Báo cáo nghiên cứu
khoa học:
"Sự gia tăng của yếu tố
kỳ ảo trong truyện
ngắn Việt Nam từ 1986
đến nay - nhìn từ cội
nguồn truyền thống"
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 1b-2009
5
sù gia t¨ng cña yÕu tè kú ¶o trong truyÖn ng¾n ViÖt
Nam tõ 1986 ®Õn nay- nh×n tõ céi nguån truyÒn thèng
®inh TrÝ Dòng
(a)
Tãm t¾t. Gia t¨ng yÕu tè kú ¶o ®· trë thµnh mét xu h−íng vËn ®éng cña truyÖn
ng¾n ViÖt Nam sau 1986. Bµi viÕt cña chóng t«i ®i s©u lµm râ mèi quan hÖ gi÷a yÕu
tè kú ¶o trong truyÖn ng¾n hiÖn nay víi c¸c yÕu tè thÇn kú, kú ¶o trong v¨n häc
trung ®¹i, v¨n häc 1930 - 1945 ®Ó thÊy ®−îc sù vËn ®éng hîp qui luËt cña dßng ch¶y
lÞch sö v¨n häc.
1. Sau n¨m 1975, ®Æc biÖt lµ
kho¶ng sau 1986 ®Õn nay, mét bé phËn
quan träng cña truyÖn ng¾n ViÖt Nam
®· më réng kh¶ n¨ng ph¶n ¸nh hiÖn
thùc b»ng c¸ch ®−a thªm c¸c yÕu tè “kú
¶o” (Fantastique) ®Ó t¹o nªn nh÷ng t¸c
phÈm v¨n ch−¬ng võa cã tÝnh hiÖn thùc,
nh©n v¨n, võa kÝch thÝch ãc t−ëng
t−îng tÝch cùc cña ng−êi ®äc, t¹o ra
nh÷ng h×nh t−îng ®a nghÜa, trong ®ã
c¸i thùc ®−îc chuyÓn t¶i qua bøc mµn
s−¬ng khãi h− ¶o cña c¸i kh«ng thùc,
nhê thÕ mµ ®¸nh thøc kh¶ n¨ng ®ång
s¸ng t¹o cña ng−êi ®äc.
ë
nh÷ng møc
®é kh¸c nhau, cã thÓ t×m thÊy xu h−íng
nµy trong c¸c s¸ng t¸c cña NguyÔn
Minh Ch©u, NguyÔn Huy ThiÖp, Ma
V¨n Kh¸ng, Lª Minh Khuª, Ph¹m ThÞ
Hoµi, NguyÔn ThÞ Thu HuÖ, Vâ ThÞ
H¶o, L−u S¬n Minh, Lý Lan, Ng« Tù
LËp, NguyÔn §×nh Bæn, Hå Anh Th¸i...
Trong mét c«ng tr×nh nghiªn cøu, qua
viÖc kh¶o s¸t 10 tËp truyÖn ng¾n tiªu
biÓu xuÊt hiÖn sau 1975, t¸c gi¶
NguyÔn Minh Hång ®· thèng kª ®−îc
50 truyÖn ng¾n mµ ë ®ã cã sù tham gia
cña yÕu tè kú ¶o ë nh÷ng møc ®é kh¸c
nhau (1). Bïi ViÖt Th¾ng ®· chÝnh x¸c
khi kh¼ng ®Þnh mét ®Æc ®iÓm cña
truyÖn ng¾n sau 1986: “§· t¸i xuÊt lo¹i
“truyÖn ng¾n kú ¶o” trong ®ã yÕu tè
huyÔn t−ëng ®· n©ng cao trÝ t−ëng
t−îng cña nhµ v¨n, tõ ®ã gióp b¹n ®äc
kh¸m ph¸ s©u h¬n thùc t¹i” (2). Trong
bµi viÕt nµy, chóng t«i còng dïng kh¸i
niÖm c¸i “kú ¶o”- t−¬ng ®−¬ng víi
Fantastisque cña ph−¬ng T©y, kh¸i
niÖm nµy khi chuyÓn sang tiÕng ViÖt,
c¸c dÞch gi¶ th−êng dÞch lµ kú ¶o, kú dÞ,
huyÔn t−ëng, huyÒn ¶o...Cã lóc nã cßn
®−îc më qu¸ réng biªn ®é thµnh TruyÖn
ma, truyÖn kinh dÞ. ThuËt ng÷ nµy cã
nguån gèc tõ c¸i tªn La tinh lµ
Fantasticus, ®−îc AmpÌre - nhµ phª
b×nh v¨n häc Ph¸p ®−a ra kho¶ng n¨m
1828 nh»m giíi thiÖu víi ®éc gi¶ vÒ
Hoffmann, mét nhµ v¨n ch−a hÒ cã tªn
tuæi ë §øc lóc Êy. (Theo chóng t«i,
kh«ng nªn l¹m dông kh¸i niÖm “kú ¶o”
®Ó chØ mäi s¸ng t¸c mµ ë ®ã cã sù tham
gia cña yÕu tè “¶o”, yÕu tè ma qu¸i. NÕu
môc ®Ých chØ lµ gîi sù hiÕu kú, tß mß,
thËm chÝ khiÕp ®¶m, nhµ v¨n rÊt cã thÓ
sÏ tr−ît dÇn sang l·nh ®Þa cña truyÖn
ma qu¸i, truyÖn kinh dÞ (ghost story),
n¬i cã nh÷ng t¸c phÈm khiÕn ng−êi ta
ph¶i e ng¹i vÒ ý nghÜa nh©n v¨n ®Ých
thùc).
2. Sau ngµy gi¶i phãng miÒn Nam
n¨m 1975, ®Êt n−íc b−íc vµo thêi kú
x©y dùng x· héi míi víi mu«n vµn khã
kh¨n, thö th¸ch. Cuéc sèng bÒ bén sau
chiÕn tranh víi bao nhiªu ®iÒu l¹ lïng
kh«ng thÓ gi¶i thÝch b»ng ®Çu ãc duy lý
th«ng th−êng, nhu cÇu ®i s©u kh¸m ph¸
thÕ giíi néi t©m phøc t¹p, ®Çy bÝ Èn cña
con ng−êi, qu¸ tr×nh tiÕp xóc víi hµng
NhËn bµi ngµy 13/02/2009. Söa ch÷a xong 17/03/2009.
®inh TrÝ Dòng sù gia t¨ng cña yÕu tè kú ¶o trong truyÖn..., tr. 5-8
6
lo¹t s¸ng t¸c kú ¶o cña J. Joyce, T.
Mann, F. Kafka, Edgar Allan Poe... ®−îc
dÞch ra tiÕng ViÖt lµ nh÷ng lý do khiÕn
cho c¸c truyÖn ng¾n kú ¶o cã mÆt nhiÒu
h¬n trong ®êi sèng v¨n häc chóng ta.
§äc nhiÒu truyÖn ng¾n ViÖt Nam sau
1986, ng−êi ta thÊy xuÊt hiÖn nhiÒu thñ
ph¸p t−¬ng ®ång víi c¸c thñ ph¸p cña
truyÖn kú ¶o thÕ giíi. Ch¶y ®i s«ng ¬i,
Con g¸i thuû thÇn, Tr−¬ng Chi (NguyÔn
Huy ThiÖp), Sù tÝch ngµy ®Ñp trêi (Hoµ
Vang), Hån trinh n÷ (Vâ ThÞ H¶o), Th−
göi mÑ ¢u C¬ (Y Ban), Con hæ mun
(§Æng Th− C−u).... ®· ¶o ho¸ kh«ng -
thêi gian, dïng nh÷ng h×nh t−îng thÇn
tho¹i vµ folklore ®· ®−îc c¶i biÕn ®Ó t¹o
ra nh÷ng nhËn thøc bÊt ngê cho ng−êi
®äc. NghÖ thuËt sö dông c¸i nghÞch dÞ
(Grotesque) ®−îc vËn dông ®Ó thÓ hiÖn
nh÷ng nÐt dÞ biÖt, kh¸c th−êng ë nh©n
vËt. NguyÔn Minh Ch©u lµ ng−êi sím
®−a c¸i “dÞ biÖt” vµo v¨n häc víi nh©n
vËt Qu× (Ng−êi ®µn bµ trªn chuyÕn tµu
tèc hµnh), l·o Khóng (“Phiªn chî Gi¸t”
vµ “Kh¸ch ë quª ra”). M« tÝp nh©n vËt
“ho¸ th©n”, nh©n vËt biÕn d¹ng ®−îc
thÓ hiÖn kh¸ thµnh c«ng thÓ hiÖn
nh÷ng suy t− s©u s¾c vÒ sù mÐo mã, quÌ
quÆt ë con ng−êi: L·o Khóng cã lóc thÊy
m×nh ho¸ thµnh con bß Khoang §en.
L·o cßn thÊy con c¸i m×nh d−êng nh−
kh«ng cßn lµ con l·o mµ lµ con cña loµi
cÇy c¸o, tr¨n beo nµo ®Êy. Trong Lªn
ruåi cña §oµn Lª, nh©n vËt trong c¬n
sèt nhµ ®Êt ®· biÕn thµnh ruåi ngay
tr−íc m¾t ®ång nghiÖp vµ gia nhËp vµo
thÕ giíi ruåi vµ ë ®ã anh ta còng kh«ng
thÓ tho¸t khái sù phµm tôc, phi lý. (C©u
chuyÖn cña §oµn Lª gîi nhí “BiÕn
d¹ng” cña Kafka víi h×nh ¶nh ng−êi
biÕn thµnh con bä). Hoan (Ch¹y trèn -
Ph¹m Ngäc TiÕn) m−êng t−îng m×nh vµ
con lîn cã chung mét kiÕp. L·o TuÕ
trong Ho¸ kiÕp (T¹ Duy Anh) kh«ng
hiÓu con Sõng m¨ng hay chÝnh l·o ®ang
®−îc ho¸ kiÕp. Víi bót ph¸p kú ¶o, c¸c
t¸c gi¶ ®· cã nh÷ng suy t− s©u s¾c vÒ
con ng−êi, vÒ nh÷ng vÊn ®Ò nãng báng
cña cuéc sèng hiÖn t¹i. Vµ ®©y còng lµ
mét biÓu hiÖn cña sù gÆp gì tÊt yÕu
gi÷a v¨n häc ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i víi
v¨n häc hiÖn ®¹i thÕ giíi.
3. Râ rµng, kh«ng thÓ phñ nhËn
¶nh h−ëng cña v¨n häc n−íc ngoµi, ®Æc
biÖt lµ ¶nh h−ëng cña bé phËn v¨n häc
kú ¶o cã truyÒn thèng tõ Hoffmann,
Edgar Poe, Balzac (MiÕng da lõa) ®Õn J.
Joyce, Th. Mann, Buzzati, v¨n häc kú
¶o Mü la tinh...Nh−ng theo chóng t«i,
c¨n nguyªn s©u xa cña viÖc gia t¨ng c¸c
yÕu tè kú ¶o th× ph¶i xem xÐt trong
truyÒn thèng v¨n häc d©n téc. VÒ
ph−¬ng diÖn nµy, Bakhtin thËt cã lý khi
«ng viÕt r»ng mäi hiÖn t−îng v¨n häc
®Òu “b¾t rÔ rÊt s©u vµo ký øc xa x«i”.
NguyÔn §¨ng M¹nh còng cho r»ng:
“Mçi thÓ lo¹i, ngoµi ý muèn cña ng−êi
sö dông nã, kh«ng bao giê chÞu quªn tæ
tiªn cña nã dï ®· lïi rÊt xa vµo thêi
viÔn cæ” (3). Cßn NguyÔn Tu©n th× nãi
®Õn c¸i “gen” cña thÓ lo¹i. Cã thÓ thÊy
mèi d©y liªn hÖ bÒn chÆt gi÷a c¸c yÕu tè
kú ¶o cña v¨n häc sau 1986 víi thÇn
tho¹i, cæ tÝch, ®Æc biÖt lµ víi truyÒn
thèng v¨n xu«i trung ®¹i víi hµng lo¹t
t¸c phÈm kiÓu chÝch qu¸i, truyÒn kú
nh− ViÖt ®iÖn u linh, LÜnh Nam chÝch
qu¸i, Th¸nh T«ng di th¶o, TruyÒn kú
m¹n lôc, TruyÒn kú t©n ph¶... C¸c t¸c
phÈm nµy th−êng ®em ®Õn cho ng−êi
®äc mét kh«ng khÝ hoang ®−êng, l¹
lïng, víi nh÷ng thÇn, phËt, yªu qu¸i,
hån ma...nhan nh¶n kh¾p n¬i ®ang
hµng ngµy, hµng giê can thiÖp vµo cuéc
sèng con ng−êi. C¸c t¸c gi¶ truyÒn kú,
bªn c¹nh niÒm tin nhÊt ®Þnh vµo nh÷ng
yÕu tè siªu nhiªn cßn chñ yÕu muèn
dïng c¸i kú ¶o nh− mét thñ ph¸p ®Ó thÓ
hiÖn nh÷ng nghÞch c¶nh trí trªu,
nh÷ng sè phËn bi kÞch, ®ång thêi ®Ó
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 1b-2009
7
gi¸o ho¸, r¨n ®êi. §Õn thêi kú 1930 -
1945, hµng lo¹t t¸c phÈm cã yÕu tè kú
¶o xuÊt hiÖn trong c¸c s¸ng t¸c cña ThÕ
L÷, Thanh TÞnh, NguyÔn Tu©n, NhÊt
Linh...(Tr¹i bå tïng linh, Vµng vµ m¸u
cña ThÕ L÷, §¸m c−íi hai u hån ë chïa
D©u, Bãng ma nhµ mÖ Ho¸t cña Vò
B»ng, Lan rõng, Bãng ng−êi trong
s−¬ng mï cña NhÊt Linh, R−îu bÖnh,
X¸c ngäc lam, Lo¹n ©m... cña NguyÔn
Tu©n). D−êng nh− lóc nµy, ng−êi viÕt
kh«ng cßn muèn phóng dô, r¨n ®êi mµ
qua nh÷ng c¸i hoang ®−êng muèn t×m
mét c¸ch thøc ®Ó “l¹ ho¸” v¨n ch−¬ng,
cuèn hót ng−êi ®äc b»ng nh÷ng c¶m
gi¸c kh¸c l¹, thËm chÝ rïng rîn. §¸ng
chó ý trong sè nµy lµ hµng lo¹t t¸c
phÈm “Yªu ng«n” cña NguyÔn Tu©n
xuÊt hiÖn trªn c¸c tê Thanh nghÞ vµ
Trung b¾c chñ nhËt, t¹o thµnh c¶ mét
m¶ng s¸ng t¸c ®éc ®¸o cña «ng. NguyÔn
Tu©n - ng−êi h©m mé Liªu trai chÝ dÞ
cña Bå Tïng Linh, b»ng tµi n¨ng cña
m×nh ®· t¹o ra c¶ mét thÕ giíi nöa
ng−êi, nöa ma, mµ ma còng lµ lo¹i ma
tµi hoa, tµi tö, lu«n kh¾c kho¶i ®i t×m
c¸i ®Ñp, sèng ë câi ©m nh−ng vÉn h−íng
vÒ câi trÇn ®Ó lµm tiÕp viÖc ®Òn ¬n, b¸o
o¸n, trnghÜa, tr¶ t×nh cßn dang dë. Cã
lÏ cho ®Õn nay, ch−a cã nhµ v¨n hËu
sinh nµo v−ît ®−îc NguyÔn Tu©n víi
nh÷ng t¸c phÈm ma qu¸i, rïng rîn kiÓu
Liªu trai nh− X¸c ngäc lam, Löa nÕn
trong tranh, Chïa ®µn.... Sau c¸ch
m¹ng th¸ng T¸m, víi truyÒn thèng
nhÊn m¹nh tÝnh hiÖn thùc, tÝnh tuyªn
truyÒn, tÝnh chÝnh trÞ, c¸c yÕu tè kú ¶o
cã lóc bÞ xem nh− mª tÝn, dÞ ®oan, ph¶n
duy vËt. V× thÕ nã dÇn dÇn trë nªn l¹c
loµi trong ®êi sèng v¨n häc. Sau th¾ng
lîi mïa xu©n 1975, ®Æc biÖt lµ sau
1986, yÕu tè kú ¶o l¹i dÇn dÇn xuÊt hiÖn
trë l¹i, ngµy cµng s©u ®Ëm, ph¶n ¸nh sù
vËn ®éng mang tÝnh qui luËt, khi chóng
ta biÕt r»ng hiÖn thùc cuéc sèng vµ néi
t©m con ng−êi lu«n lu«n chøa ®ùng
nh÷ng ®iÒu bÝ Èn vµ kú l¹, nh÷ng ®iÒu
bÝ Èn Êy kh«ng bao giê c¶ khoa häc lÉn
v¨n ch−¬ng cã ®−îc lêi gi¶i ®¸p cuèi
cïng.
§äc c¸c truyÒn ng¾n kú ¶o sau
1986, ng−êi ta dÔ dµng nhËn ra mèi d©y
liªn hÖ bÒn chÆt víi truyÒn thèng.
TruyÖn ng¾n kú ¶o ViÖt Nam kh«ng
nhiÒu nh÷ng t×nh tiÕt gièng truyÖn kú
¶o thÕ giíi nh− ký giao kÌo víi quØ,
tiÕng hó trong ®ªm, x¸c chÕt gâ cöa,
øng nghiÖm cña lêi phï chó…Ng−îc l¹i,
truyÖn kú ¶o cña ta th−êng t×m vÒ víi
céi nguån truyÒn thuyÕt, cæ tÝch, d· sö
hoÆc truyÖn truyÒn kú d©n téc. §äc
NguyÔn Huy ThiÖp, ta thÊy “hiÖn diÖn
vÕt tÝch cña c¸c huyÒn tho¹i, truyÒn
thuyÕt, d©n ca, tôc ng÷ vµ ®ã kh«ng ®¬n
gi¶n chØ lµ nh÷ng trÝch ®o¹n riªng rÏ
hay sù m−în nhËp c¸c m«tip mµ lµ sù
¶nh h−ëng, c¸ch ®iÖu ho¸ chóng” (4).
B¶n th©n t¸c gi¶ còng x¸c nhËn: “Khi
viÕt v¨n, t«i lu«n lu«n t×m l¹i nh÷ng gi¸
trÞ truyÒn thèng... T«i nghÜ mét nhµ v¨n
ph¶i b¾t ®Çu tõ nh÷ng kinh nghiÖm
nguyªn thuû nhÊt cña d©n téc m×nh” (4).
Cã lÏ v× thÕ mµ nhiÒu nh©n vËt cña
NguyÔn Huy ThiÖp lµ nh÷ng con ng−êi
suèt ®êi ®i t×m huyÒn tho¹i, t×m “giÊc
m¬ ban ngµy” vÒ MÑ C(Con g¸i thuû
thÇn), vÒ tr©u ®en (Ch¶y ®i s«ng ¬i), vÒ
hoa tö huyÒn (Muèi cña rõng). NhiÒu
truyÖn ng¾n cña Vâ ThÞ H¶o nh− nh÷ng
truyÒn thuyÕt, d· sö, cæ tÝch viÕt l¹i, víi
nh÷ng tiªu ®Ò gîi mµu s¾c huyÒn ¶o:
D©y neo trÇn gian, Vò ®iÖu ®Þa ngôc,
Hån trinh n÷, BiÓn cøu rçi..., víi c¸c
c©u më ®Çu:
“
ë
mét lµng nä…”, “Trong
khu rõng kia…”, “Ngµy Êy…”. T¹ Duy
Anh, Lý Lan, Ng« V¨n Phó, Ng« Tù
LËp... còng ®· t¹o ra trong nhiÒu
truyÖn ng¾n nh÷ng t×nh huèng, nh÷ng
nh©n vËt b¶ng l¶ng s−¬ng khãi, víi
nh÷ng m« tÝp quen thuéc cña d©n gian