Sự thụ phấn
Sự thụ phấn là giai đoạn đầu của quá trính sinh sản ở
thực vật có hoa.
Đó là quá trính tiếp xúc giữa hạt phấn (là bộ phân
sinh ra giao tử đực) và nhụy là bộ
phận chứa giao tử cái thì hoa mới thực hiện được
chức năng sinh sản của mình. Sự
tiếp xúc đó là sự thụ phấn. Sự thụ phấn có thể thực
hiện theo 2 cách:
Lá quá trình hạt phấn rơi vào núm nhụy của cùng một
hoa.Sự thụ phấn được
thực hiện dễ dàng ở hoa lưỡng tính, khi nhị và nhụy
cùng chín cùng một lúc, sự tự
thụ phấn xảy ra bắt buộc đối với hoa lưỡng tính.
107
Sự tự thụ phấn có ưu điểm là cơ chế của chúng rất
đơn giản, không đòi hỏi
một sự thích nghi đặc biệt nào và do đó cách thụ phấn
khá đảm bảo, sự tự thụ phấn
có thể xảy ra với mọi điều kiện thời tiết.
Nhược điểm của sự tự thụ phấn là cả 2 giao tử tham
gia vào quá trình sinh sản
đều thuộc cùng một cây và phát triển trong cùng một
hoa. Vì vậy những đặc điểm di
truyền của chúng mang tính chất đơn điệu, các thể hệ
con cái sinh ra từ sự tự thụn
phấn ít có sự biến đổi và ít có sự mềm dẻo về sự thích
nghi.
1.2. Sự giao phấn (sự thụ phấn chéo)
Là quá trình hạt phấn của hoa này rơi vào núm nhụy
của hoa khác.Sự giao
phấn xảy ra bắt buộc đối với hoa đơn tính và cả với
những hoa lưỡng tính khi nhị và
nhụy không chín cùng một lúc.
Khác với sự tự thụ phấn, trong trường hợp giao phấn
các giao tử được hình
thành ở những hoa khác nhau và thường ở những cây
khác nhau nên chúng có sự
khác nhau về chất, chúng đảm bảo cho thế hệ con
cháu có sức sống cao hơn về chất,
kết hợp được những đặc tính tốt của cơ thể bố và mẹ.
Tính biến dị cá thể của chúng
biểu hiện rõ ràng hơn và dễ dàng thích nghi với
những biến đổi của điều kiện sống.
Giá trị sinh học của sự giao phấn còn thể hiện ở chỗ:
tuyệt đại đa số cây mọc tự
nhiên đều thích nghi theo lối thụ phấn này và có
những thích nghi rất đa dạng với
việc giao phấn .
Như vậy, sự giao phấn có ưu thế hơn so với sự tự thụ
phấn, tuy nhiên nó có
một nhược điểm cơ bản là không phải lúc cũng thực
hiện được, vì còn phụ thuộc
vào các điều kiện bên ngoài, đôi khi là ngẫu nhiên
trong đó các tác nhân truyền
phấn rất quan trọng.
1.3. Các tác nhân giúp cho sự giao phấn
Hiện tượng giao phấn được thực hiện nhờ một trong
các tác nhân sau đây:
- Thụ phấn nhờ gió: những cây có kiểu thụ phấn nhờ
gió là cây có hoa tương
đối nhỏ, bao hoa tiêu giảm, hoặc hong có vòng bao
hoa. Số lượng hoa trong cụm
hoa nhiều và lượng hạt phấn trong mỗi hoa cũng rất
nhiều, nhỏ, nhẹ, đôi khi mang
thêm túi khí để dễ bay xa (hạt phấn Thông). Cấu tạo
của bộ nhị cũng thích với việc
dễ dàng phát tán hạt phấn (bao phấn lắc lư ở các cây
họ Lúa (Poaceae); bộ nhuỵ
cũng có cấu tạo dễ thu nhận hạt phấn (bộ nhuỵ của
hoa cây Ngô có các vòi nhuỵ rất
dài, xoè rộng, có lông).
- Thụ phấn nhờ nước: hình thức này thường gặp ở
những cây mọc chìm trong
nước, có hoa nở dưới nước. Cấu tạo của bộ nhị và bộ
nhuỵ cũng thích nghi theo lối
thụ phấn này. Ví dụ: Rong mái chèo (Vallisneria
spiralis) có hoa đơn tính khác gốc.
Hoa đực đựng trong một cái bọc chung khi chín sẽ
đứt cuống nổi lên mặt nước. Hoa
cái có cuống dài, lúc đầu xoắn lại, khi nở thì cuống
hoa duỗi thẳng ra để đưa hoa lên