i
LỜI MỞ ĐẦU
Lao động và ngôn ngữ là hai động lực chủ yếu trong sự phát triển của loài người
nguyên thủy. Cùng với sự phát triển của tư duy, của ý thức, ngôn ngữ đã góp phần
hoàn thiện con người, phân biệt con người với con vật. Dần dần, loài người xây dựng
nên các cộng đồng chung về ngôn ngữ từ thấp lên cao về mặt tổ chức xã hội, ngoài ra
khi ý thức về một quốc gia thống nhất người ta luôn ý thức về một ngôn ngữ chính của
quốc gia đó.
Giao tiếp vừa biểu hiện văn hóa của mỗi người vừa biểu hiện mức độ văn minh
của xã hội, trong đó ngôn ngữ là công cụ chính để con người giao tiếp và đi kèm với
nó là những biểu hiện phi ngôn ngữ, người ta chỉ giao tiếp không bằng ngôn ngữ trong
một số hoàn cảnh có tính chất đặc biệt.
Xã hội càng phát triển, kỹ năng giao tiếp càng cần thiết hơn bao giờ hết vì mọi
hoạt động trong xã hội đều được diễn ra trong mối quan hệ tiếp xúc giữa con người với
con người. Nhờ có kỹ năng giao tiếp mà con người thực hiện thuận lợi, đạt hiệu quả
cao trong công việc cũng như trong cuộc sống đời thường. Sinh viên là nguồn nhân lực
chất lượng cao của đất nước trong tương lai nên cũng rất cần được trang bị những nhận
thức cơ bản về khoa học giao tiếp và kỹ năng giao tiếp.
Đáp ứng nhu cầu học tập của sinh viên và yêu cầu về nâng cao chất lượng đào
tạo, chúng tôi đã tiến hành biên soạn tài liệu “Nhập môn khoa học giao tiếp” để sử
dụng cho dạy học tại trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Nam Định. Tài liệu đề cập
những tri thức cơ bản về khoa học giao tiếp, sử dụng hiệu quả các phương tiện và
phong cách giao tiếp, thiết lập được mối quan hệ cần thiết trong cuộc sống nói chung
và hoạt động nghề nghiệp nói riêng.
Tài liệu “Nhập môn khoa học giao tiếp” được trình bày theo 3 chương về các vấn
đề: Khái quát về khoa học giao giao tiếp, phương tiện và phong cách giao tiếp, kỹ
năng giao tiếp cơ bản.
Nhóm biên soạn xin cảm ơn các tác giả đã cung cấp những tài liệu có uy tín đang
được áp dụng ở nhiều cơ sở giáo dục để tạo nên sự hoàn chỉnh của tài liệu này! Tài
liệu có thể còn một số tồn tại, chúng tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp quý báu
của đồng nghiệp và độc giả để tài liệu được tiếp tục hoàn thiện.
Thay mặt nhóm tác giả
Chủ biên
TS. Nguyễn Trường Giang
ii
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ................................................................................................................. i
MỤC LỤC ...................................................................................................................... ii
CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ KHOA HỌC GIAO TIẾP ...................................... 1
1.1. KHÁI NIỆM CHUNG VỀ GIAO TIẾP ........................................................... 2
1.1.1. Định nghĩa giao tiếp ...................................................................................... 2
1.1.2. Vai trò của giao tiếp ..................................................................................... 5
1.2. CHỨC NĂNG CỦA GIAO TIẾP ...................................................................... 5
1.2.1. Nhóm chức năng xã hội ................................................................................ 5
1.2.2. Nhóm chức năng tâm lý ............................................................................... 6
1.3. PHÂN LOẠI GIAO TIẾP .................................................................................. 6
1.3.1. Theo khoảng cách ......................................................................................... 6
1.3.2. Theo quy cách giao tiếp ................................................................................ 7
1.3.3. Theo phƣơng tiện giao tiếp .......................................................................... 7
1.3.4. Theo số ngƣời tham dự trong giao tiếp ...................................................... 8
1.4. CẤU TRÚC CỦA GIAO TIẾP .......................................................................... 8
1.4.1. Cấu trúc của hành vi giao tiếp..................................................................... 8
1.4.2. Truyền thông trong giao tiếp ..................................................................... 15
1.4.3. Nhận thức trong giao tiếp .......................................................................... 21
1.4.4. Các cơ chế ảnh hƣởng qua lại trong giao tiếp ......................................... 26
* NỘI DUNG ĐỌC THÊM ...................................................................................... 28
CHƢƠNG 2: PHƢƠNG TIỆN VÀ PHONG CÁCH GIAO TIẾP ......................... 35
2.1. PHƢƠNG TIỆN GIAO TIẾP .......................................................................... 35
2.1.1. Ngôn ngữ ..................................................................................................... 35
2.1.2. Phƣơng tiện phi ngôn ngữ.......................................................................... 44
2.2. PHONG CÁCH GIAO TIẾP ........................................................................... 55
2.2.1. Khái niệm .................................................................................................... 55
iii
2.2.2. Đặc trƣng của phong cách giao tiếp .......................................................... 56
2.2.3. Các loại phong cách giao tiếp .................................................................... 58
* NỘI DUNG ĐỌC THÊM ....................................................................................... 63
CHƢƠNG 3: KỸ NĂNG GIAO TIẾP ....................................................................... 67
3.1. KỸ NĂNG LẮNG NGHE ................................................................................. 67
3.1.1. Lợi ích của việc lắng nghe .......................................................................... 69
3.1.2. Những yếu tố cản trở việc lắng nghe có hiệu quả .................................... 70
3.1.3. Các mức độ lắng nghe và kỹ năng lắng nghe có hiệu quả ...................... 76
3.2. KỸ NĂNG ĐẶT CÂU HỎI .............................................................................. 82
3.2.1. Dùng câu hỏi để thu thập thông tin ........................................................... 83
3.2.2. Dùng câu hỏi với những mục đích khác ................................................... 89
3.3. KỸ NĂNG THUYẾT PHỤC ............................................................................ 95
3.3.1. Khái niệm thuyết phục ............................................................................... 95
a. Định nghĩa ......................................................................................................... 95
3.3.2. Những điểm cần lƣu ý khi thuyết phục ngƣời khác .............................. 103
3.3.3. Quy trình thuyết phục .............................................................................. 106
3.4. KỸ NĂNG VIẾT ............................................................................................. 109
3.4.1. Giai đoạn chuẩn bị viết ............................................................................. 109
3.4.2. Giai đoạn viết ............................................................................................ 110
* NỘI DUNG ĐỌC THÊM ..................................................................................... 112
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................... 121
1
CHƢƠNG 1
KHÁI QUÁT VỀ KHOA HỌC GIAO TIẾP
Con người không sống riêng biệt một mình mà sống cùng với nhau, tồn tại trong
mối quan hệ gia đình, nhóm, cộng đồng xã hội. Cũng chỉ khi sống trong các mối quan
hệ đó, con người mới phát triển theo đúng kiểu người, tiến hành các hoạt động và đóng
góp sức mình vào sự phát triển chung. Để có thể gia nhập vào các mối quan hệ xã hội
đó, tiến hành các hoạt động sống và phát triển bản thân, con người phải thực hiện các
quá trình giao tiếp.
Giao tiếp từ lâu đã được nhiều ngành khoa học quan tâm nghiên cứu với tư cách
là một hiện tượng có vai trò đặc biệt trong đời sống cá nhân cũng như xã hội loài
người. Sau này, khoa học về giao tiếp ra đời với tư cách là một ngành khoa học độc
lập, nghiên cứu chuyên biệt về hiện tượng giao tiếp nhằm làm sáng tỏ các vấn đề lý
luận của giao tiếp, từ đó vận dụng vào thực tiễn giao tiếp của con người.
Nhập môn khoa học giao tiếp nghiên cứu những vấn đề cơ bản, khái quát về hiện
tượng giao tiếp của con người, làm cơ sở cho việc đi sâu nghiên cứu những khía cạnh,
hiện tượng cụ thể trong giao tiếp và thực hiện giao tiếp hiệu quả trong các từng lĩnh
vực hoạt động khác nhau của con người.
Đối tượng nghiên cứu của nhập môn khoa học giao tiếp là quá trình giao tiếp của
cá nhân với cá nhân hoặc cá nhân với nhóm, xã hội. Cụ thể là nghiên cứu về khái niệm
giao tiếp, chức năng, các loại giao tiếp, cấu trúc của giao tiếp, phong cách và phương
tiện giao tiếp, các yếu tố tâm lý - xã hội diễn ra trong quá trình giao tiếp, các kỹ năng
giao tiếp cơ bản.
Nhập môn khoa học giao tiếp có nhiệm vụ nghiên cứu, xây dựng cơ sở lý luận cơ
bản về quá trình giao tiếp. Trên cơ sở đó, xác định các kỹ năng, cách thức giao tiếp
giúp con người vận dụng vào thực tiễn giao tiếp trong các tình huống khác nhau của
cuộc sống, công việc đạt mục đích.
Nhập môn khoa học giao tiếp có ý nghĩa thiết thực đối với mọi người ở các lĩnh
vực hoạt động khác nhau, nhất là đối với sinh viên, nhằm hình thành các kiến thức cơ
bản về giao tiếp, thực hành rèn luyện về việc sử dụng phương tiện, phong cách và các
kỹ năng giao tiếp cơ bản để các em có được khả năng giao tiếp tốt trong các tình
huống khác nhau. Trên cơ sở đó tham gia tích cực, hiệu quả hơn vào các hoạt động học
tập, lao động và các hoạt động xã hội khác để phát triển hoàn thiện bản thân, góp phần
thúc đẩy sự phát triển chung của xã hội.