Thiết kế mạch bảo vệ tự động chống mất pha và đảo pha nguồn điện cho động cơ: Báo cáo khoa học

Một số yếu tố có ảnh h-ởng đến khả năng sinh tổng

hợp -Decalactone của chủng nấm men

Yarrowia lipolytica W29

ThiÕt kÕ m¹ch b¶o vÖ tù ®éng chèng mÊt pha vµ ®¶o pha

nguån ®iÖn cho ®éng c¬

Designing an automatic protection circuit to avoid phase loss and reverted phase

for motors

Ph¹m ViÖt S¬n1, Ng« ThÞ TuyÕn1

Summary

Automatic protection for motors in production is of importance. The situation when the

motor losses a phase or changes its phase sequence often takes place in reality. In such a

situation the motor will be burnt or revert its rotating direction, which causes considerable

damages to production process and human beings. This article is mainly concerned about

designing an automatic protection circuit for a motor when it losses a phase or changes its phase

sequence, using semiconductor components. This circuit had a simple design, high accuracy,

quick and selective responses, compact character, ease for use and repair, high reliability and

high durability.

Key words: motor, automatic protection, phase loss, reverted phase.

1. ®Æt vÊn ®Ò

HiÖn nay ®éng c¬ ®iÖn ®−îc sö dông réng r·i trong c¸c ngµnh kinh tÕ quèc d©n: C«ng

nghiÖp, n«ng nghiÖp, giao th«ng vËn t¶i, sinh ho¹t… víi c«ng suÊt tõ vµi chôc o¸t (W) ®Õn hµng

ngh×n kilo o¸t (kW). Trong qu¸ tr×nh lµm viÖc ®éng c¬ rÊt dÔ bÞ mÊt pha do mét sè lý do hoÆc do

c«ng nh©n vËn hµnh thao t¸c nhÇm khi nèi nguån cÊp ®iÖn cho ®éng c¬ nªn thø tù pha cña

nguån bÞ thay ®æi. Trong c¶ hai tr−êng hîp ®Òu lµm cho ®éng lµm viÖc kh«ng b×nh th−êng g©y

ra nh÷ng sù cè nghiªm träng trong s¶n xuÊt. Tõ tr−íc cho ®Õn nay, ng−êi ta th−êng dïng c¸c r¬

le ®iÖn tõ (Bïi Hång HuÕ, 2003) hoÆc r¬ le sè ®Ó b¶o vÖ cho ®éng c¬ khi bÞ mÊt pha. Nh−îc

®iÓm cña r¬ le ®iÖn tõ lµ ®é tin cËy kh«ng cao, qu¸n tÝnh lín, kh«ng cã kh¶ n¨ng hiÓn thÞ th«ng

tin cho ng−êi sö dông, cßn r¬ le sè cã cÊu t¹o phøc t¹p, khã kh¨n cho vËn hµnh vµ söa ch÷a, gi¸

thµnh cao.

§Ó kh¾c phôc mét sè nh−îc ®iÓm nªu trªn cña r¬ le ®iÖn tõ vµ r¬ le sè, chóng t«i nghiªn

cøu l¾p r¸p m¹ch ®iÖn tù ®éng b¶o vÖ cho ®éng c¬ chèng mÊt pha vµ tù ®éng ®¶o pha khi thø tù

pha cña nguån bÞ thay ®æi b»ng c¸c linh kiÖn b¸n dÉn.

2. VËt liÖu, ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu

2.1. VËt liÖu nghiªn cøu

§éng c¬ kh«ng ®ång bé ba pha, c¸c linh kiÖn b¸n dÉn: ®ièt, tranzito, c¸c tô, c¸c ®iÖn trë

l¾p r¸p thµnh c¸c m¹ch æn ¸p, c¸c m¹ch logic c¬ b¶n: AND (Vµ), NOT (§¶o), NAND (§¶o –

Vµ), m¹ch vi, tÝch ph©n…

2.2. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu

ThiÕt kÕ tÝnh to¸n m¹ch ®iÖn trªn lý thuyÕt: tæ hîp c¸c tÝn hiÖu ph¸t hiÖn mÊt pha vµ ®¶o

pha trªn chÝnh c¸c pha cña nguån, tõ hai pha liªn tiÕp nhau ®Ó ®¶m b¶o ®óng thø tù c¸c pha.

ViÖc tæ hîp c¸c tÝn hiÖu nµy ®−îc thùc hiÖn trªn c¸c m¹ch logic cña NhËt: 1011, 4049, 4081.

TiÕn hµnh l¾p r¸p kh¶o nghiÖm trong thùc tÕ ®Ó hiÖu chØnh l¹i m¹ch

3. KÕt qu¶ nghiªn cøu

3.1. ¶nh h−ëng cña hiÖn t−îng nguån bÞ mÊt pha hoÆc thay ®æi thø tù pha ®Õn qu¸ tr×nh

lµm viÖc cña ®éng c¬

Khi vËn hµnh ®éng c¬ ba pha, cã sù cè ®øt mét pha, hai pha d©y quÊn cßn l¹i cña ®éng c¬

sÏ t¹o thµnh d©y quÊn mét pha. Lóc ®ã ®éng c¬ ba pha sÏ chuyÓn sang lµm viÖc ë chÕ ®é mét

pha. NÕu ®éng c¬ kÐo t¶i kh«ng ®æi th× c«ng suÊt ®iÖn ®−a vµo ®éng c¬ ë hai chÕ ®é mét pha vµ

ba pha lµ nh− nhau (Vò Gia Hanh, 2001):

1 Khoa C¬ §iÖn – Tr−êng §HNNI

226

3p = P1p

Hay:

3UdI3 ≈ UdI1

Trong ®ã:

3 – Dßng ®iÖn stato ë chÕ ®é ba pha;

1 – Dßng ®iÖn stato ë chÕ ®é mét pha;

d - §iÖn ¸p d©y cña nguån ®Æt vµo ®éng c¬ Ud = 380V.

Tõ biÓu thøc trªn ta cã:

1 = 3I3

Nh− vËy dßng ®iÖn ë ®éng c¬ ba pha lµm viÖc ë chÕ ®é mét pha ®· t¨ng lªn 3lÇn so

víi khi lµm viÖc ë chÕ ®é b×nh th−êng (ba pha). Khi ®ã tæn hao sÏ t¨ng lªn ba lÇn, nÕu kh«ng c¾t

®éng c¬ ra khái l−íi ®iÖn, ®éng c¬ sÏ bÞ ch¸y.

Tr−êng hîp thø tù pha cña nguån vµo ®éng c¬ thay ®æi, ®éng c¬ vÉn quay nh−ng chiÒu

quay cña ®éng c¬ bÞ thay ®æi do tõ tr−êng quay ®æi chiÒu (Bïi Hång HuÕ, 2003). Nh− vËy quy

tr×nh s¶n xuÊt bÞ ®¶o lén (vÝ dô b¨ng t¶i ®ang ch¹y tiÕn l¹i ch¹y lïi, cÇn trôc ®ang n©ng th× l¹i

h¹…). §iÒu nµy cã thÓ g©y ra nh÷ng hËu qu¶ nghiªm träng dÉn ®Õn nh÷ng thiÖt h¹i kh«ng nhá

vÒ ng−êi vµ cña.

3..2. ThiÕt kÕ s¬ ®å tù ®éng b¶o vÖ ®éng c¬ chèng mÊt pha vµ thø tù pha cña nguån ®iÖn

thay ®æi

Trong nghiªn cøu nµy chóng t«i chØ tr×nh bµy c¸ch tiÕn hµnh l¾p r¸p m¹ch tù ®éng b¶o vÖ

cho ®éng c¬ xoay chiÒu ba pha khi bÞ mÊt pha hoÆc thø tù pha cña nguån ®iÖn bÞ thay ®æi víi s¬ ®å

nguyªn lý nh− ë h×nh 1.

3.2.1. Nguyªn lý ho¹t ®éng cña s¬ ®å

a) Khi nguån ®iÖn b×nh th−êng (cã c¶ ba pha theo ®óng thø tù pha A, B, C)

TÝn hiÖu ®−îc lÊy trùc tiÕp tõ c¸c pha cña nguån xoay chiÒu ba pha cã Ud = 380V; Up =

220V. §éng c¬ ®−îc cÊp ®iÖn tõ nguån ba pha qua mét khëi ®éng tõ kÐp ®−îc ®iÒu khiÓn bëi

m¹ch b¶o vÖ ®iÖn tö.

Trong s¬ ®å nµy, c¸c ®ièt D1, ®iÖn trë R1, vµ ®ièt æn ¸p DZ1 cña pha A t¹o thµnh c¸c m¹ch

chØnh l−u vµ ghim ®iÖn ¸p. Trªn ®Çu vµo 2 cña phÇn tö NAND V1 (øng víi nöa chu kú d−¬ng cña

®iÖn ¸p pha A) sÏ cã xung víi biªn ®é 12V vµ ®é réng xung b»ng mét nöa chu kú ®iÖn ¸p nguån.

C¸c phÇn tö t−¬ng øng ë c¸c pha B vµ C còng t¹o nªn c¸c xung t−¬ng tù nh−ng lÖch pha nhau

1/3 chu kú (t−¬ng øng víi gãc pha 1200). Tæ hîp c¸c phÇn tö V1, m¹ch tÝch ph©n C1R4, phÇn tö

NOT V4 vµ V7 t¹o nªn mét tÝn hiÖu øng víi s−ên ©m cña xung t¹o bëi m¹ch chØnh l−u, ghim pha

A, cã biªn ®é b»ng 12V vµ ®é réng xung chØ phô thuéc vµo tham sè cña m¹ch tÝch ph©n, ®−a

vµo ®Çu vµo 1 cña m¹ch AND V10. TÝn hiÖu nµy ®−îc tæ hîp víi tÝn hiÖu xung 12V ®é réng xung

T/2 øng víi nöa chu kú d−¬ng cña pha B. Trªn ®Çu ra cña V10 sÏ cã mét tÝn hiÖu gièng nh− trªn

®Çu vµo 1 cña nã nÕu nguån ®ñ pha vµ c¸c pha cña nguån ®óng thø tù ®Þnh tr−íc. Qu¸ tr×nh diÔn

ra t−¬ng tù ë pha B vµ pha C nh−ng kho¶ng thêi gian lÇn l−ît chËm sau 1/3 chu kú tÝnh tõ pha A.

LÇn l−ît c¸c ®Çu ra cña m¹ch AND V11, V12 cã xung ra (ë møc cao), c¸c xung nµy lÖch nhau vÒ

thêi gian 1/3 chu kú (vÒ gãc pha lµ 1200).

§ièt D4 ®ãng vai trß m¹ch céng ®−a tÝn hiÖu cña ba xung qua tô läc C4. Tô läc C4 cã t¸c

dông san b»ng ®iÖn ¸p trung b×nh cña ba xung nµy ®Ó ®−a vµo cùc bazo cña tranzito T. Tranzito

T ®−îc tÝnh to¸n sao cho dßng ®iÖn vµo IB tháa m·n ®iÒu kiÖn UBE ≥ UBebh th× T lµm viÖc ë chÕ ®é

më b·o hoµ. Lóc nµy cuén d©y r¬ le RL1 sÏ ®−îc cÊp ®iÖn ®ãng tiÕp ®iÓm th−êng më cung cÊp

®iÖn cho cuén d©y c«ng t¾c t¬ K1, c«ng t¾c t¬ K1 ®ãng c¸c tiÕp ®iÓm th−êng më cÊp ®iÖn nguån

cho ®éng c¬ theo ®óng thø tù A, B, C.

b) Khi nguån mÊt mét pha

Ta vÉn xÐt trong mét chu kú T, gi¶ sö mÊt pha C.

ë pha A, qu¸ tr×nh diÔn ra nh− khi nguån cÊp ®iÖn b×nh th−êng (cã c¶ ba pha), tøc lµ sau

1/3 chu kú th× ®Çu ra cña m¹ch AND V10 cã mét xung ra (ë møc cao).

ë pha B, do mÊt pha C nªn kh«ng cã tÝn hiÖu ®−a ®Õn ®Çu vµo 2 cña m¹ch AND V11 do ®ã

t¹i ®Çu ra cña V11 kh«ng cã xung ra.

ë pha C, kh«ng cã tÝn hiÖu ®−a vµo ch©n 1 cña V12 nªn t¹i ®Çu ra cña V12 kh«ng cã xung ra

227

226

Nh− vËy, m¹ch céng D4 chØ cã mét xung duy nhÊt cña pha A qua tô läc C4 ®−a vµo cùc baz¬ cña tranzito T, tÝn hiÖu nµy kh«ng ®ñ ®Ó T më, T bÞ khãa l¹i

nªn kh«ng c g cÊp ®iÖn cho cuén d©y r¬ le RLun 1, tiÕp ®iÓm th−êng më cña r¬ le më ra kh«ng cÊp ®iÖn cho cuén d©y c«ng t¾c t¬ K1, ®ång thêi lóc nµy do mÊt

pha C nªn cuén d©y cñ le RL

a r¬ 2 kh«ng ®−Êp ®iÖn, tiÕp ®iÓm th−êng më cña RLîc c 2 më ra nªn cuén d©y cña c«ng t¾c t¬ K2 còng kh«ng ®−îc cÊp ®iÖn, c¸c

tiÕp ®iÓm th−êng më cña nã më ra, ®éng c¬ bÞ c¾t khái l−íi ®iÖn, ngõng ho¹t ®éng.

Víi ph©n tÝch t−¬ng tù nh− trªn, nÕu x¶y ra mÊt c¸c pha kh¸c, ®éng c¬ sÏ kh«ng

Nh− vËy, m¹ch céng D

®−îc cÊp ®iÖn nªn ngõng ho¹t ®éng.

c) Khi thø tù pha bÞ thay ®æi

®−îc cÊp ®iÖn nªn ngõng ho¹t ®éng.

c) Khi thø tù pha bÞ thay ®æi

Gi¶ sö thø tù pha lóc nµy lµ ACB Gi¶ sö thø tù pha lóc nµy lµ ACB

Pha A khi cã tÝn hiÖu ®−a vµo ®Çu Pha A khi cã tÝn hiÖu ®−a vµo ®Çu vµo 1 cña V10, th× ®Çu vµo 2 cña V10 kh«ng cã tÝn hiÖu v× lóc nµy pha C ®ang ë nöa chu kú ©m, do ®ã ®Çu ra cña V10

kh«ng cã tÝn hiÖu ra.

vµo 1 cña V

T¹i pha B khi cã tÝn hiÖu ®−a vµo ®Çu vµo 1 cña V12 th× do pha A ®ang ë nöa chu kú ©m nªn kh«ng cã tÝn hiÖu ®−a vµo ch©n 2 cña V12, ®Çu ra cña V12

kh«ng cã xung ra.

T¹i pha B khi cã tÝn hiÖu ®−a vµo ®Çu vµo 1 cña V

Pha C: khi cã tÝn hiÖu ®−a vµo ®Çu vµo 1 cña V11 th× do pha A ®ang ë nöa chu kú ©m nªn kh«ng cã tÝn hiÖu ®−a vµo ch©n 2 cña V11, ®Çu ra cña V11 kh«ng

cã xung ra.

Nh− vËy kh

Pha C: khi cã tÝn hiÖu ®−a vµo ®Çu vµo 1 cña V

i thø t ha cña nguå ay ®æi th× ng cã xung ë c¸c ®Çu ra cña c¸c Vù pù p n thn th kh«kh« ra ra 10, V11, V12 do ®ã tô C4 kh«ng ®−îc n¹p ®iÖn nªn T bÞ khãa, cuén d©y r¬

le RL1 mÊt ®iÖn, tiÕp ®iÓm th−ê ãng cña r¬ le RLng ® 1 ®ãng l¹i, cÊp ®iÖn cho cuén d©y cña c«ng t¾c t¬ K2 qua c¸c tiÕp ®iÓm th−êng më cña c¸c r¬ le RL3 vµ

RL2, ®¶o l¹i thø tù pha cña nguån ®iÖn (®ang bÞ ®¶o thø tù pha) ®éng c¬ vÉn quay theo chiÒu nh− cò.

i thø t ha cña nguå ay ®æi th× ng cã xung ë c¸c ®Çu ra cña c¸c V

4 chØ cã mét xung duy nhÊt cña pha A qua tô läc C4 ®−a vµo cùc baz¬ cña tranzito T, tÝn hiÖu nµy kh«ng ®ñ ®Ó T më, T bÞ khãa l¹i

nªn kh«ng cung cÊp ®iÖn cho cuén d©y r¬ le RL1, tiÕp ®iÓm th−êng më cña r¬ le më ra kh«ng cÊp ®iÖn cho cuén d©y c«ng t¾c t¬ K1, ®ång thêi lóc nµy do mÊt

pha C nªn cuén d©y cña r¬ le RL2 kh«ng ®−îc cÊp ®iÖn, tiÕp ®iÓm th−êng më cña RL2 më ra nªn cuén d©y cña c«ng t¾c t¬ K2 còng kh«ng ®−îc cÊp ®iÖn, c¸c

tiÕp ®iÓm th−êng më cña nã më ra, ®éng c¬ bÞ c¾t khái l−íi ®iÖn, ngõng ho¹t ®éng.

kh«ng cã tÝn hiÖu ra.

kh«ng cã xung ra.

cã xung ra.

le RL1 mÊt ®iÖn, tiÕp ®iÓm th−êng ®ãng cña r¬ le RL1 ®ãng l¹i, cÊp ®iÖn cho cuén d©y cña c«ng t¾c t¬ K2 qua c¸c tiÕp ®iÓm th−êng më cña c¸c r¬ le RL3 vµ