Điệu bộ
Trong các bài trước, tôi đã mô tả cách soạn slide và cách nói trong hội thảo khoa học.
Tiếp nối loạt bài về kĩ năng trình bày, bài này sẽ bàn về điệu bộ trong khi nói. Tôi sẽ
lấy vài hình ra minh họa cho câu chuyện thêm phần … hấp dẫn.
Tôi được tiếp cận về vấn đề "điệu bộ" khi còn ở bên Mĩ. Thời đó, trường gửi tôi (và
vài giáo sư khác) đi học một khóa học về kĩ năng trả lời phỏng vấn báo chí, và kĩ năng
trình bày. Vào lớp học, tôi thầm khâm phục người Mĩ về những bài bản trong một
chuyện mà lúc đó tôi nghĩ là “chuyện nhỏ”, hay “chuyện hình thức”. Nhưng với người
phương Tây nói chung, họ không xem đó là chuyện nhỏ. Ngay cả Tổng thống Mĩ
cũng phải học cách trả lời báo chí. Các chuyên gia truyền thông thậm chí còn dạy cho
các tổng thống và bộ trưởng điệu bộ (tức là body language) trong khi tiếp xúc với đám
đông. Còn nhớ trước khi Tổng thống Obama đọc diễn văn nhậm chức, người ta tung
lên youtube một video clip mà trong đó ông được một chuyên gia chỉ dẫn về cách đi,
dáng đứng, cách nói, v.v. rất chi tiết. Tổng thống mà còn phải đi học như thế, thì
chúng ta chắc phải học nhiều hơn nữa. Trong bài này tôi sẽ bàn về những gì tôi học
được và đọc được trong sách.
Trong các hội nghị khoa học mà tôi kinh qua, tôi thấy người Á châu chúng ta có nhiều
vấn đề nhất. So với các nhà khoa học Âu châu (mà tiếng Anh không là tiếng mẹ đẻ)
thì các nhà khoa học Á châu có nhiều vấn đề cách nói. Người Trung Quốc, Hàn Quốc,
Nhật, (chưa thấy người Việt) thường bị vấn đề giọng nói, cách phát âm chưa chuẩn,
làm cho khán giả cảm thấy khó nghe. Đến khi chất vấn thì lại càng có nhiều vấn đề
hơn, vì chất vấn đòi hỏi khả năng ứng khẩu trực tiếp, mà nếu khả năng tiếng Anh chưa
tốt thì họ sẽ gặp rất nhiều khó khăn là chuyện có thể hiểu được. Có khi họ nói quá nhỏ
(nhất là nữ) nên làm cho khán giả cũng … chán. Do vậy, cần phải học từ những khiếm
khuyết đó để bài nói chuyện của các bạn tốt hơn. Bài này sẽ bàn qua cách dùng các
công cụ trong phòng họp và phong cách / dáng điệu trong khi trình bày.
Dùng laser pointer
Nói chuyện về khoa học là phải có biểu đồ, bảng số liệu, hình ảnh. Tất cả những dữ
liệu đó rất khó hiểu đối với người không cùng chuyên môn. Ngay cả người cùng
chuyên môn cũng khó theo dõi “câu chuyện” của diễn giả. Do đó, diễn giả phải chỉ
những dữ liệu mình đang nói để người nghe/xem có thể theo dõi. Nên dùng laser
pointer. Trước khi nói chuyện, phải có trong tay cái laser pointer và tập sử dụng nó.
Nhìn xem nút bấm màu đỏ ở đâu, nút fwd và bwd ở chỗ nào, và thực hành cho thành
thạo. Kĩ thuật dùng laser pointer cũng cần phải chỉ ra ở đây.
Thứ nhất là chỉ vào một chỗ nào đó mình nói và thời gian phải từ 5 giây trở lên. Có
người chỉ vào 1 giây rồi biến mất làm cho người xem khó theo dõi. Có khi phải
khoanh tròn những hình ảnh mình đang bàn để nhấn mạnh một điểm nào đó.
Thứ hai là cầm laser pointer cho chặt. Tôi đã chứng kiến nhiều nghiên cứu sinh cầm
laser pointer chạy lên xuống như là tay run. Thật ra, một số người rất run khi xuất hiện
trước đám đông và sự hồi hộp đó được biểu hiện qua tay bị run, và laser pointer
“chạy” linh tinh, rất buồn cười. Có người lại hăng hái nhảy múa quá và quên mình
đang cầm laser pointer nên điểm màu đỏ của pointer lúc thì dưới đất, lúc thì trên trần
nhà, trông rất buồn cười. Nên tránh những tình huống này.
Nói lớn
Trong hội trường lớn, nói nhỏ (dù có microphone) rất khó nghe. Do đó, cần phải nói
lớn như mình giảng bài. Đừng thẹn thùng! Tôi từng nói với nghiên cứu sinh nữ gốc
Việt Nam là con có thể là thục nữ ở nhà, nhưng đã đứng lên chỗ này thì con phải là
professional, dẹp đi cái tính thục nữ, phải sòng phẳng và tỏ ra ngang hàng với bọn
nam giới phương Tây bằng cách nói dõng dạc. (Dĩ nhiên là đừng tỏ ra hung dữ quá, vì
rất dễ dẫn đến phản tác dụng :-)). Tiếng nói lớn tạo cho mình một sự tự tin, nhất là
trong hội trường lớn. Cách để biết mình nói có đủ nghe hay không là nhìn xuống
những hàng ghế phía dưới hội trường xem có ai tỏ ra khó nghe hay không; nếu có, thì
phải điều chỉnh âm lượng ngay.
Tuyệt đối tránh những kiểu lầm bầm (tức mumbling) và tránh những uh, oh, you
know. Những chữ đó chẳng giúp gì trong bài nói chuyện của mình, mà chỉ cho người
ta thấy mình đang lúng túng hay nghèo nàn ngữ vựng.
Im lặng
Đôi khi sự im lặng cũng có hiệu quả rất tốt. Giới tâm lí học cho rằng trong một bài nói
chuyện, nếu diễn giả tạm ngưng 1 hay vài giây có khi là một “bí quyết” ít sử dụng như
có khi gây tác dụng rất tốt. Một vài giây im lặng có thể nói lên hàng ngàn lời. Một
giáo sư kể rằng khi ông vào phòng của giáo sư tâm thần (sếp của ông), ông sếp thường
mời ông ngồi xuống, và chỉ nhìn ông trong im lặng. Cái không khí này buộc người
khách phải nói một điều gì đó, và phải nói sớm. Ông kể lại, “thật vậy, tôi nói hết
những dự tính, quan tâm, bí mật của mình cho ông ấy; ông chẳng nói gì mà chính tôi
lại là người tiết lộ!”. Tương tự, trong một bài nói chuyện trong hội nghị khoa học, một
khoảng trống im lặng trong một loạt câu chữ và dữ liệu tạo ra một sự bất tiện, bất an,
một bầu không khí kì vọng cái gì đó, và làm cho mọi người phải chú ý. Một khoảnh
khắc im lặng còn tạo cơ hội cho câu nói sau cùng của diễn giả sâu lắng vào lòng khán
giả, để khán giả có thì giờ “tiêu hóa” thông tin.
Ví dụ: Nói một câu mạnh: “Alcohol addiction is a major social problem in our
community. [ngưng]”. Nói câu hai nhấn mạnh câu trước: “Each year more than 100
alcohol-related fatalities occur on the roads in this city alone. [ngưng]”.
Hình trên đây cho thấy diễn giả đang nói một câu cuối cùng trong đoạn văn, và mắt
nhìn vào khán giả. Sau đó ông ngưng nói 2 giây.
Tiếp xúc bằng mắt
Nói bằng mắt là một phần quan trọng trong cách nói. Thật vậy, đôi khi chỉ cần một cái
nhìn cũng đủ nói lên một câu chuyện hay một ý tưởng. Cố gằng thực tập nói câu văn
đầu tiên cho thật trôi chảy (nói cho rõ từng chữ), sau đó nhìn xuống khán giả và tìm ai
đó để nhìn vào như là mình đang nói chuyện với họ. Nhìn vào khán giả có hiệu quả là
mình đang nói chuyện với họ, chứ không phải nói chuyện với slide. Điều này có nghĩa
là tránh nhìn vào slide quá nhiều. Chỉ nhìn vào slide 1 hay 3 giây để lĩnh hội vấn đề,
sau đó quay lại nhìn khán giả để nói.
Cần phải tránh phong cách như minh họa trong hình này. Hình cho thấy diễn giả nhìn
vào … giày của mình hay gì đó, chứ không nói với khán giả. Đó là một thái độ xem
thường khán giả.