TÍNH ĐA DẠNG CỦA HỆ THỰC VẬT VIỆT NAM 19.
LYSIMACHIA VITTIFORMIS F.H. CHEN & C.M.
HU TRÂN CHÂU LÁ DẢI (HỌ ANH THẢO
PRIMULACEAE), LOÀI BỔ SUNG CHO HỆ THỰC
VẬT
Phan Kế Lộc
Trường Đại học khoa học tự nhiên & Viện Sinh thái và Tài
nguyên sinh vật
L.V. Averyanov
Viện thực vật học Cômarốp, Viện Hàn lâm khoa học Liên
bang Nga
Nguyễn Tiến Hiệp, Nguyễn Sinh Khang
Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật
Trong đợt nghiên cứu gần đây về tính đa dạng thực vật của
vùng núi đá vôi phía bắc tỉnh Hà Giang với sự tài trợ của
Hội Địa lý quốc gia Hoa Kỳ (# 6300-98, NGS) chúng tôi đã
thu được một số hiệu mẫu vật lạ và hiếm (HAL 1502)
thuộc chi Trân châu Lysimachia (họ Anh thảo
Primulaceae). Nó phân biệt với tất cả 14 loài của chi đã biết
ở Việt Nam cũng như với 4 loài khác chỉ mới gặp ở Lào
(Bonati, 1930; Phạm Hoàng Hộ, 1991; C.M. Hu, 1992) bởi
đặc điểm dễ nhận biết nhất là có lá hình dải hẹp. Mẫu vật
sau đó được xác định là Lysimachia vittiformis F.H. Chen
và C.M. Hu. Do đó đây là loài bổ sung cho hệ thực vật Việt
Nam. Sau đây là một số dẫn liệu về loài cây này.
Lysimachia vittiformis F.H. Chen & C.M.Hu, Acta
Phytotax. Sin. 17(4): 27 (1979); F.H. Chen et al., in Fl.
Reipubl. Popularis Sin. 59, 1: 32, fig. 8: 1-2 (1989); C.M.
Hu & S. Kelso, in Z.Y. Wu & P. H. Raven (eds.). Fl. China
15: 49 (1996); J.F. Deng in Z.Y. Wu & P. H. Raven (eds.).
Fl. China Illustrations 15: fig. 26: 1-2 (2000). Trân châu lá
dải. Hình.
Cỏ sống nhiều năm hoặc cây nửa bụi nhỏ, mọc thẳng đứng,
cao đến 0,3-0,5 m, có phần dưới hóa gỗ, không có lông ở
tất cả các bộ phận. Thân mọc từ gốc cây thường nhiều, tròn
hay hơi có cạnh, rất ít khi phân cành, có nhiều tuyến nhỏ ở
phần ngọn. Lá mọc xoắn ốc, đôi chỗ ít nhiều mọc chụm gần
nhau; cuống lá dài 2-3 mm; phiến lá hình dải hẹp, hơi cong
hình liềm, (25-) 40-70 (-90) x (1,8-) 2-2,5 (-3) mm, chất
giấy, thót dần và nhọn ở chóp, thót dần về cuống, mép cuộn
xuống dưới; gân chính lồi ở mặt dưới nhiều hơn ở mặt trên;
các gân bên không thấy ở mặt dưới, đôi khi thấy ở mặt trên
và hơi lồi. Hoa màu vàng tươi, mẫu 5, mọc đơn độc ở nách
lá, rất ít khi chụm 2-3. Cuống hoa hình sợi rất mảnh,
thường dài 1,5-2,5 cm, ở quả dài đến 3 cm. Nụ trước khi nở
hình mũi giáo, cỡ 4,5-5,5 x 2 mm, chóp tù, hoa nụ vặn về
bên phải. Đài chẻ rất sâu; thùy đài hình tam giác dài, cỡ 1,5
x 0,5 mm, chóp nhọn có ít tuyến ở mép và mặt trong. Tràng
dài 5-6 mm, chẻ sâu đến gần gốc; thùy tràng hình mũi giáo,
4-5 x 1,5-2,5 (-3) mm, chóp tù. Chỉ nhị ngắn hơn bao phấn,
hợp với nhau ở gốc thành vòng cao khoảng 0,4 mm và đính
liền với gốc ống tràng, phần tự do dài khoảng 0,5 mm; bao
phấn hình mũi tên kéo dài, khoảng 3,3 x 0,6 mm, đính gốc,
chóp có mũi nhọn ngắn, mở bởi lỗ ở đỉnh. Vòi nhị cái
mảnh, dài 4 mm; núm nhị cái rất nhỏ. quả nang hình trứng
dài, cỡ 3 x 1,5 mm.
Mẫu vật nghiên cứu. Tỉnh Hà Giang, huyện Quản Bạ, xã
Thái An, gần bản Lô Thàng, tọa độ địa lý: 23059’50” độ vĩ
bắc, 105005’46” độ kinh đông, khoảng 1400 m trên mặt
biển, mọc thành bụi nhỏ rải rác ở kẽ các tảng và vách đá
vôi kết tinh bị bào mòn mạnh, dưới tán rừng nguyên sinh
rậm thường xanh nhiệt đới mưa mùa núi thấp Thông hay
hỗn giao. Loài hiếm. L.Averyanov, Phan Kế Lộc, Nguyễn
Tiến Vinh HAL 1502, tháng 5-2002 (HN, MO, LE).
Phân bố. Trước đây chỉ mới biết ở điểm lấy mẫu chuẩn ở
tây nam tỉnh Quảng Tây, do đó đã từng được coi là loài đặc
hữu rất hẹp của tỉnh này. Với phát hiện này của chúng tôi
khu phân bố của loài được mở rộng hơn về phía nam,
nhưng nhìn chung vẫn là loài thuộc yếu tố đặc hữu rất hẹp
của tiểu vùng địa lý thực vật Nam Trung Hoa–Đông bắc
Việt Nam, miền Đông Dương, dưới xứ Ấn Độ-Mã Lai, xứ
Cổ nhiệt đới.
Sinh thái và sinh học. Cây mọc thành bụi nhỏ rất rải rác ở
các khe đá, dưới tán rừng nguyên sinh rậm thường xanh
nhiệt đới mưa mùa Thông (các loài cùng ưu thế là Thiết
sam giả lá ngắn Pseudotsuga sinensis, Thiết sam núi đá
Tsuga chinensis, Thông pà cò Pinus kwangtungensis, có
khi xen một số loài cây lá rộng ở núi thấp trên sản phẩm
phong hóa của đá vôi. Nếu suy đoán theo dẫn liệu của các
trạm khí tượng gần gũi (Nguyễn Khanh Vân et al., 2000)
thì có thể thấy chế độ khí hậu nơi Trân châu lá dải
Lysimachia vittiformis mọc là nhiệt đới gió mùa gần vùng
núi, nhiệt độ trung bình năm chỉ khoảng 16,50C với ít nhất
7 tháng lạnh có nhiệt độ trung bình tháng dưới 170C, với
tổng lượng mưa năm trên 2500 mm và không có tháng khô
(lượng mưa dưới 50 mm/tháng). Cây nở hoa vào các tháng
4-6, quả chín vào các tháng 5-7. Ở Trung Quốc cây nở hoa
vào tháng 5, mọc dưới bóng cây trong rừng trên sườn núi.
Việc phát hiện loài Trân châu lá dải Lysimachia vittiformis
F.H. Chen & C.M. Hu ở một điểm của vùng Đông bắc Việt
Nam một lần nữa cho thấy giữa vùng này và vùng cực đông
nam Trung Quốc, nhất là ở phần núi đá vôi có nhiều loài
thực vật chung nhau, trong đó đáng chú ý nhất là những
loài thuộc yếu tố đặc hữu chung cho tiểu vùng địa lý thực
vật Nam Trung Hoa-Đông Bắc Việt Nam (Phan Kế Lộc et
al., 2004). Mặt khác đây cũng là vùng đã và chắc chắn sẽ