BÀI GI NG: ẢNgày 23/9/2015
MÔN TRI T H CẾ Ọ
KHÁI QUÁT S HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRI N Ự Ể
C A TRI T H C MÁC - LÊ – NINỦ Ế Ọ
I. Hoàn c nh ra đi c a tri t h c Mac vô s nả ờ ủ ế ọ ả
1. Nh ng đi u ki n và ti n đ quy đnh s hình thành c a tri t h c Mácữ ề ệ ề ề ị ự ủ ế ọ
a. Đi u ki n kinh t - xã h i ề ệ ế ộ
Vào nh ng năm 30, 40 th k XIX, ph ng th c s n xu t TBCN đã kh ngữ ế ỷ ươ ứ ả ấ ẳ
đnh đc tính u vi t, h n h n so v i ph ng th c s n xu t phòng ki n. nh cácị ượ ư ệ ơ ẳ ớ ươ ứ ả ấ ế ư
nhà kinh đi n c a cn Mác đã kh ng đnh r ng “CH NGHĨA T B N ra đi chể ủ ẳ ị ằ Ủ Ư Ả ờ ỉ
trong vòng 50 năm đã t o ra m t kh i l ng s n ph m trong xã h i b ng nhi u thạ ộ ố ượ ả ẩ ộ ằ ề ế
k tr c đó (c đi). Các nhà kinh đi n c a ch nghĩa Mac cũng cho r ng “CHỷ ướ ổ ạ ể ủ ủ ằ Ủ
NGHĨA T B N ra đi cũng chính là ng i s n sinh ra giai c p vô s n. Đn l cƯ Ả ờ ườ ả ấ ả ế ượ
h giai c p vô s n l i đào m chôn ch nghĩa t b n. ọ ấ ả ạ ồ ủ ư ả
Chính vì lí do đó vào nh ng năm 30, 40 c a th k XIX đang n ra m t sữ ủ ế ỷ ổ ộ ố
cu c đu tranh c a công nhân các n c Tây Âu. Ch ng h n, cu c đu tranh c aộ ấ ủ ở ướ ẳ ạ ộ ấ ủ
th rèn Lion Pháp năm 1831 và 1934, cu c đu tranh c a th d t Xê lê đi – Đcợ ộ ấ ủ ợ ệ ứ
1844 ho c phong trào hi n ch ng Anh nh ng năm 30, 40 c a TK XIX.ặ ế ươ ở ữ ủ
T t c nh ng cu c đu tranh này đu đi đn th t b i, vì ch a có đng l iấ ả ữ ộ ấ ề ế ấ ạ ư ườ ố
lý lu n đúng đn và khoa h c d n d t. Tr c tình đó liên đoàn nh ng ng i CSậ ắ ọ ẫ ắ ướ ữ ườ
th y r ng c n ph i có 1 h th ng lý lu n KH đúng đn, là ng n c lý lu n trangấ ằ ầ ả ệ ố ậ ắ ọ ờ ậ
b cho giai c p vô s n trên nh ng con d ng đu tranh l t đ ch nghĩa t b n c aị ấ ả ữ ườ ấ ậ ổ ủ ư ả ủ
giai c p vô s nấ ả
Liên đoàn nh ng ng i CS th y r ng ch có Mac và Ăng ghen m i đ s cữ ườ ấ ằ ỉ ớ ủ ứ
so n th o c ng lĩnh chính tr - v i t các là m t h c thuy t đ trang b cho giaiạ ả ươ ị ớ ư ộ ọ ế ể ị
c p vô s n. Lúc đu, Mac , Ăngghen không nh n l i vì theo 2 ông c n ph i thâmấ ả ầ ậ ờ ầ ả
nh p th c t , t ng k t th c ti n thì m i nêu ra đc c ng lĩnh chính tr . ậ ự ế ổ ế ự ễ ớ ựơ ươ ị
b. Ti n đ v khoa h c t nhiênề ề ề ọ ự
Cu i TK XVIII đu TK XIX khoa h c t nhiên có s phát tri n v ch tố ầ ọ ự ự ể ề ấ
chuy n t khoa h c th c nghi m sang lý lu n – có tác d ng ng d ng vào trongể ừ ọ ự ệ ậ ụ ứ ụ
đi s ng xã h i nh t là th c ti n SX. Nhi u phát minh mang tính ch t v ch th iờ ố ộ ấ ự ể ề ấ ạ ờ
đi. ạ(VI T NAM phát minh ra c a g ), (Nguy n An, ng i Nam Đnh thi t k TỆ ư ỗ ễ ườ ị ế ế ử
C m Thành c a Thiên An Môn).ấ ủ
Đáng l u ý nh t là 3 phát minh l n: ư ấ ớ Đnh lu t b o toàn và chuy n hóa năngị ậ ả ể
l ng ượ c a May , ủ ơ thuy t ti n hóaế ế c a Đac Uyn và ủh c thuy t t bàoọ ế ế c a Sleđen vàủ
Svan (k t c u c a v t ch t bi u hi n t m vĩ mô và vi mô – h t, sóng, tr ngơ ế ấ ủ ậ ấ ể ệ ở ầ ạ ườ
sinh h c).ọ
(Tri th c là ph ng th c t n t i c a ý th c – Mac; ứ ươ ứ ồ ạ ủ ứ Tri th c là chìa khóaứ
cu c s ng – Lê – nin)ộ ố
1.3. Ti n đ v lý lu nề ề ề ậ
Lê - nin cho r ng s ra đi c a cn Mác là s k th a th ng và tr c ti pằ ự ờ ủ ự ế ừ ẳ ự ế
nh ng h c thuy t c a nh ng đi bi u xu t s c nh t trong tri t h c kinh t chínhữ ọ ế ủ ữ ạ ể ấ ắ ấ ế ọ ế
tr h c và ch nghĩa xã h i khoa h c. Tr c h t ch nghĩa Mac là s ti p thu, kị ọ ủ ộ ọ ướ ế ủ ự ế ế
th a có ch n l c kinh t chính tr c đi n Anh trong đó, Mac và Ăngghen ti p thuừ ọ ọ ế ị ổ ể ế
và nh h ng t t ngc a Adam smit và Ricardo đ xây d ng nên h c thuy t giáả ưở ư ưở ủ ể ự ọ ế
tr lao đng – ngu n g c c a giá tr th ng d , đa tô, l i nhu n, l i tu t…Mac vàị ộ ồ ố ủ ị ặ ư ị ợ ậ ợ ấ
Ăng ghen cũng kh c ph c nh ng h n ch , thi u sót trong kinh t chính tr c đi nắ ụ ữ ạ ế ế ế ị ổ ể
Anh.
Còn đi v i ch nghĩa xã h i không t ng thì Mac và Ăng ghen kh ng đnhố ớ ủ ộ ưở ẳ ị
r ng Furie, Xanhximong có nh ng đóng góp l n v m t lý lu n c a ch nghĩa xãằ ữ ớ ề ặ ậ ủ ủ
h i. Tuy nhiên, h c thuy t c a 2 ông này mang tính không t ng b i vì h c thuy tộ ọ ế ủ ưở ở ọ ế
này không th a nh n đu tranh giai c p không th a nh n b o l c cách m ng.ừ ậ ấ ấ ừ ậ ạ ự ạ
Trong tri t h c c đi n Đc, Mac và Ăng ghen đã ti p thu có ch n l cế ọ ổ ể ứ ế ọ ọ
nh ng h t nhân h p lý trong phép bi n ch ng c a He ghenữ ạ ợ ệ ứ ủ (c 2 ông đu nghiênả ề
c u tri t h c He ghen).ứ ế ọ L u ý, tri t h c He ghen là tri t h c duy tâm th n bí, đngư ế ọ ế ọ ầ ồ
th i mâu thu n v i ph ng pháp bi n ch ng. Còn đi v i tri t h c Ph bách Macờ ẩ ớ ươ ệ ứ ố ớ ế ọ ơ
và Ăng ghen đã k th a ch nghĩa duy v t bi n ch ng, xong l i phê phán quanế ừ ủ ậ ệ ứ ạ
đi m v l ch s , xã h i ể ề ị ử ộ (còn duy tâm v LS xã h i ). ề ộ
2. Vai trò nhân t ch quan c a Mac và Ăng ghen đi v i s ra đi tri tố ủ ủ ố ớ ự ờ ế
h c Macọ
Mác và Ăng ghen đu nghiên c u tri t h c He ghen, trong nhóm “Hê ghenề ứ ế ọ
tr ” đi v i Mác sinh ra trong 1 gia đình theo đo C đc giáo, b là Lu t s khiẻ ố ớ ạ ơ ố ố ậ ư
còn h c trung h c ph thông Mac đã làm 1 bài lu n văn TN v i t a đ “nh ng suyọ ọ ổ ậ ớ ự ề ữ
nghĩ c a 1 thanh niên khi ch n ngh ”. Trong b n lu n văn này Mac xác đnh r ngủ ọ ề ả ậ ị ằ
“ng i s ch n vi c làm có nhi u đóng góp cho nhân lo i và s hinh sinh c ngườ ẽ ọ ệ ề ạ ự ố
hi n vì m i ng i”. Cho nên đ th y r ng ngay t khi h c ph thông Mac đã xácế ọ ườ ể ấ ằ ừ ọ ổ
đnh hoài b o là lý t ng c a mình v i tinh th n nhân đo, yêu th ng cong ng i,ị ả ưở ủ ớ ầ ạ ươ ườ
yêu t do, gi i phóng cong ng i kh i áp b c b t công.ự ả ườ ỏ ứ ấ
Còn đi v i Ăng ghen ng i sinh ra trong m t gđ làm ngh d t – th ng gia.ố ớ ườ ộ ề ệ ươ
Tuy, ông không có đk h c trung h c ph thông, nh ng b n thân r tc say mê nghiênọ ọ ổ ư ả ấ
c u v toán, tri t h c. Ông cũng sinh ra và l n lên trong 1 gđ đo C đc Gi ng.ứ ề ế ọ ớ ạ ơ ố ồ
Khi ông cùng Mác nghiên c u tri t h c Hê ghen, ông nh n th y tri t h c HGứ ế ọ ậ ấ ế ọ
có nh ng mâu thu n gi a ph ng pháp và h th ng tri t h c.ữ ẩ ữ ươ ệ ố ế ọ
T t c nh ng ĐK khách quan và nhân t ch quan trên chính là c s cho sấ ả ữ ố ủ ơ ở ự
ra đi và hình thành tri t h c Mac nói riêng và ch nghĩa Mac nói chung. Cho nên,ờ ế ọ ủ
s ra đi này là 1 t t y u khách quan mang tính LS đng th i ph n ánh th c ti nự ờ ấ ế ồ ờ ả ự ể
đu tranh cách m ng c a giai c p công nhân cũng nh s đòi h i c a phong tràoấ ạ ủ ấ ư ự ỏ ủ
đi v i v n đ lý lu n. Đây là s phát tri n h p quy lu t c a LS t t ng nhânố ớ ấ ề ậ ự ể ợ ậ ủ ư ưở
lo i.ạ
II. Quá trình hình thành và phát tri n c a tri t h c Mácể ủ ế ọ
1. Giai đo n hình thành tri t h c Macạ ế ọ
a. Giai đo n Mac và Ăng ghen chuy n bi n t th i quan duy tâm sang thạ ể ế ừ ờ ế
gi i quan duy v t bi n ch ng và t l p tr ng dân ch cách m ng sang l pớ ậ ệ ứ ừ ậ ườ ủ ạ ậ
tr ng vô s nườ ả
T đu năm 1842 – 3/1843 Mac làm báo Sông Ranh còn Ăng ghen thì nghiênừ ầ
c u v kinh t chính tr h c, Đi v i Mac các bài báo, ng i đã v ch tr n b nứ ề ế ị ọ ố ớ ườ ạ ầ ả
ch t bóc l t c a ch nghĩa t b n, c a b n th ng tr nói chung cũng nh s l a g tấ ộ ủ ủ ư ả ủ ọ ố ị ư ự ừ ạ
v pháp lu t c a nhà n c Ph (Đc) ề ậ ủ ướ ổ ứ (xã h i Đc có >360 cát c phong ki n- chộ ứ ứ ế ỉ
có 2 máy h i n c, lúc đó Anh- đã có 300 máy h i n c, Pháp- đã có 400 máy h iơ ướ ơ ướ ơ
n c, Hà Lan đã làm cách m ng t s n r i). ướ ạ ư ả ồ Ngoài ra, trong các bài báo c a mìnhủ
Mac cũng đã chia s m t cách sâu s c tình c nh c a nh ng ng i nông dân tr ngẽ ộ ắ ả ủ ữ ườ ồ
nho. Nh v y nh ng bài báo c a Macb t đu có s chuy n h ng t th gi i quanư ậ ữ ủ ắ ầ ự ể ướ ừ ế ớ
duy tâm sang th gi i quan duy v t.ế ớ ậ
Ngoài ra, 4-1843 Mac còn vi t tác ph m góp ph n phê phán tri t h c phápế ẩ ầ ế ọ
quy n c a Hê Ghen (l a ph nh nhân dân)ề ủ ừ ỉ
Còn đi v i Ăng ghen thì t t ng và l p tr ng vô s n đc th hi n bàiố ớ ư ưở ậ ườ ả ượ ể ệ ở
báo đu tiên là nh ng b c th g i Bezphali vào năm 1841. Ngoài ra, khi nghiên c uầ ữ ứ ư ử ứ
tri t h c Hê ghen thì Ăng ghen cũng th y đc nh ng m t tích c c trong tri t h cế ọ ấ ượ ữ ặ ự ế ọ
Ph báchơ
b. Giai đo n Mac và Ăng ghen đ xu t nh ng nguyên lý c a ch nghĩa duyạ ề ấ ữ ủ ủ
v t bi n ch ng và ch nghĩa duy v t l ch sậ ệ ứ ủ ậ ị ử
T đu năm 1844 – 1846 M&A đ xu t nh ng nguyên lý c a ch nghĩaừ ầ ề ấ ữ ủ ủ
DVBC và ch nghĩa DVLS qua các tác ph m “B n th o kinh t tri t h c -1844”ủ ẩ ả ả ế ế ọ
“gia đình th n thánh-1845- ầM&A phê phán duy tâm l ch s c a nhóm HG tr đngị ử ủ ẻ ồ
th i nguyên lý c a Ch nghĩa xã h i KHờ ủ ủ ộ trong đó nh n m nh vai trò c a cáchấ ạ ủ
m ng vô s n” “lu n c ng v Ph bách – 1845 – ạ ả ậ ươ ề ơ đánh d u s hoàn thi n v thấ ự ệ ề ế
gi i quan duy v t bi n ch ngớ ậ ệ ứ ” “h t t ng Đc- 1845- ệ ư ưở ứ trong tác ph m này M&Aẩ
phê phán h t t ng đng th i c a xã h i Đc- Sô vanh (n c l n)ệ ư ưở ươ ờ ủ ộ ứ ướ ớ ”.
Trong b n hth o kinh t tri t h c Mac đã phên phán kinh t chính tr h c cả ả ế ế ọ ế ị ọ ổ
đi n Anh và h t nhân h p lý c a tri t h c Hê ghen -là ph ng pháp. Thông quanể ạ ợ ủ ế ọ ươ
đó, Mac đã đa ra tính t t y u h p quy lu t c a l ch s xã h i là s đi lên chư ấ ế ợ ậ ủ ị ử ộ ẽ ủ
nghĩa c ng s n. ộ ả
Tác ph m quan tr ng nh t đc Mac và Ăng ghen hoàn thi n chính là “tuyênẩ ọ ấ ượ ệ
ngôn c a Đng CS” tháng 2-1848. Tác ph m này đã đánh d u s hoàn thi n chủ ả ẩ ấ ự ệ ủ
nghĩa Mac v i 3 b ph n c u thành c a nó: Tri t h c; kinh t chính tr h c và chớ ộ ậ ấ ủ ế ọ ế ị ọ ủ
nghĩa CS KH.
2. Giai đo n Mac và Ăng ghen phát tri n, b sung tri t h c c a mìnhạ ể ổ ế ọ ủ
Sau tác ph m tuyên ng n c a Đn CS ra đi Mac còn vi t tác ph m “đuẩ ổ ủ ả ờ ế ẩ ấ
tranh giai c p Pháp” – 3.1848-1850, tác ph m “ngày 18 Tháng s ng mù” c a Lu -ấ ở ẩ ươ ủ
I Bô na pác (vô s n l u manh – b t nh ng ng i tham gia đu tranh cung ph ng l aả ư ắ ữ ườ ấ ụ ị
mình => th t b i)ấ ạ và tác ph m “n i chi n Pháp” – 1851.ẩ ộ ế ở
Ngoài ra, Mac và Ăng ghen còn vi t tác ph m “khoa kinh t chính tr -1857-ế ẩ ế ị
1858” “b n th o kinh t ” -1861-1863 và 1866 b t đu vi t b t b n (sau khi Macả ả ế ắ ầ ế ộ ư ả
m t Ăng ghen ti p t c vi t t p 2, 3 b T b n l y tên Mac)ấ ế ụ ế ậ ộ ư ả ấ
III. S ra đi c a tri t h c Mac là m t cu c cách m ng trong l ch s tri tự ờ ủ ế ọ ộ ộ ạ ị ử ế
h c ọ(quan tr ng)ọ
1. V i s sáng t o ra ch nghĩa DVBC và ch nghĩa DVLS Mac và Ăng ghenớ ự ạ ủ ủ
đã t o ra m t cu c cách m ng trong l ch s tri t h c nhân lo iạ ộ ộ ạ ị ử ế ọ ạ
- Có th nói tri t h c Mac ra đi thì l n đu tiên đã gi i thích đc quy lu tể ế ọ ờ ầ ầ ả ượ ậ
phát tri n c a LS xã h i m t cách KH khách quan toàn di n, l ch s - c th ;ể ủ ộ ộ ệ ị ử ụ ể
Ăng ghen nói “L t t nhiên là cũng chính nh ng quý ngài t tr c t i nayẽ ấ ữ ừ ướ ớ
v n cho r ng quy lu t s chuy n hóa c a s l ng thành ch t l ng là m t chẫ ằ ậ ự ể ủ ố ượ ấ ượ ộ ủ
nghĩa th n bí, là thuy t tiên nghi m khó hi u, thì ngày nay s l i nói r ng đó là m tầ ế ệ ể ẽ ạ ằ ộ
đi u hi n nhiên, t m th ng và nh t nh o mà h đã dùng t lâu và vì th h c cũngề ể ầ ườ ạ ẻ ọ ừ ế ọ
ch ng h c đc gì m i l c . Nh ng l n đu tiên di n đt m t quy lu t phát tri nẵ ọ ượ ớ ạ ả ư ầ ầ ễ ạ ộ ậ ể
chung c a gi i t nhiên, c a xã h i và c a t duy d i m t hình th c có giá tr phủ ớ ự ủ ộ ủ ư ướ ộ ứ ị ổ
bi n nh th , thì cái đó mãi mãi v n s là m t công lao có ý nghĩa l ch s to l n. Vàế ư ế ẫ ẽ ộ ị ử ớ
n u trong bao nhiêu năm các quý ngài y đã đ cho l ng và ch t chuy n hóa tế ấ ể ượ ấ ể ừ
cái n thành cái kia mà v n ch ng bi t gì v vi c mình v n làm thì các ngài yọ ẫ ẳ ế ề ệ ẫ ấ
cũng nên cùng v i ông Giu c đanh c a Mô li e t an i r ng su t đi mình cũng đãớ ố ủ ự ủ ằ ố ờ
làm văn xuôi mà ch ng bi t văn xuôi là cái gì c ”.ẳ ế ả
- Tri t h c Mac là tri t h c tri t đ nh t, hoàn thi n nh t vì ch nghĩaế ọ ế ọ ệ ể ấ ệ ấ ủ
DVLS chính là thành t u vĩ đi nh t c a t t ng KH – nó đã ch ra s chi ph iự ạ ấ ủ ư ưở ỉ ự ố
v n đng c a LS xã h i theo 1 trình t nh t đinh t th p đn cao;ậ ộ ủ ộ ự ấ ừ ấ ế
- “Ra đi gi ng nh h c thuy t Đác uyn trong KH t nhiên t o m c đt phá,ờ ố ư ọ ế ự ạ ứ ộ
nh ng đng th i chính là đnh cao trong t t ng tri t h c nhân lo i” Lê - nin nói.ư ồ ờ ỉ ư ưở ế ọ ạ
2. S ra đi c a TH Mac, các quy lu t v n đng, phát tri n c a LS loài ng iự ờ ủ ậ ậ ộ ể ủ ườ
đã đc lý gi i và phân tích trên c s KH và th c ti nượ ả ơ ở ự ể
- Tri t h c Mac đã v ch ra quy lu t ti n hóa c a LS xã h i loài ng i, cũngế ọ ạ ậ ế ủ ộ ườ
nh tính t t y u khách quan trong vi c chi ph i s v n đng c a LS m t cách đúngư ấ ế ệ ố ự ậ ộ ủ ộ
đn đó là quy lu t v s phù h p c a QHSX v i trình đ phát tri n c a LLSX. Làắ ậ ề ự ợ ủ ớ ộ ể ủ
quy lu t c b n chi ph i s v n đng phát tri n k ti p nhau c a các ph ng th cậ ơ ả ố ự ậ ộ ể ế ế ủ ươ ứ
SX, mà trong đó luôn luôn là cu c đu tranh giai c p gi ac giai c p cách m ng ti nộ ấ ấ ư ấ ạ ế
b đi di n cho LLSX đang phát tri n v i giai c p th ng tr ph n đng đi di nộ ạ ệ ể ớ ấ ố ị ả ộ ạ ệ
quan h s n xu t đang ki m h m s phát tri n c a LLSX đu tranh v i nhau. ệ ả ấ ề ả ự ể ủ ấ ớ
3. S ra đi c a tri t h c Mac đã làm cho Ch nghĩa xã h i t không t ngự ờ ủ ế ọ ủ ộ ừ ưở
có căn c khoa h c đ tr thành th t s khoa h cứ ọ ể ở ậ ự ọ
-Đã trang b vũ khí lý lu n cho giai c p công nhân làm ng n c đu tranh vàị ậ ấ ọ ờ ấ
th c hi n s m nh LS c a mình là l t đ ch nghĩa t b n, cho nên ch nghĩa Macự ệ ứ ệ ủ ậ ổ ủ ư ả ủ
nói chung, tri t h c Mac nói riêng đã tr thành vũ khí tinh th n “phong trào côngế ọ ở ầ
nhân đã tìm th y tri t h c Mac vũ khí tinh th n c a mình, còn tri t h c Mac tìmấ ở ế ọ ầ ủ ế ọ
th y phòng trào ch nghĩa là vũ khí v t ch t c a minh”ấ ủ ậ ấ ủ
4. V i s sáng t o ra ch nghĩa DVBC ch nghĩa DVLS Mac và Ăng ghen đãớ ự ạ ủ ủ
kh c ph c đc s đi l p gi a tri t h c v i ho t đng th c ti n c a conắ ụ ượ ự ố ậ ữ ế ọ ớ ạ ộ ự ễ ủ
ng i ườ
-TH Mac khác v i tri t h c tr c đó ch tri t h c tr c Mac là c b nớ ế ọ ướ ở ổ ế ọ ướ ơ ả
ch y u và ch gi i thích th gi i, xong không đ c p đn v n đ c i t o th gi i.ủ ế ỉ ả ế ớ ề ậ ế ấ ề ả ạ ế ớ
ng c l i TH Mac thì làm đc;ượ ạ ượ