopoida, Harpacticoida säúng tæû do. Nhoïm säúng kyï sinh coï
Hçnh 4.1: caïc daûng phäø biãún cuía Copepoda. A: Cyclopoida;
B: Calanoida vaì C: Harpacticoida

Chæång IV: Låïp phuû Chán...
74
hçnh daûng ráút biãún âäøi vaì thêch nghi våïi âiãöu kiãûn kyï sinh. Nhoïm säúng tæû do
coï cå thãø phán âäút, hçnh daìi hay hçnh truû vaì chia thaình 3 pháön laì âáöu, ngæûc vaì
buûng.
Vuìng ngæûc coï 7
âäút nhæng âäút thæï 1 vaì
coï thãø âäút thæï 2 kãút
håüp våïi pháön âáöu nàòm
trong voí giaïp. Coï thãø
hai âäi chán ngæûc thæï
4 vaì thæï 5 hay thæï 5 vaì
thæï 6 håüp laûi thaình 1
âäút.
Pháön buûng coï tæì 3-5 âäút, thæåìng thç coï 4 âäút. Âäút ngæûc cuäúi vaì âäút
buûng âáöu tiãn dênh laûi våïi nhau. Mäùi âäút coï hçnh truû ngàõn vaì cæïng, caïc âäút näúi
våi nhau bàòng mäüt voìng mãöm deío vaì ngàõn. Khåïp näúi laìm con váût cæí âäüng dãù
daìng laì khåïp phán biãût giæîa pháön âáöu vaì thán. Pháön thán gäöm coï caïc âäút
buûng vaì âäút ngæûc thæï 7 (coï khi laì âäút thæï 6). Pháön âáöu tháût sæû coï 5 âäi phuû bäü
âoï laì: ráu A1 (
antennules
), ráu A2 (
antennae
), haìm trãn (
maxillae
) 1 vaì haìm trãn
2, haìm dæåïi (
mandibles
). Âäút ngæûc âáöu tiãn dênh våïi âáöu coï mäüt âäi chán haìm
(
maxillipeds
) vaì tæìng âäút ngæûc coìn laûi mang mäüt âäi chán båi. Trong mäüt vaìi
loaìi åí âäút ngæûc thæï 7 tiãu giaím vaì âäút naìy khäng coìn pháön phuû.
a.
Pháön phuû âáöu
: ráút biãún âäøi tuìy theo chæïc nàng. Ráu A1 daìi vaì chè coï
mäüt nhaïnh, bao gäöm 25 âäút, âáy laì cå quan caîm giaïc nhæng cuîng coï
thãø duìng âãø váûn âäüng. Caí hai ráu A1 con âæûc cuía Cyclopoida vaì
Harpacticoida laì cå quan sinh duûc duìng trong luïc bàõt càûp. Riãng
Calanoida chè coï ráu A1 bãn phaíi laìm nhiãûm vuû sinh duûc. Ráu A2
Hçnh 4.2: Phán bäú caïc âäút trãn caïc bäü phuû cuía Copepoda

DÆÅNG TRÊ DUÎNG. 2000
75
ngàõn hån, coï 2 hay 1 nhaïnh coï vai troì quan troüng trong viãûc caîm
giaïc, riãng åí Harpacticoida caïc ráu naìy coï thãø duìng âãø nàõm bàõt
âæåüc. Caïc âäi haìm biãún âäøi âãø láúy thæïc àn.
b.
Pháön phuû ngæûc:
caïc âäi chán ngæûc biãún âäøi tæì luïc bàõt âáöu cho âãún hai
âäi chán cuäúi. Nhoïm säúng tæû do âäi chán thæï 6 luän thiãúu åí con caïi
hay biãún âäøi chè coìn daûng så
khai (åí con âæûc). Âäi chán säú
5 giaím hay tiãu giaím åí nhoïm
Cyclopoida vaì
Harpacticoida, nhæng åí
Calanoida thç âäi chán naìy
phaït triãøn cán âäúi åí con caïi
vaì báút âäúi xæïng åí con âæûc,
khê âoï noï biãún âäøi thaình caïi
moïc.
c.
Chaûc âuäi:
âäút cuäúi cuìng cheí
hai taûo ra hai nhaïnh âuäi. Cáúu truïc cuía noï âån giaín coï hçnh truû
khäng phán nhaïnh vaì cuîng khäng giäúng våïi pháön phuû naìo åí âáöu vaì
ngæûc
Thäng
thæåìng trãn cå
thãø con váût coï
5 daûng tå
maînh mai phaït
triãøn tæì bäü voí
ngoaìi âoï laì (1) ráu khæïu giaïc vaì (2) bäún daûng khaïc nàòm åí pháön phuû cuía
copepoda nhæ gai låïn, gai nhoí, tå ngàõn hay tå daìi. Caïc pháön phuû naìy coï chæïc
Hçnh 4.3: Caïc pháön phuû trãn calanoida
Hçnh 4.4: Pháön phuû trãn cå thãø cuía Harpacticoida

Chæång IV: Låïp phuû Chán...
76
nàng khaïc nhau tuìy theo nåi säúng cuía noï, thæåìng giuïp con váût båi, boì hay láúy
thæïc àn, cuîng coï khi caîm giaïc. Ngoaìi ra pháön tå daìi åí âuäi coï taïc âäüng cán
bàòng hay äøn âënh khi båi läüi.
2. Cáúu taûo trong
Viãûc nghiãn cæïu vãö cáúu taûo bãn trong cuía Copepoda ráút khoï khàn vç coï
mäüt hãû cå ráút phæïc taûp.
a.
Hãû tuáön hoaìn
: xoang tim chè coï åí bäü phuû calanoida, coìn caïc bäü phuû
khaïc coï voìng tuáön hoaìn
âån giaín gäöm caïc maûch
maïu tæì hãû tiãu hoaï, hãû váûn
âäüng vaì caïc phuû bäü âi vãö
xoang tim.
b.
Hãû hä háúp
: sæû trao âäøi O2
vaì CO2 xaíy ra trãn bãö màût
cå thãø vaì mäüt vaìi nåi nhæ
pháön cuäúi cuía äúng tiãu hoïa âæåüc huït vaì âáøy båíi hãû cå bãn ngoaìi.
c.
Hãû baìi tiãút:
cháút thaíi âæåüc thaíi ra qua tuyãún åí haìm trãn gáön phêa âáöu,
tuy váûy pháön sau cuía âoaûn ruäüt cuäúi cuîng coï chæïc nàng baìi tiãút.
d.
Hãû tháön kinh:
táûp håüp laûi åí pháön âáöu, mäüt màût laìm nhiãûm vuû caîm
giaïc tháúy roí táûp trung laûi thaình âiãøm màõt. Theo Stricker (1975) quan
saït dæåïi maïy scan âiãûn tæí tháúy âæåüc sæû táûp trung cuía caïc nuït caîm
giaïc vaì tå caîm giaïc trãn thán cuía Coepoda.
3. Biãún hçnh
Trong chu kyì säúng cuía Copepoda, thäng thæåìng coï 4 daûng hçnh thaïi laì:
træïng, 6 giai âoaûn áúu truìng nauplius, 5 giai âoaûn copepodid vaì træåíng thaình.
Hçnh 4.5: Tuyãún sinh duûc åî caïc daûng cuía
Copepoda.

DÆÅNG TRÊ DUÎNG. 2000
77
Træïng cuía Copepoda nåí thaình áúu truìng nhoí, hoaût âäüng goüi laì
nauplius. Chuïng coï 3 âäi phuû bäü âãø sau âoï biãún thaình ráu A1, A2 vaì haìm
dæåïi. Khi läüt xaïc sang giai âoaûn II, chuïng chè coï thãm haìm trãn. Coï 4 giai âoaûn
áúu truìng vaì 5 giai âoaûn tiãön træåíng thaình khi biãún thaình con træåíng thaình coï
khaí nàng sinh saín. Sau mäùi láön läüt xaïc, con váût låïn lãn vaì daìi hån âäöng thåìi coï
thãm phuû bäü. Thê duû nhæ Nauplius IV coï âuí caïc phuû bäü cuía âäi chán thæï 2,
Copepodid I coï 4 âäút ngæûc vaì coï phuû bäü åí âäi chán thæï 4. Cyclopoida coï 5 giai
âoaûn nauplius coìn
Harpacticoida coï 4 hoàûc
5 giai âoaûn. Thåìi gian
âãø hoaìn thaình mäüt chu
kyì säúng tæì træïng cho
âãún khi sinh saín biãún
âäüng tuìy theo loaìi vaì
âiãöu kiãûn mäi træåìng.
4. Váûn âäüng
Harpacticoida boì
hay chaûy trãn nãön âaïy
hoàûc giaï thãø, nhæng mäüt
säú loaìi thuäüc bäü phuû
Calanoida vaì
Cyclopoida di chuyãøn
bàòng caïch båi läüi màûc
duì trong thuíy væûc coï
nhiãöu giaï thãø.
Theo Storch (1929) thç Diaptomus båi läüi cháûm vaì nheû nhæ thãú chuïng coï
thãø láúy thæïc àn qua pháön miãûng vaì ráu A2. Caïch láúy thæïc àn naìy bë ngàõc
Hçnh 4.6: Caïc giai âoaûn phaït triãøn cuía Cyclopoida
(
Eucyclops serrulatus
). N: nayuplius, C: Copepodid. Theo
Einsle
,
1989
)
.

