Vai trß cña sè d− ®¶m phÝ víi viÖc x¸c ®Þnh
gi¸ dù thÇu gãi thÇu x©y l¾p cña
doanh nghiÖp x©y dùng
TS. §Æng ThÞ Xu©n Mai
Bé m«n Kinh tÕ x©y dùng
ThS. NguyÔn thÞ t−êng vi
Bé m«n Kinh tÕ vËn t¶i
Khoa VËn t¶i kinh tÕ - Tr−êng §¹i häc GTVT
Tãm t¾t: Bμi b¸o nªu lªn mèi quan hÖ gi÷a chi phÝ, lîi nhuËn vμ sè d− ®¶m phÝ trong viÖc
x¸c ®Þnh gi¸ dù thÇu cña gãi thÇu x©y l¾p dùa trªn c¸ch ph©n lo¹i chi phÝ cña kÕ to¸n qu¶n trÞ.
Summary: The article discusses the relationship among costs, benefits and contribution
margine in determining the bid price of construction package based on the categories of costs
in managerial accounting.
Ph−¬ng ph¸p tÝnh to¸n chi phÝ vµ kÕt qu¶
cña tõng tõng gãi thÇu x©y l¾p (tõng c«ng
tr×nh x©y dùng) dùa trªn c¬ së ph©n lo¹i chi
phÝ theo c¸ch øng xö ®èi víi kÕt qu¶ cuèi cïng
sÏ cho thÊy c¸c chi phÝ sÏ t¸c ®éng vµ ¶nh
h−ëng nh− thÕ nµo khi kÕt qña cuèi cïng thay
®æi. Tøc lµ sù biÕn ®éng cña chØ tiªu kÕt qu¶
lµ nguyªn nh©n ph¸t sinh ra c¸ch øng xö cña
chi phÝ.
§é lín cña chi phÝ tÝnh cho tõng gãi thÇu
trong doanh nghiÖp x©y dùng phô thuéc vµo
nhiÒu yÕu tè kh¸c nhau. Víi c¸c yÕu tè vÒ c¬
së kü thuËt, vÒ bé m¸y tæ chøc qu¶n lý, vÒ
c«ng nghÖ, quy m« vµ n¨ng lùc s¶n xuÊt cña
doanh nghiÖp x©y dùng lµ kh«ng thay ®æi th×
chi phÝ cho mét hîp ®ång sÏ phô thuéc vµo
khèi l−îng c«ng t¸c cô thÓ cña tõng c«ng
tr×nh.
Theo ph−¬ng ph¸p nµy th× tæng chi phÝ
ho¹t ®éng ®Ó t¹o nªn kÕt qu¶ doanh thu tiªu
thô cña mét gãi thÇu (doanh thu cña mét c«ng
tr×nh x©y dùng) ®−îc chia lµm hai lo¹i lµ biÕn
phÝ vµ ®Þnh phÝ. Kh¸i qu¸t mèi quan hÖ cña chi
phÝ øng xö víi doanh thu vµ lîi nhuËn cã thÓ
biÓu hiÖn b»ng s¬ ®å sau:
Doanh thu
Tæng chi phÝ Lîi nhuËn
BiÕn phÝ §Þnh phÝ Lîi nhuËn
BiÕn phÝ Sè d− ®¶m phÝ
Qua s¬ ®å trªn ta thÊy:
Sè d− ®¶m phÝ = §Þnh phÝ + Lîi nhuËn
HoÆc: Sè d− ®¶m phÝ = Doanh thu- BiÕn phÝ
ChÝnh v× vËy mµ sè d− ®¶m phÝ cßn ®−îc
gäi b»ng mét sè tªn kh¸c nh− kh¶ n¨ng båi
hoµn ®Þnh phÝ (nÕu doanh thu chØ ®ñ bï ®¾p
cho biÕn phÝ vµ ®Þnh phÝ, cßn lîi tøc b»ng
kh«ng). HoÆc gäi lµ møc l·i th« hay l·i trªn
biÕn phÝ (v× nã ®−îc x¸c ®Þnh b»ng hiÖu sè
gi÷a doanh thu vµ biÕn phÝ).
V× vËy ®èi víi 1 s¶n phÈm x©y dùng cô
thÓ (gãi thÇu x©y l¾p) th× sè d− ®¶m phÝ ®−îc
x¸c ®Þnh b»ng hiÖu sè gi÷a gi¸ trÞ dù to¸n x©y
l¾p (ch−a tÝnh thuÕ GTGT) vµ c¸c chi phÝ phô
thuéc vµo khèi l−îng c«ng t¸c x©y l¾p.
ChØ tiªu sè d− ®¶m phÝ thÓ hiÖn phÇn
®ãng gãp cña tõng hîp ®ång x©y dùng cho
viÖc trang tr¶i ®Þnh phÝ chung cña toµn doanh
nghiÖp vµ vµo viÖc t¹o ra lîi nhuËn chung cña
toµn doanh nghiÖp.
Do vËy ®Ó x¸c ®Þnh sè d− ®¶m phÝ hoÆc
lîi nhuËn cña mét gãi thÇu th× vÊn ®Ò quan
träng ®Çu tiªn lµ viÖc ph©n lo¹i chi phÝ thµnh
biÕn phÝ vµ ®Þnh phÝ.
BiÕn phÝ lµ nh÷ng chi phÝ biÕn ®æi khi cã
sù thay ®æi kÕt qu¶ tiªu thô, nh−ng khi tÝnh
cho mét ®¬n vÞ s¶n phÈm th× biÕn phÝ l¹i gi÷
nguyªn kh«ng thay ®æi. Trong x©y dùng th×
biÕn phÝ lµ lo¹i chi phÝ phô thuéc vµo khèi
l−îng c«ng t¸c x©y l¾p lµm ra trong mét ®¬n vÞ
thêi gian. VÝ dô nh− c¸c chi phÝ vÒ nguyªn vËt
liÖu, chi phÝ nh©n c«ng, chi phÝ m¸y thi c«ng
(chi phÝ thuª ngoµi, chi phÝ khÊu hao m¸y).
NÕu chi phÝ biÕn ®æi nµy tû lÖ thuËn trùc
tiÕp víi kÕt qu¶ c«ng viÖc th× ®−îc gäi lµ biÕn
phÝ tû lÖ. NÕu kh«ng biÕn ®æi tû lÖ thuËn trùc
tiÕp th× gäi lµ biÕn phÝ kh«ng tû lÖ. VÝ dô nh− lµ
chi phÝ cho s¶n phÈm háng, chi phÝ cña viÖc
tiÕt kiÖm hay l·ng phÝ vÒ nguån lùc cña c¸c
chi phÝ s¶n xuÊt.
§Þnh phÝ lµ nh÷ng chi phÝ kh«ng ®æi
(trong ph¹m vi phï hîp cña ®Þnh phÝ phôc vô)
khi kÕt qu¶ tiªu thô thay ®æi, nh−ng khi tÝnh
cho mét ®¬n vÞ s¶n phÈm th× ®Þnh phÝ l¹i thay
®æi. Trong x©y dùng ®Þnh phÝ lµ lo¹i chi phÝ
kh«ng phô thuéc vµo khèi l−îng c«ng t¸c x©y
dùng lµm ra trong mét ®¬n vÞ thêi gian vµ møc
®é khai th¸c sö dông n¨ng lùc s¶n xuÊt cña
doanh nghiÖp. TÝnh chÊt æn ®Þnh, kh«ng thay
®æi cña c¸c chi phÝ nµy chØ t−¬ng thÝch víi mét
kho¶ng n¨ng lùc s¶n xuÊt nhÊt ®Þnh cña
doanh nghiÖp x©y dùng. §Þnh phÝ ®−îc ph©n
lo¹i thµnh ®Þnh phÝ b¾t buéc vµ ®Þnh phÝ tuú ý
(kh«ng b¾t buéc). §Þnh phÝ b¾t buéc lµ chi phÝ
kh«ng thÓ thay ®æi, nã g¾n liÒn trong sù tån t¹i
c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh
nghiÖp x©y dùng. §ã lµ c¸c chi phÝ nh− chi phÝ
vÒ ®Êt ®ai, trô së doanh nghiÖp, chi phÝ khÊu
hao tµi s¶n cè ®Þnh. §Þnh phÝ tuú ý lµ chi phÝ
cã thÓ thay ®æi trong tõng thêi ®o¹n vµ do
ng−êi l·nh ®¹o doanh nghiÖp quyÕt ®Þnh møc
®é, cã hoÆc kh«ng cã lo¹i chi phÝ ®ã trong
tõng thêi kú. §ã lµ c¸c chi phÝ marketing, chi
phÝ nghiªn cøu ph¸t triÓn, chi phÝ phóc lîi x·
héi ...
Ngoµi biÕn phÝ vµ ®Þnh phÝ cßn mét lo¹i
chi phÝ n÷a ®−îc gäi lµ chi phÝ hçn hîp. §ã lµ
lo¹i chi phÝ biÓu hiÖn b¶n chÊt võa lµ ®Þnh phÝ
võa lµ biÕn phÝ.
ë møc duy tr× ho¹t ®éng vµ ®Ó gi÷ tr¹ng
th¸i s½n sµng phôc vô khai th¸c, phÇn chi phÝ
nµy ph¶n ¸nh chi phÝ c¨n b¶n, tèi thiÓu (gäi lµ
phÇn ®Þnh phÝ cña chi phÝ hçn hîp). PhÇn biÕn
phÝ cña chi phÝ hçn hîp ph¶n ¸nh c¸c chi phÝ
biÕn ®æi tû lÖ thuËn víi ®Þnh møc chi phÝ thùc
tÕ hoÆc chi phÝ sö dông v−ît qu¸ ®Þnh møc.
Tãm l¹i c¨n cø ph©n biÖt lµ ®Þnh phÝ hoÆc
biÕn phÝ cßn tuú thuéc vµo sù thay ®æi cña kÕt
qu¶ ho¹t ®éng cã liªn quan ®Õn viÖc ph¸t sinh
ra chi phÝ kh«ng thay ®æi hoÆc biÕn ®æi. Lµ
®Þnh phÝ hoÆc biÕn phÝ cßn tuú thuéc vµo c¸c
quan ®iÓm vµ c¸ch sö dông c¸c lo¹i chi phÝ
cña tõng nhµ qu¶n trÞ kh¸c nhau v× hä cã c¸c
môc tiªu trong kinh doanh kh«ng gièng nhau.
Sau ®©y lµ b¶ng ph©n lo¹i mét sè chi phÝ
theo c¸ch øng xö cña chi phÝ ®èi víi kÕt qu¶
ho¹t ®éng:
Kho¶n môc chi phÝ BiÕn phÝ §Þnh phÝ Chi phÝ hçn hîp
1.Gi¸ vèn hµng b¸n - Gi¸ thµnh x©y l¾p x - -
2. Chi phÝ nguyªn vËt liÖu trùc tiÕp x - -
3. Chi phÝ nh©n c«ng trùc tiÕp x - -
4. Chi phÝ s¶n xuÊt chung - - x
- Chi phÝ nh©n viªn qu¶n lý ®éi - x -
- Chi phÝ vËt liÖu - - x
- Chi phÝ dông cô s¶n xuÊt - - x
- Chi phÝ khÊu hao TSC§ - x -
- Chi phÝ dÞch vô mua ngoµi - - x
- Chi phÝ b»ng tiÒn kh¸c - x -
5. Chi phÝ b¸n hµng - - x
- Chi phÝ nh©n viªn b¸n hµng - x -
- Chi phÝ vËt liÖu bao b× - x x
- Chi phÝ dông cô ®å dïng - x -
- Chi phÝ kh©ó hao TSC§ - x -
- Chi phÝ dÞch vô mua ngoµi - x x
- Chi phÝ b»ng tiÒn kh¸c - x -
6. Chi phÝ qu¶n lý doanh nghiÖp - - x
- Chi phÝ nh©n viªn qu¶n lý doanh nghiÖp - x -
- Chi phÝ vËt liÖu qu¶n lý - x -
- Chi phÝ ®å dïng v¨n phßng - x -
- Chi phÝ khÊu hao TSC§ - x -
- ThuÕ, phÝ vµ lÖ phÝ - - x
- Chi phÝ dù phßng - x -
- Chi phÝ b»ng tiÒn kh¸c - x -
- Chi phÝ dÞch vô mua ngoµi - - x
Nh− vËy khi ph©n tÝch mèi quan hÖ chi
phÝ - khèi l−îng c«ng t¸c - lîi nhuËn sÏ gióp
cho doanh nghiÖp dù ®o¸n ®−îc ®iÓm hoµ
vèn trong tiªu thô vµ lµ c¬ së cho viÖc lËp kÕ
ho¹ch lîi nhuËn còng nh− dù ®o¸n sù biÕn
®éng cña lîi nhuËn ë c¸c t×nh huèng kh¸c
nhau trong t−¬ng lai.
Gi¶ sö nh− gi¸ dù thÇu cña doanh nghiÖp
®èi víi mét hîp ®ång x©y dùng lµ GXL ta sÏ cã:
GXL= gXL + ThuÕ GTGT
GXL= gXL(1+TGTGT)
trong ®ã: GXL: l µ gi¸ dù thÇu ®· cã thuÕ gi¸ trÞ
gia t¨ng ®Çu ra.
gXL: lµ gi¸ dù thÇu ch−a cã thuÕ gi¸
trÞ gia t¨ng ®Çu ra.
TGTGT: lµ møc thuÕ suÊt thuÕ gi¸ trÞ
gia t¨ng.
Ta cã: gXL= B + K®
Víi B lµ chi phÝ biÕn ®æi (biÕn phÝ)
K® lµ kh¶ n¨ng bï ®¾p ®Þnh phÝ dù kiÕn
khi tham gia ®Êu thÇu (Sè d− ®¶m phÝ cña gãi
thÇu)
K® = § + L
trong ®ã: § lµ chi phÝ cè ®Þnh (®Þnh phÝ).
L lµ lîi nhuËn dù kiÕn.
VËy: gxl= B + § + L
V× ®Þnh phÝ lµ phÇn chi phÝ cè ®Þnh, nªn lîi
nhuËn cña mét gãi thÇu x©y dùng cã thÓ nhËn
c¸c gi¸ trÞ sau:
L = 0, nÕu K® = §, nghÜa lµ gãi thÇu x©y
dùng chØ hoµ vèn, ®ñ trang tr¶i bï ®¾p cho
c¸c ®Þnh phÝ mµ kh«ng cã l·i.
L > 0, nÕu K® > § nghÜa lµ gãi thÇu sÏ cã l·i,
sè d− ®¶m phÝ kh«ng nh÷ng ®ñ bï ®¾p ®Þnh phÝ
mµ cßn mang l¹i lîi nhuËn cho doanh nghiÖp.
L < 0, nÕu K® < § nghÜa lµ gãi thÇu bÞ lç,
sè d− ®¶m phÝ cña gãi thÇu thËm chÝ kh«ng
cßn ®ñ ®Ó bï ®¾p cho ®Þnh phÝ.
§Ó t¨ng kh¶ n¨ng tróng thÇu, khi dù thÇu
doanh nghiÖp x©y dùng cÇn ph¶i x¸c ®Þnh gi¸
dù thÇu mét c¸ch hîp lý theo c¸c môc tiªu
cña m×nh ®Ò ra. Cô thÓ nh− sau:
- NÕu gi¸ dù thÇu gXL = B. §©y lµ møc gi¸
thÊp nhÊt cã thÓ cña c«ng tr×nh. V× nh− vËy th×
doanh nghiÖp kh«ng cã l·i tõ c«ng tr×nh nµy,
thËm chÝ chi phÝ ®Þnh phÝ cña c«ng tr×nh còng
kh«ng ph¶i bï ®¾p mµ do c¸c c«ng tr×nh kh¸c,
c¸c hîp ®ång kh¸c bï ®¾p.
- NÕu gi¸ dù thÇu gXL = B + § th× ®©y lµ
møc gi¸ chØ ®¶m b¶o bï ®¾p c¸c chi phÝ biÕn
®æi vµ phÇn ®Þnh phÝ ph©n bæ cho c«ng tr×nh.
Møc gi¸ nµy tuy kh«ng mang l¹i lîi nhuËn cho
doanh nghiÖp (L = 0) nh−ng còng ®· gãp
phÇn san sÎ bï ®¾p mét phÇn ®Þnh phÝ trong
tæng sè ®Þnh phÝ chung cña toµn doanh
nghiÖp.
- NÕu gi¸ dù thÇu gXL = B + § + L* ( L* lµ
møc lîi nhuËn hîp lý) tøc lµ trong tr−êng hîp
nµy gi¸ gãi thÇu võa ®¶m b¶o bï ®¾p c¸c chi
phÝ biÕn ®æi vµ chi phÝ cè ®Þnh võa ®¶m b¶o
mét møc l·i dù kiÕn. VÊn ®Ò lµ doanh nghiÖp
x©y dùng cÇn ph¶i x¸c ®Þnh mét chÝnh s¸ch
gi¸ phï hîp ®Ó tõ ®ã cã thÓ ®¶m b¶o c¸c kh¶
n¨ng lîi nhuËn dù kiÕn lµ cao nhÊt, thÊp nhÊt
hoÆc trung b×nh nh−ng vÉn cã kh¶ n¨ng tróng
thÇu.
§èi víi chØ tiªu biÕn phÝ B th× cã thÓ c¨n
cø vµo hå s¬ thiÕt kÕ, hå s¬ mêi thÇu cña tõng
gãi thÇu, tõng c«ng tr×nh x©y dùng, doanh
nghiÖp x©y dùng x¸c ®Þnh ®−îc c¸c chi phÝ biÕn
®æi phô thuéc vµo khèi l−îng c«ng t¸c. Lo¹i chi
phÝ nµy cã ë c¶ trong chi phÝ trùc tiÕp vµ ë c¶
trong chi phÝ chung cña tõng c«ng tr×nh.
Khi tÝnh to¸n x¸c ®Þnh chØ tiªu ®Þnh phÝ
cho tõng c«ng tr×nh (tõng hîp ®ång), cÇn ph¶i
dùa trªn dù kiÕn vÒ gi¸ trÞ ®Þnh phÝ tÝnh cho
toµn doanh nghiÖp; hoÆc cã thÓ ph©n chia chi
tiÕt h¬n n÷a thµnh ®Þnh phÝ b¾t buéc vµ ®Þnh
phÝ tuú ý. ViÖc dù kiÕn vµ ph©n bæ c¸c thµnh
phÇn cña ®Þnh phÝ trong doanh nghiÖp x©y
dùng rÊt phøc t¹p ph¶i cã nhiÒu th«ng tin
h¹ch to¸n cña c¸c n¨m tr−íc, c¸c gãi thÇu ®·
thùc hiÖn tr−íc ®Ó tham kh¶o. MÆt kh¸c viÖc
dù kiÕn nµy còng ph¶i hÕt søc linh ho¹t v× nã
phô thuéc vµo c¸c gãi thÇu ®· ký kÕt vµ c¶
kh¶ n¨ng cã thÓ ký kÕt ®−îc cña c¸c gãi thÇu
®ang xÐt vµ c¸c gãi thÇu kh¸c trong t−¬ng lai.
Tãm l¹i, viÖc x¸c ®Þnh chØ tiªu sè d− ®¶m
phÝ cho tõng gãi thÇu, tõng c«ng tr×nh phô
thuéc vµo kh¶ n¨ng bï ®¾p ®Þnh phÝ cña tõng
c«ng tr×nh, kh¶ n¨ng bï ®¾p ®Þnh phÝ cña toµn
doanh nghiÖp vµ kh¶ n¨ng sinh lîi cña tõng
c«ng tr×nh.
¸p dông kÕ to¸n qu¶n trÞ dùa trªn c¬ së
cña ph−¬ng ph¸p ph©n lo¹i chi phÝ theo c¸ch
øng xö cña chi phÝ ®èi víi kÕt qu¶ tiªu thô cã
thÓ sö dông trong viÖc x¸c ®Þnh gi¸ cña gãi
thÇu x©y dùng, ®Ó lËp kÕ ho¹ch thi c«ng x©y
l¾p vµ ®Ó tÝnh to¸n ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ møc ®é
®ãng gãp cña tõng gãi thÇu x©y dùng trong
toµn bé kÕt qu¶ chung cña doanh nghiÖp.
Tµi liÖu tham kh¶o
[1]. KÕ to¸n qu¶n trÞ vµ ph©n tÝch kinh doanh. Ph¹m
V¨n D−îc, §Æng Kim C−¬ng. NXB Thèng kª 1996.
[2]. KÕ to¸n qu¶n trÞ doanh nghiÖp. §Æng V¨n
Thanh, §oμn Xu©n Tiªn. NXB Tµi chÝnh 1998.
[3]. §Ò tµi NCKH cÊp tr−êng “Mét sè gi¶i ph¸p
n©ng cao vai trß cña kÕ to¸n qu¶n trÞ trong qu¶n lý
®iÒu hµnh ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña
doanh nghiÖp”. NguyÔn ThÞ T−êng Vi. 2004♦