1
LỜI NÓI ĐẦU
Tập bài giảng Kiểm toán căn bản được xây dựng nhằm đáp ứng nhu cầu phục
vụ công tác dạy và học học phần Kiểm toán căn bản cho đối tượng là sinh viên đại
học ngành Kế toán của Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Nam Định. Tập bài
giảng được xây dựng với bố cục gồm 5 chương đã thể hiện đầy đủ những kiến thức cơ
bản về kiểm toán. Một số tình huống bài đọc thêm cũng được bổ sung nhằm cung cấp
thêm thông tin về những vấn đề thực tiễn của nghề nghiệp kiểm toán.
Trong quá trình xây dựng tập bài giảng, nhóm tác giả đã tham khảo nhiều tài liệu;
đặc biệt có sử dụng trích dẫn hoặc phát triển ý tưởng, nội dung của nhiều tác giả (nêu
trong phần danh mục tài liệu tham khảo). Chúng tôi xin được sử dụng tài liệu của quý vị
với vai trò là nền tảng cơ bản xây dựng tập bài giảng này nhằm góp phần phát triển
những lý thuyết về Kiểm toán căn bản đến gần với người đọc, người học hơn, tăng
cường tính phổ biến về lý thuyết Kiểm toán căn bản trong nền kinh tế thị trường.
Cuối cùng, nhóm tác giả chúng tôi xin gửi những lời cám ơn trân trọng nhất tới
Hội đồng khoa học Nhà trường, Hội đồng khoa học khoa Kinh tế, các đồng nghiệp...
đã cung cấp cho chúng tôi những tư liệu, những lời góp ý quý giá để chúng tôi hoàn
thành tập bài giảng này.
NHÓM TÁC GIẢ
2
MỤC LỤC
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ KIỂM TOÁN .............................................................. 1
1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của kiểm toán ................................................... 1
1.1.1. Lịch sử ra đời và phát triển của kiểm toán trên thế giới ............................... 1
1.1.2. Lịch sử phát triển của kiểm toán ở Việt Nam ............................................... 5
1.2. Khái niệm và bản chất của kiểm toán .................................................................. 9
1.2.1. Khái niệm ...................................................................................................... 9
1.2.2. Bản chất ......................................................................................................... 9
1.3. Đối tƣợng, chức năng của kiểm toán ................................................................. 11
1.3.1. Đối tƣợng của kiểm toán ............................................................................. 11
1.3.1.1. Khái quát về đối tƣợng và khách thể kiểm toán ................................... 11
1.3.1.2. Các yếu tố cấu thành đối tƣợng cụ thể ................................................. 11
1.3.2. Chức năng của kiểm toán ............................................................................ 16
1.3.2.1. Chức năng xác minh ............................................................................. 16
1.3.2.2. Chức năng bày tỏ ý kiến ....................................................................... 17
1.4. Phân loại kiểm toán ............................................................................................ 19
1.4.1. Phân loại kiểm toán theo đối tƣợng cụ thể .................................................. 19
1.4.2. Phân loại kiểm toán theo chủ thể kiểm toán ............................................... 22
1.5. Giới thiệu chuẩn mực kiểm toán ........................................................................ 22
1.5.1. Khái quát chung về chuẩn mực kiểm toán .................................................. 22
1.5.2. Chuẩn mực kiểm toán đƣợc chấp nhận phổ biến (GAAS - GENERALLY
ACCEPTED AUDITING STANDARDS) ........................................................... 23
1.5.2.1. Chuẩn mực chung ................................................................................ 24
1.5.2.2. Chuẩn mực thực hành .......................................................................... 24
1.5.2.3. Chuẩn mực báo cáo .............................................................................. 24
1.5.3. Xây dựng chuẩn mực kiểm toán ................................................................. 25
CÂU HỎI ÔN TẬP ........................................................................................................ 27
CHƢƠNG 2. HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ ........................................................ 39
2.1. Khái niệm ........................................................................................................... 39
2.2. Các yếu tố cấu thành hệ thống kiểm soát nội bộ ................................................ 41
2.2.1. Môi trƣờng kiểm soát .................................................................................. 41
2.2.2. Hệ thống kế toán ......................................................................................... 45
2.2.3. Các loại kiểm soát và thủ tục kiểm soát ...................................................... 49
2.3. Các nguyên tắc thiết kế hệ thống kiểm soát nội bộ ............................................ 50
2.4. Những hạn chế cố hữu của hệ thống kiểm soát nội bộ ...................................... 52
2.5. Tìm hiểu, đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ ................................................... 52
3
2.5.1. Tìm hiểu hệ thống kiểm soát nội bộ ............................................................ 52
2.5.2. Đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ ............................................................ 54
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 56
CHƢƠNG 3. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN DÙNG TRONG KIỂM TOÁN ............... 68
3.1. Cơ sở dẫn liệu ..................................................................................................... 68
3.1.1. Khái niệm .................................................................................................... 68
3.1.2. Nội dung của cơ sở dẫn liệu ........................................................................ 68
3.1.3. Ý nghĩa của cơ sở dẫn liệu tới công việc kiểm toán .................................... 72
3.2. Gian lận và sai sót ............................................................................................... 73
3.2.1. Khái niệm .................................................................................................... 73
3.2.2. Các yếu tố ảnh hƣởng .................................................................................. 77
3.2.2.1. Đối với gian lận .................................................................................... 77
3.2.2.2. Đối với sai sót ....................................................................................... 78
3.2.3. Mối quan hệ giữa gian lận và sai sót ........................................................... 78
3.2.4. Trách nhiệm của kiểm toán viên đối với gian lận và sai sót ....................... 79
3.3. Trọng yếu ............................................................................................................ 81
3.3.1. Khái niệm .................................................................................................... 81
3.3.2. Vận dụng tính trọng yếu .............................................................................. 81
3.3.2.1. Mức trọng yếu (quy mô của sai phạm) ................................................. 82
3.3.2.2. Tính trọng yếu (bản chất của sai phạm) ............................................... 85
3.4. Rủi ro kiểm toán ................................................................................................. 85
3.4.1. Khái niệm .................................................................................................... 85
3.4.2. Các loại rủi ro kiểm toán ............................................................................. 86
3.4.2.1. Rủi ro tiềm tàng (Inherent risk - IR) ..................................................... 86
3.4.2.2. Rủi ro kiểm soát (Control risk - CR). ................................................... 88
3.4.2.3. Rủi ro phát hiện (Detection risk - DR) ................................................. 88
3.4.3. Mối quan hệ giữa rủi ro kiểm toán và tính trọng yếu .................................. 89
3.5. Bằng chứng kiểm toán ........................................................................................ 92
3.5.1. Khái niệm và phân loại bằng chứng kiểm toán ........................................... 92
3.5.2. Yêu cầu đối với bằng chứng kiểm toán ....................................................... 96
3.5.2.1. Tính hiệu lực ......................................................................................... 96
3.5.2.2. Tính đầy đủ ........................................................................................... 97
3.5.3. Kĩ thuật thu thập bằng chứng kiểm toán ..................................................... 98
3.5.4. Một số bằng chứng kiểm toán đặc biệt ...................................................... 102
3.6. Tính hoạt động liên tục ..................................................................................... 104
3.6.1. Khái niệm .................................................................................................. 104
3.6.2. Các biểu hiện hoạt động không liên tục .................................................... 104
4
3.6.3. Trách nhiệm của kiểm toán viên trong xem xét sự thích hợp của giả định
hoạt động liên tục ................................................................................................ 105
3.7. Hồ sơ kiểm toán ............................................................................................... 106
3.7.1. Khái niệm và vai trò của hồ sơ kiểm toán ................................................. 106
3.7.2. Yêu cầu và nội dung của hồ sơ kiểm toán ................................................ 108
CÂU HỎI ÔN TẬP ...................................................................................................... 110
CHƢƠNG 4. PHƢƠNG PHÁP VÀ KỸ THUẬT CHỌN MẪU TRONG KIỂM TOÁN125
4.1. Phƣơng pháp kiểm toán .................................................................................... 125
4.1.1. Giới thiệu về các quan điểm tiếp cận phƣơng pháp kiểm toán ................. 125
4.1.2. Phƣơng pháp kiểm toán chứng từ ............................................................. 126
4.1.3. Phƣơng pháp kiểm toán ngoài chứng từ ................................................... 135
4.1.3.1. Khái niệm ........................................................................................... 135
4.1.3.2. Phân loại:Bao gồm ba phƣơng pháp sau: ........................................... 135
4.2. Lấy mẫu kiểm toán và các thủ tục lựa chọn khác ............................................ 138
4.2.1. Sự cần thiết của lấy mẫu kiểm toán .......................................................... 138
4.2.2. Một số khái niệm cơ bản về chọn mẫu kiểm toán..................................... 140
4.2.3. Rủi ro lấy mẫu và rủi ro ngoài lấy mẫu ..................................................... 140
4.2.4. Các kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán ................................................... 142
4.2.4.1. Phân loại các kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán ............................. 142
4.2.4.2. Kỹ thuật chọn mẫu kiểm toán theo đơn vị hiện vật ........................... 143
4.2.4.3. Kỹ thuật chọn mẫu kiểm toán theo đơn vị tiền tệ .............................. 154
CÂU HỎI ÔN TẬP ...................................................................................................... 160
CHƢƠNG 5. TỔ CHỨC CÔNG TÁC KIỂM TOÁN ................................................. 170
5.1. Khái quát về tổ chức công tác kiểm toán ......................................................... 170
5.1.1. Mục tiêu công tác kiểm toán ..................................................................... 170
5.1.2. Trình tự tổ chức công tác kiểm toán ......................................................... 170
5.2. Nội dung tổ chức công tác kiểm toán ............................................................... 171
5.2.1. Chuẩn bị kiểm toán ................................................................................... 171
5.2.1.1. Xác định mục tiêu, phạm vi của kiểm toán ........................................ 172
5.2.1.2. Chỉ định ngƣời phụ trách công việc kiểm toán và chuẩn bị các điều
kiện vật chất cơ bản ......................................................................................... 173
5.2.1.3. Thu thập thông tin .............................................................................. 174
5.2.1.4. Đánh giá rủi ro, đánh giá kiểm soát nội bộ xác định mức trọng yếu và
thực hiện các thủ tục phân tích để lập kế hoạch kiểm toán ............................. 177
5.2.1.5. Lập kế hoạch kiểm toán ..................................................................... 178
5.2.1.6. Xây dựng quy trình kiểm toán ........................................................... 179
5.2.2. Thực hiện kiểm toán .................................................................................. 180
5
5.2.3. Kết thúc kiểm toán ..................................................................................... 181
5.3. Tổ chức bộ máy kiểm toán ............................................................................... 184
5.3.1. Nguyên tắc tổ chức bộ máy kiểm toán ...................................................... 184
5.3.2. Kiểm toán viên, tổ chức kiểm toán và hiệp hội nghề nghiệp .................... 186
5.3.2.1. Kiểm toán viên (Auditor) ................................................................... 186
5.3.2.2. Tổ chức bộ máy kiểm toán ................................................................. 189
5.3.2.3. Các hiệp hội kiểm toán viên ............................................................... 194
5.3.3. Tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ ............................................................. 195
CÂU HỎI ÔN TẬP ..................................................................................................... 198