Báo cáo khoa học:
ĐIềU TRA THàNH PHầN CÔN TRùNG BắT MồI
SÂU HạI ĐậU TƯƠNG, MộT Số
ĐặC TíNH SINH HọC CủA LOàI Harpalus sinicus
Hope (Carabidae; Coleoptera) Vụ ĐÔNG - XUÂN
2005 - 2006 TạI CHƯƠNG Mỹ - Hà TÂY
T¹p chÝ KHKT N«ng nghiÖp 2007: TËp V, Sè 2: 17-21 §¹i häc N«ng nghiÖp I
§IÒU TRA THµNH PHÇN C¤N TRïNG B¾T MåI S¢U H¹I §ËU T¦¥NG, MéT Sè
§ÆC TÝNH SINH HäC CñA LOµI
Harpalus sinicus
Hope (Carabidae; Coleoptera)
Vô §¤NG - XU¢N 2005 - 2006 T¹I CH¦¥NG Mü - Hµ T¢Y
Survey on predatory insects species of soybean insect pests, some biological characteristics
of Harpalus sinicus Hope (Carabidae; Coleoptera) in winter - spring soybean cropping
season (2005- 2006) in Chuong My - Ha Tay
Hoµng ThÞ H»ng
1
, Hµ Quang Hïng
2
SUMMARY
A survey was conducted on all predatory insects' species of soybean insect pests
and characteristics of Carpals sinicus Hope were studied in winter - spring soybean
cropping season in Chuong My district, Ha Tay province. Once a week, the survey on
compositions of predatory insects was randomly conducted in the field. 100 Harpalus
sinicus Hope were kept in 10 caves, 10 hopes in one cave. Everyday 20 soybean leaf
rollers at the age of 2-3 were put in the cave for feeding the Hope and the number of
soybean leaf rollers eaten were counted. The results showed that in Chuong My, Ha Tay
there were 26 and 32 species of predatory insects in winter season and spring season,
respectively. Among the species of predatory insects, 16 species belong to family
Carabidae. The observation of Harpalus sinicus Hope showed that Harpalus sinicus
Hope without foods was very long (15.42 ±
±±
± 0.77 days) under the temperature of 20 - 25
o
C.
Eating capacity of Harpalus sinicus Hope on Soybean leaf rollers as preferable preys was
very high (about 7.94 individuals of Soybean leaf roller per day). Harpalus sinicus Hope
prefer soybean leaf rollers more than Spodoptera litura and Helicoverpa armigera.
Key words: Biological characteristics, Harpalus sinicus Hope, natural enemies,
Predatory insects, soybean leaf rollers.
1. §ÆT VÊN §Ò
Thµnh phÇn thiªn ®Þch cña s©u h¹i ®Ëu
t−¬ng rÊt phong phó vµ ®a d¹ng, chóng lµ
nh÷ng t¸c nh©n sinh vËt cã kh¶ n¨ng kiÒm chÕ
sù ph¸t triÓn cña nhiÒu loµi s©u h¹i cã hiÖu
qu¶. Kolsol. C vµ Wiat Suasa (1992) ®· ®−a ra
danh môc h¬n 230 thiªn ®Þch cña c¸c loµi s©u
h¹i ®Ëu t−¬ng. Riªng ®èi víi nhãm b¾t måi ¨n
thÞt ë ViÖt Nam ®· cã kh¸ nhiÒu c«ng tr×nh
nghiªn cøu vÒ thµnh phÇn cña nã (Vò Quang
C«n vµ céng sù, 1990; Ph¹m V¨n LÇm, 1993);
Hµ Quang Hïng vµ céng sù, 1996; TrÇn §×nh
ChiÕn, 2002). Tuy nhiªn, nh÷ng nghiªn cøu vÒ
®Æc ®iÓm sinh häc, sinh th¸i cña tõng loµi
thiªn ®Þch cô thÓ th× ch−a nhiÒu. Bµi b¸o nµy
tr×nh bµy nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ loµi bä
ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope, mét
loµi ch−a ®−îc ®i s©u nghiªn cøu.
2. VËT LIÖU Vµ PH¦¥NG PH¸P NGHI£N
CøU
2.1. VËt liÖu
S©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng Hedylepta indicata
Farb nh©n nu«i trong nhµ l−íi vµ thu ngoµi tù
nhiªn.
Bä ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope
thu trªn c©y ®Ëu t−¬ng t¹i ba x· Qu¶ng BÞ,
Hoµng V¨n Thô vµ Hång Phong - Ch−¬ng Mü
- Hµ T©y.
1
Tr−êng Cao ®¼ng céng ®ång Hµ T©y
2
Tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I, Hµ Néi.
Hoµng ThÞ H»ng, Hµ Quang Hïng
2.2. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
Thu thËp thµnh phÇn c«n trïng b¾t måi
s©u h¹i ®Ëu t−¬ng theo ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra
tù do, kh«ng cè ®Þnh ®iÓm, ®Þnh kú 7 ngµy
mét lÇn trong suèt vô trång ®Ëu t−¬ng.
T×m hiÓu ®Æc ®iÓm h×nh th¸i cña loµi
Harpalus sinicus Hope, sau khi bä ch©n ch¹y
®en vò ho¸ tõ ngoµi ®ång ®−îc thu thËp, quan
s¸t mµu s¾c, ®o ®Õm kÝch th−íc cña 30 c¸ thÓ
tr−ëng thµnh mçi lo¹i.
ThÝ nghiÖm t×m hiÓu kh¶ n¨ng ¨n s©u
cuèn l¸ cña bä ch©n ch¹y ®en, chóng t«i nu«i
riªng 100 tr−ëng thµnh bä ch©n ch¹y ®en
trong 10 hép nu«i s©u lín. Mçi hép 1 ngµy
cho vµo 20 s©u non tuæi 2 - 3 s©u cuèn l¸.
Hµng ngµy ®Õm sè l−îng s©u bÞ tiªu diÖt vµ
bæ sung con måi, theo dâi trong 5 ngµy.
Tr−íc khi tiÕn hµnh thÝ nghiÖm ®Ó bä ch©n
ch¹y ®en nhÞn ®ãi 1 ngµy.
ThÝ nghiÖm theo dâi tÝnh lùa chän thøc ¨n
cña Harpalus sinicus Hope ®−îc bè trÝ b»ng
c¸ch th¶ 10 s©u non tuæi 2- 3 cña 4 lo¹i s©u
vµo 1 hép nu«i s©u trong ®ã cã 1 tr−ëng thµnh
bä ch©n ch¹y ®en. Sau 24 giê theo dâi ®Õm sè
l−îng s©u bÞ ¨n vµ bÞ c¾n chÕt mçi lo¹i.
ThÝ nghiÖm t×m hiÓu kh¶ n¨ng nhÞn ®ãi
cña Harpalus sinicus Hope: Bè trÝ nhèt riªng
20 c¸ thÓ tr−ëng thµnh vµo 20 hép nu«i s©u cã
®Êt Èm vµ kh«ng cã thøc ¨n, theo dâi ®Õm sè
l−îng con chÕt hµng ngµy tÝnh ra thêi gian
nhÞn ®ãi trung b×nh.
3. KÕT QU¶ Vµ TH¶O LUËN
3.1. Thµnh phÇn c«n trïng b¾t måi s©u h¹i
®Ëu t−¬ng vô ®«ng 2005, vô xu©n 2006 t¹i
Ch−¬ng Mü - Hµ T©y
Gièng nh− thµnh phÇn s©u h¹i, thµnh phÇn
c«n trïng b¾t måi th−êng bÞ thay ®æi bëi t¸c
®éng cña nhiÒu yÕu tè, ngoµi c¸c yÕu tè vÒ
®iÒu kiÖn thêi tiÕt, bé gièng c©y trång th× yÕu
tè thêi vô cã t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn sù ph¸t
sinh ph¸t triÓn cña chóng. V× vËy, chØ tiªu nµy
®−îc ®−a ra nh»m so s¸nh møc ®é ph¸t sinh
ph¸t triÓn cña c¸c lo¹i c«n trïng b¾t måi s©u
h¹i ®Ëu t−¬ng gi÷a 2 vô trªn cïng mét diÖn
tÝch trång.
Thµnh phÇn c«n trïng b¾t måi s©u h¹i ®Ëu
t−¬ng vô ®«ng n¨m 2005 vµ vô xu©n n¨m 2006
t¹i Ch−¬ng Mü - Hµ T©y rÊt phong phó vµ ®a
d¹ng gåm 26 loµi (thuéc bé c¸nh cøng víi 5
hä) trong vô ®«ng n¨m 2005 vµ 32 loµi thuéc 5
bé, 11 hä trong vô xu©n n¨m 2006 (B¶ng 1).
Trong ®ã hä cã sè loµi phong phó nhÊt lµ hä
Carabidae (16 loµi), c¸c loµi phæ biÕn lµ bä
ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope, bä ch©n
ch¹y ®u«i c¸nh h×nh mòi tªn Chlaenius micans
Fabr. Trong 2 vô ®iÒu tra cho thÊy vô xu©n cã
sè loµi phong phó h¬n vµ møc ®é phæ biÕn cña
c¸c loµi b¾t måi còng nhiÒu h¬n. Sù sai kh¸c
nµy cã thÓ lµ do ®iÒu kiÖn khÝ hËu thêi tiÕt
trong 2 vô kh¸c nhau dÉn ®Õn sè loµi s©u h¹i vµ
sè loµi thiªn ®Þch cña chóng còng cã sù kh¸c
nhau. KÕt qu¶ nµy còng phï hîp víi nghiªn cøu
cña TrÇn §×nh ChiÕn (2002).
B¶ng 1. Thµnh phÇn thiªn ®Þch cña s©u h¹i ®Ëu t−¬ng vô ®«ng - xu©n 2005- 2006
t¹i Ch−¬ng Mü - Hµ T©y
Møc ®é phæ biÕn
TT
Tªn ViÖt Nam Tªn khoa häc Bé - Hä Vô ®«ng
2005
Vô xu©n
2006
Bé bä ngùa Mantodea
1 Bä ngùa Tenodera sp. Mantidae +
Bé c¸nh da Dermaptera
2 Bä ®u«i k×m n©u Anechura harmandi Burr Forficulidae ++
3 Bä ®u«i k×m ®en Euborrellia stali Pohrn Carcinophridae ++
Bé c¸nh nöa Hemiptera
4 Bä xÝt hoa ¨n thÞt Eocanthecona furcellata Wolff
Pentatomidae +
Bé c¸nh cøng Coleoptera
5 Bä ch©n ch¹y ®u«i 2 chÊm tr¾ng Chlaenius bioculatus
Chaudoir
Carabidae ++ ++
6 Bä ch©n ch¹y c¸nh viÒn tr¾ng Chlaenius circumdatus Brule Carabidae + +
7 Bä ch©n ch¹y ®en lín ngùc xanh Chlaenius prafectus Bates Carabidae - +
§iÒu tra thµnh phÇn c«n trïng b¾t måi ...
Møc ®é phæ biÕn
TT
Tªn ViÖt Nam Tªn khoa häc Bé - Hä Vô ®«ng
2005
Vô xu©n
2006
8 Bä ch©n ch¹y ®u«i c¸nh h×nh mòi tªn
Chlaenius micans Fabr Carabidae ++ +++
9 Bä ch©n ch¹y ®u«i c¸nh viÒn tr¾ng Chlaenius inops Chaudoir Carabidae - +
10
Bä ch©n ch¹y l−ng 2 chÊm tr¾ng Planetes punctieps Andrewes
Carabidae + +
11
Bä ch©n ch¹y xanh Chlaenius pallipes Gebler Carabidae ++ ++
12
Bä ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope Carabidae ++ +++
13
Bä ch©n ch¹y ®en lín ch©n truíc
d¹ng bµn tay
Scarites acutidens Chaudoir Carabidae - +
14
Bä ch©n ch¹y n©u nhá ch©n tr−íc
d¹ng bµn tay
Clivina westwoodi Putzey Carabidae - -
15
Bä ch©n ch¹y n©u ®en Harpalus niigatanus
Shauberger
Carabidae ++ +++
16
Bä ch©n ch¹y ®en nhá 4 chÊm tr¾ng Tachyura laetifice Bates Carabidae - ++
17
Bä ch©n ch¹y ®en 5 chÊm tr¾ng Stenodophus
quinquepustulatus Wied
Carabidae ++ ++
18
Bä ch©n ch¹y n©u cæ dµi Drypta lineola Chaudoir Carabidae + -
19
Bä ch©n ch¹y 3 khoang 4 chÊm tr¾ng
Ophionea indica Thunbr Carabidae - -
20
Bä ch©n ch¹y ®en cæ dµi Adacantha metallica Fairm Carabidae + -
21
Hæ trïng tÝm 6 v©n tr¾ng Cicindela transbuicalia Mots. Cicindellidae - -
22
Bä rïa ®á Micraspis discolor Fabr Coccinellidae ++ +++
23
Bä rïa 6 v»n Menochilus sexmaculatus
Fabr
Coccinellidae ++ ++
24
Bä rïa v»n ch÷ nh©n Coccinella transversalis Fabr Coccinellidae - -
25
Bä rïa 2 m¶ng ®á Lemnia biplagiata Swartz Coccinellidae + -
26
Bä c¸nh céc n©u Paederus fuscipes Curt Staphylinidae ++ ++
27
Bä c¸nh céc n©u ®en Ochthephilum bemhaueri
Cameni
Staphylinidae - +
28
Bä c¸nh céc ®en lín Philonthus sp Staphylinidae - +
29
Bä c¸nh céc ®en nhá Stenus sp Staphylinidae - +
30
Bä c¸nh cøng d¹ng kiÕn Formicomus sp Anthicidae + ++
Bé 2 c¸nh Diptera
31
Ruåi ¨n rÖp Epistrophe balteata De Geer Syrphidae -
32
Ruåi xanh ¨n rÖp Chrysosoma sp Dolichopodidae
-
Ghi chó: -: rÊt Ýt (< 20% sè lÇn b¾t gÆp) ++: trung b×nh (41- 60%)
+: Ýt (21- 40%) +++: nhiÒu (> 60%)
3.2. Mét sè ®Æc ®iÓm h×nh th¸i vµ sinh vËt häc
cña bä ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope
3.2.1. §Æc ®iÓm h×nh th¸i cña bä ch©n ch¹y
®en Harpalus sinicus Hope
Tr−ëng thµnh bä ch©n ch¹y ®en Harpalus
sinicus Hope toµn th©n cã mµu ®en bãng, c¬ thÓ
gåm 3 phÇn ®Çu, ngùc, bông.
+ PhÇn ®Çu: cã r©u ®Çu 11 ®èt d¹ng sîi
chØ mµu ®en, ®èt r©u 1 dµi nhÊt, ®èt r©u 2 ng¾n
nhÊt. MiÖng cÊu t¹o d¹ng miÖng nhai, hµm
trªn nhän s¾c nh« ra phÝa tr−íc, hai m¾t kÐp
mµu ®en nh« ra 2 bªn.
+ PhÇn l−ng: tÊm l−ng mµu ®en bãng
d¹ng h×nh ch÷ nhËt, cã 2 r·nh ghÐp víi nhau
t¹o thµnh d¹ng ch÷ T. Cã 2 ®«i c¸nh: 1 ®«i
c¸nh cøng mµu ®en bãng cã 7 r·nh song song,
®«i c¸nh cßn l¹i d¹ng mµng cã mµu vµng.
+ PhÇn bông cã 6 ®èt.
+ Cã 3 ®«i ch©n mµu ®en, bµn ch©n cã 5
®èt, ®èt ch©n cuèi cïng kÐo dµi d¹ng vßng cã
kh¶ n¨ng mãc.
Hoµng ThÞ H»ng, Hµ Quang Hïng
KÝch th−íc: Con ®ùc: Dµi 21,1 - 13,1 mm
TB: 12,70 ± 0,32 mm
Réng 4,5 - 5,0 mm TB: 4,77 ± 0,15 mm
Con c¸i: Dµi 12 - 14 mm
TB: 13,51 ± 0,48 mm
Réng 4,7 - 5,3 mm; TB: 5,00 ± 0,13 mm
3.2.2. Mét sè ®Æc ®iÓm sinh häc cña bä ch©n
ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope
Kh¶ n¨ng ¨n måi cña bä ch©n ch¹y ®en
Harpalus sinicus Hope
Khi nghiªn cøu vÒ kÎ thï tù nhiªn cña c¸c
loµi s©u h¹i, ®Æc tÝnh ¨n måi lµ mét ®Æc tÝnh
quan träng quyÕt ®Þnh vai trß cña thiªn ®Þch
®èi víi s©u h¹i. Tõ thÝ nghiÖm t×m hiÓu kh¶
n¨ng ¨n måi cña ch©n ch¹y ®en Harpalus
sinicus, kÕt qu¶ ®· cho thÊy bä ch©n ch¹y ®en
cã kh¶ n¨ng tiªu diÖt s©u cuèn l¸ b»ng 2 c¸ch
lµ ¨n thÞt vµ c¾n chÕt con måi. Qua 5 ngµy
theo dâi thÊy r»ng sè l−îng con måi bÞ c¾n
chÕt cßn lín h¬n nhiÒu so víi l−îng con måi
bÞ ¨n thÞt (228 con bÞ c¾n chÕt so víi 170 con
bÞ ¨n thÞt). Kh¶ n¨ng ¨n s©u cuèn l¸ cña
tr−ëng thµnh bä ch©n ch¹y ®en kh¸ lín trung
b×nh lµ 7,94 ± 2,40 con/ngµy.
B¶ng 2. Kh¶ n¨ng ¨n s©u cuèn l¸ Hedylepta indicata cña tr−ëng thµnh
bä ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope
Ngµy thÝ nghiÖm
Sè c¸ thÓ H.
sinicus lµm TN
TSSCL
cho ¨n
TSSCL bÞ
tiªu diÖt
TSSCL bÞ
¨n
TSSCL bÞ
c¾n chÕt
Kh¶ n¨ng ¨n TB cña H.
sinicus (con/ngµy)
29/4/06 10 200 93 41 52 9,3 ± 1,12
30/4/06 10 200 83 35 49 8,3 ± 1,23
1/5/06 10 200 73 31 42 7,3 ± 1,43
2/5/06 10 200 73 32 41 7,3 ± 3,37
3/5/06 10 200 75 31 44 7,5 ± 2,26
Tæng 1000 398 170 228 7,94 ± 2,40
Ghi chó: TN: ThÝ nghiÖm; TS SCL: Tæng s©u cuèn l¸; TB: Trung b×nh.
TÝnh lùa chän thøc ¨n cña bä ch©n ch¹y
®en Harpalus sinicus Hope
Ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope lµ
loµi b¾t måi ¨n thÞt nh−ng kh«ng ph¶i loµi s©u
nµo ch©n ch¹y ®en còng cã thÓ ¨n. Trªn ruéng
®Ëu t−¬ng cã rÊt nhiÒu loµi s©u, trong ®iÒu kiÖn
cã nhiÒu lo¹i thøc ¨n th× ch©n ch¹y ®en còng cã
sù lùa chän lo¹i thøc ¨n phï hîp. Kh¶ n¨ng tiªu
diÖt c¸c lo¹i s©u kh¸c nhau cña bä ch©n ch¹y
®en lµ kh¸c nhau (B¶ng 3), bä ch©n ch¹y ®en
cã kh¶ n¨ng tiªu diÖt m¹nh nhÊt lµ c¸c lo¹i s©u
cuèn l¸ lóa vµ ®Ëu t−¬ng (4,58 vµ 3,34
con/ngµy); sè l−îng s©u xanh vµ s©u khoang bÞ
tiªu diÖt rÊt Ýt (0,24 vµ 0,04 con/ngµy). S©u
cuèn l¸ lóa bÞ tiªu diÖt nhiÒu nhÊt v× cã kÝch
th−íc nhá vµ c¬ thÓ Ýt l«ng gai, s©u xanh vµ s©u
khoang cã nhiÒu l«ng gai nªn chØ bÞ c¾n chÕt
chø bä ch©n ch¹y ®en hoµn toµn kh«ng ¨n.
B¶ng 3. TÝnh lùa chän thøc ¨n cña bä ch©n ch¹y ®en Harpalus sinicus Hope
Sè l−îng s©u bÞ tiªu diÖt (con/ngµy)
Ngµy
thÝ nghiÖm S©u cuèn l¸ ®Ëu
Maruca testulalis
S©u cuèn l¸ lóa
Cnaphalocrocis medilalis. G
S©u xanh
Helicoverpa armigera. H
S©u khoang
Spodoptera litura. F
29/4/06 3,50 5,60 0,20 0,00
30/4/06 3,50 4,90 0,30 0,10
1/5/06 3,20 4,10 0,20 0,00
2/5/06 3,50 3,80 0,40 0,10
3/5/06 3,00 4,50 0,10 0,00
Trung b×nh 3,34 4,58 0,24 0,04