tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 2B-2008
23
Hai phong c¸ch håi ký Nh÷ng ngµy th¬ Êu
cña Nguyªn Hång vµ Cá d¹i cña T« Hoµi
Ph¹m ThÞ HiÒn
(a)
Tãm t¾t. Qua so s¸nh hai cuèn håi ký Nh÷ng ngµy th¬ Êu cña Nguyªn Hång vµ
Cá d¹i cña T« Hoµi, bµi viÕt h−íng tíi viÖc x¸c ®Þnh nh÷ng nÐt ®Æc thï trong phong
c¸ch cña hai nhµ v¨n næi tiÕng thuéc dßng v¨n häc hiÖn thùc phª ph¸n ViÖt Nam
1930 - 1945.
1. Nguyªn Hång vµ T« Hoµi lµ hai
nhµ v¨n lín cña nÒn v¨n häc ViÖt Nam
hiÖn ®¹i. Hä ®Òu thµnh danh tõ tr−íc
c¸ch m¹ng th¸ng T¸m (giai ®o¹n 1930 -
1945) víi nhiÒu t¸c phÈm xuÊt s¾c.
Nguyªn Hång vµ T« Hoµi s¸ng t¸c
theo nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c nhau, trong ®ã
cã mét thÓ v¨n hä rÊt së tr−êng: thÓ ký,
nhÊt lµ håi ký. Nh÷ng ngµy th¬ Êu vµ
“Cá d¹i” hai t¸c phÈm cïng viÕt theo
thÓ håi ký, cïng thuËt l¹i thêi th¬ Êu
cña m×nh víi nh÷ng kû niÖm ®au buån,
cïng thÓ hiÖn gi¸ trÞ hiÖn thùc vµ nh©n
®¹o. Tuy nhiªn chóng ®−îc viÕt víi
phong c¸ch rÊt kh¸c nhau. Do ®ã ®i vµo
kh¶o s¸t hai t¸c phÈm, t×m ra nh÷ng
nÐt ®Æc s¾c kh¸c nhau vÒ phong c¸ch
nghÖ thuËt cã ý nghÜa cho viÖc t×m hiÓu
sù nghiÖp v¨n häc cña hä.
2. Håi ký lµ “thÓ lo¹i thuéc lo¹i h×nh
ký, kÓ l¹i nh÷ng biÕn cè ®· x¶y ra trong
qu¸ khø, mµ t¸c gi¶ lµ ng−êi tham dù
hoÆc chøng kiÕn” [2, tr. 127]. Nh÷ng
ngµy th¬ Êu cña Nguyªn Hång vµ Cá
d¹i cña T« Hoµi hai t¸c phÈm ®Òu
h−íng vÒ qu¸ khø cña chÝnh t¸c gi¶.
Nh÷ng ký øc vÒ tuæi th¬, mét tuæi th¬
g¾n víi nh÷ng kû niÖm buån.
Kû niÖm cña bÐ Hång lµ vÒ mét gia
®×nh trôy l¹c råi ph¸ s¶n. Bè vµ mÑ lÊy
nhau kh«ng ph¶i v× t×nh yªu th−¬ng
“chØ v× hai bªn cha mÑ, mét bªn hiÕm
hoi muén ch¸u vµ cã cña; mét bªn sî
nguy hiÓm gi÷ con g¸i ®Ñp ®Õn th× ë
trong nhµ vµ muèn cho ng−êi con Êy cã
chç n−¬ng tùa ch¾c ch¾n, ®−îc c¶ mét
dßng hä träng ®·i nÕu m¾n con” vµ råi
nh÷ng ngµy sèng víi nhau lµ nh÷ng
ngµy ch¸n n¶n, bè lao vµo “thuèc phiÖn”
nghiÖn ngËp råi chÕt, ng−êi mÑ bá ®i
lµm ¨n xa. Kû niÖm vÒ bµ lµ ng−êi
kh«ng cã t×nh yªu th−¬ng, c« C th× ®éc
¸c vµ cay nghiÖt. Tuæi th¬ cña Hång
lang thang ®Çu ®−êng, xã chî, ph¶i
nhÞn ®ãi, chÞu rÐt lu«n lu«n. Víi cuéc
sèng ®ã, Hång chØ m¬ −íc cã “mét ®ång
xu cã h×nh ¶nh vµ tªn tuæi m×nh ®Ó ®i
kh¾p c¸c tØnh kiÕm ¨n b»ng nghÒ ®¸o”,
v× nh− thÕ, míi cã tiÒn, míi ®ì c¬ cùc vµ
khæ së, míi cã “cuéc sèng th¶nh th¬i,
®Çy ®ñ may c¶ quÇn ¸o, s¾m ®−îc giµy
mò, muèn ¨n g× th× còng cã tiÒn mua”.
Cã thÓ nãi Nh÷ng ngµy th¬ Êu lµ
“nh÷ng lêi t©m sù thiÕt tha, thÇm kÝn,
nh÷ng håi øc cña mét c¸i “t«i” ®au khæ
tù tr×nh bµy cuéc ®êi riªng t− cña m×nh
lªn trang giÊy mét c¸ch ch©n thµnh, tin
cËy” [1, tr. 35], lµ trang tù thuËt vÒ qu·ng
NhËn bµi ngµy 06/5/2008. Söa ch÷a xong ngµy 27/6/2008.
Ph¹m ThÞ HiÒn Hai phong c¸ch håi ký ... cña T« Hoµi, Tr. 23-29
24
®êi c¬ cùc, buån ®au cña tuæi th¬ Nguyªn
Hång. Nh÷ng ngµy th¬ Êu lµ “tËp truyÖn
ch©n thùc c¶m ®éng cña mét cËu bÐ
trong mét gia ®×nh ®¸ng th−¬ng, tËp håi
ký ghi l¹i “rung ®éng cùc ®iÓm cña mét
linh hån trÎ d¹i” (Th¹ch Lam)” [5, tr.
15).
Tuæi th¬ cu B−ëi trong Cá d¹i còng
chØ lµ chuçi ngµy buån. Buån ngay c¸i
nhµ t¨m tèi n¬i cu B−ëi sinh ra vµ lín
lªn: mét ng«i nhµ hoang v¾ng “hiÖn ra
trong m¾t t«i víi ®ñ vÎ kinh rîn”, buån
h¬n n÷a lµ c¶nh gia ®×nh: «ng bµ ngo¹i
lu«n ®¸nh lén vµ chöi nhau, bè th× bá ®i
Sµi Goßng kh«ng vÒ, cu B−ëi suèt ngµy
th¬ thÈn n¬i bê ao, gãc v−ên, lín lªn
mét chót ®−îc ra KÎ Chî ®i häc, gäi lµ
®i häc nh−ng thùc ra ®i ë chç mét ng−êi
quen nh÷ng ngµy cuèi tÕt mang theo
mét “c¸i ®Çu mèc tr¾ng” trë vÒ, ®Çu ãc
vÉn rçng tuÕch vµ tiÕp ®Õn lµ nh÷ng
ngµy câng em rong ruæi kh¾p lµng.
Nh÷ng kû niÖm buån ®−îc t¸c gi¶ thÓ
hiÖn b»ng c¸i “giäng trÇm buån, ®«i khi
pha chót vÞ chua xãt” [6, tr. 398]. Víi ký
øc cña m×nh “T« Hoµi còng ®· gãp ®−îc
mét ¸ng v¨n hay vµ c¶m ®éng lµ Cá d¹i.
Ba m−¬i n¨m sau Cá d¹i ®−îc gom vµo
mét chïm Tù truyÖn - ®Ó trë thµnh mét
chØnh thÓ håi øc hiÕm hoi vÒ mét tuæi
th¬ vµ tuæi trÎ vÊt v−ëng trong kiÕm
sèng vµ t×m ®−êng tr−íc C¸ch m¹ng” [6,
tr. 39].
Cã thÓ nãi, Nguyªn Hång vµ T«
Hoµi ®· thÓ hiÖn ngßi bót hÕt søc ch©n
thËt vµ c¶m ®éng khi viÕt vÒ tu«i th¬
cña m×nh.
3. Tuy nhiªn, ë mçi ng−êi cÇm bót
l¹i cã c¸ch viÕt kh¸c nhau, kh«ng ai
gièng ai. Sù kh¸c nhau ®ã t¹o nªn sù
kh¸c nhau trong phong c¸ch cña hai
nhµ v¨n. Sù kh¸c nhau ë phong c¸ch
mçi nhµ v¨n bÞ quy ®Þnh mét phÇn bëi
t− t−ëng vµ kiÓu s¸ng t¸c mµ hä ®· lùa
chän. Do ®ã v¨n phong cña Nguyªn
Hång kh«ng thÓ nhÇm lÉn ®−îc víi v¨n
phong cña T« Hoµi.
Bµn vÒ “t− t−ëng” cña T« Hoµi,
NguyÔn §¨ng M¹nh kh¸i qu¸t “T«
Hoµi quan niÖm con ng−êi lµ con ng−êi,
chØ lµ con ng−êi vËy th«i” [4, tr. 297].
T« Hoµi nh×n con ng−êi tõ hiÖn thùc
vèn cã cña nã, «ng kh«ng thÝch thi vÞ
ho¸ hay t« vÏ thªm mét nÐt nµo míi.
Sau c¸ch m¹ng, T« Hoµi cã dÞp viÕt vÒ
nh©n vËt c¸ch m¹ng, nh©n vËt anh
hïng, nh−ng nh÷ng nh©n vËt nµy còng
Ýt ®−îc “lý t−ëng ho¸”, “l·ng m¹n ho¸”,
«ng nh×n hä víi c¸i nh×n gÇn vµ rÊt ®êi
th−êng.
C¶m høng chñ ®¹o trong håi ký Cá
d¹i lµ c¶m høng t¶ thùc. Vµ còng cã thÓ
nãi “c¶m høng t¶ thùc” lµ −u thÕ cña
v¨n T« Hoµi, c¸i hay cña v¨n «ng còng
b¾t ®Çu tõ t¶ thùc, ®i t×m c¸i ®êi
th−êng, bëi còng chÝnh tõ c¸i ®êi
th−êng mµ t¸c gi¶ DÕ mÌn ®· ph¸t hiÖn
ra nh÷ng ®iÒu “l¹”. ¤ng lµ nhµ v¨n cña
“chuyÖn l¹ ®êi th−êng”. T− t−ëng t×m
“chuyÖn l¹ ®êi th−êng” ¨n s©u vµo m¸u
thÞt vµ trë thµnh ®Þnh h−íng cho nhµ
v¨n t×m tßi vµ s¸ng t¹o. T« Hoµi ®·
tõng nãi: “ch−a bao giê t«i b¾t ch−íc
viÕt theo (…) chuyÖn cña Kh¸i H−ng,
NhÊt Linh, mÆc dï t«i thÝch ®äc nh÷ng
truyÖn Êy. Bëi lÏ gi¶n dÞ (…), viÕt gièng
c¸i thËt th× nh©n vËt nh÷ng «ng nhµ
giµu con quan cã ®ån ®iÒn nh− thÕ, t«i
kh«ng biÕt nh÷ng kiÓu ng−êi Êy, kh«ng
b¾t ch−íc ®−îc. V× thÕ t«i ®· miªu t¶
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 2B-2008
25
t©m tr¹ng t«i, gia ®×nh t«i, mäi c¸i cña
m×nh, quanh m×nh. Quª ng−êi, Gi¨ng
thÒ, Xãm giÕng ngµy x−a…, trong ®ã cã
nh÷ng m¶nh ®êi, t×nh cán con cña
m×nh. C¶ nh÷ng chuyÖn loµi vËt t−ëng
nh− xa l¹ kia còng kh«ng n»m ngoµi
c¸i rén rµng hay thÇm lÆng cña khu
v−ên tr−íc cùa” (Tù truyÖn). T« Hoµi
thuéc dßng v¨n cña nh÷ng NguyÔn
C«ng Hoan, Ng« TÊt Tè, Nam Cao, Vò
Träng Phông…, ra ®êi vµ ph¸t triÓn ®èi
lËp mét c¸ch tù nhiªn víi lèi viÕt hay
thø v¨n “s¹ch sÏ” cña c¸c nhµ tiÓu
thuyÕt Tù Lùc V¨n §oµn.
Cá d¹i ®−îc b¾t nguån tõ “c¶m
høng t¶ thùc” cho nªn con ng−êi vµ
c¶nh vËt n¬i ®©y rÊt gÇn gòi, bëi bøc
tranh ®ã kh«ng ph¶i ®©u xa l¹ mµ lµ
“tuæi th¬ t«i”, “gia ®×nh t«i”, “c¶nh vËt
xung quanh t«i”, thÊp tho¸ng c¶ “lµng
t«i” ë trong ®ã. TÊt c¶ nh− ®ang cùa
quËy, ®ang më ra tr−íc m¾t “t«i”. §ã
còng chÝnh lµ ®Æc s¾c cña t¸c phÈm vµ
®Æc s¾c ®ã ®−îc thÓ hiÖn tr−íc hÕt lµ ë
c¸ch x©y dùng nh©n vËt.
Khi x©y dùng nh©n vËt, T« Hoµi
quan t©m nhiÒu ®Õn hµnh ®éng vµ
ngo¹i h×nh h¬n lµ t©m tr¹ng vµ tÝnh
c¸ch. Qua hµnh ®éng th× tÝnh c¸ch nh©n
vËt ®−îc béc lé: “hai ba chÐn cay vµo,
«ng t«i míi nãi. ¤ng t«i chöi bµ t«i (…),
cø ®îi bµ t«i nãi thªm mét c©u. ChØ mét
c©u th«i (…) thÕ lµ «ng t«i võa hÐt, võa
®Ëp tÊt c¶ nh÷ng thø g× v« phóc xung
quanh m×nh”. Cßn mÑ Nh©m “hay c·i
nhau. Cã h«m vµo c·i tay ®«i víi bµ. Råi
c·i nhau víi kh¾p c¶ nhµ. T«i h·i d×
Nh©m nãi to l¾m” (Cá d¹i). Trong sè c¸c
nh©n vËt ®−îc t¸c gi¶ chó ý miªu t¶
ngo¹i h×nh th× h×nh ¶nh cña mÑ LÆc víi
c¸i mÆt “vµng bÖch, lÊm tÊm rç huª.
MiÖng mô réng ho¸c. Nh−ng ch¼ng bao
giê thÊy mô c−êi. Mô nheo m¾t, mÐo
xÖch miÖng, dø dø ngãn tay, ®Þnh cñng
xuèng ®Çu Nh©m. T«i còng sî. MÑ LÆc
thËt lµ ¸c. H«m nµo mô còng ®¸nh
th»ng LÆc (…), hµnh h¹ chÞ em Nh©m
®Õn ®ª ®iÒu” g©y ®−îc Ên t−îng m¹nh
nhÊt. Nh÷ng nh©n vËt trong t¸c phÈm
còng chÝnh lµ nh÷ng ng−êi th©n bªn
c¹nh cu B−ëi. X©y dùng kiÓu nh©n vËt
nh− thÕ, mét mÆt t¸c gi¶ xuÊt ph¸t tõ
t− t−ëng con ng−êi ®êi th−êng, tõ ý thøc
cña nhµ v¨n vÒ søc hÊp dÉn còng nh−
søc m¹nh cña sù thËt, nh−ng mÆt kh¸c,
xuÊt ph¸t tõ ý thøc vÒ ®Æc tr−ng thÓ
lo¹i.
L©u nay nhiÒu nhµ nghiªn cøu vÉn
xÕp Cá d¹i vµo tù truyÖn vµ ®ã còng lµ
dông ý cña chÝnh T« Hoµi, khi Cá d¹i
(1941) sÏ l¹i gãp mÆt trong cuèn s¸ch cã
tªn lµ Tù truyÖn in n¨m 1978. Theo
dßng viÕt nµy, T« Hoµi viÕt tiÕp C¸t bôi
ch©n ai (1992) vµ ChiÒu chiÒu (1999),
nöa nh− håi ký, nöa nh− truyÖn ký. Mµ
®Æc tr−ng næi bËt cña thÓ truyÖn Ký lµ
“trong qu¸ tr×nh t¸i hiÖn sù thËt ®êi
sèng, ký chó träng tíi nh÷ng vÉn ®Ò x·
héi h¬n lµ tÝnh c¸ch con ng−êi” [3, tr.
104]. Ký kh«ng gièng nh− tiÓu thuyÕt,
truyÖn ng¾n nh»m vµo viÖc miªu t¶ qu¸
tr×nh h×nh thµnh tÝnh c¸ch c¸ nh©n
trong t−¬ng quan víi hoµn c¶nh, ký chØ
quan t©m tíi “mét vÉn ®Ò, mét tr¹ng
th¸i tån t¹i cña con ng−êi hoÆc nh÷ng
vÉn ®Ò nãng báng trong x· héi”. H×nh
¶nh gia ®×nh cu B−ëi, gia ®×nh d× Nh©m
vµ cmÑ LÆc… nghÌo ®ãi, tï tóng còng
Ph¹m ThÞ HiÒn Hai phong c¸ch håi ký ... cña T« Hoµi, Tr. 23-29
26
lµ hiÖn thùc cña ng−êi d©n ViÖt Nam
tr−íc c¸ch m¹ng th¸ng T¸m. T« Hoµi
kh«ng chØ viÕt vÒ ký øc tuæi th¬ cña
m×nh mµ qua ®ã cßn cho thÊy mét vÊn
®Ò nãng báng cña x· héi ViÖt Nam lóc
bÊy giê.
Nh÷ng ngµy th¬ Êu cña Nguyªn
Hång ®Ých thùc lµ håi ký - thø håi ký
t©m tr¹ng, ghi chÐp nh÷ng ký øc t©m
tr¹ng. Vµ còng cã thÓ nãi, t©m tr¹ng vµ
c¶m gi¸c cña nh©n vËt lµ “sù kiÖn” cña
cuèn håi ký. §ã lµ h×nh ¶nh cña ng−êi
mÑ víi t©m tr¹ng: “gi¸ buèt v× nh÷ng
phiÒn muén” vµ c¶ “nh÷ng ®au ®ín cay
chua nhÊt, t¨m tèi nhÊt”, hay lµ c¶m
gi¸c Êm ¸p cña cËu bÐ kh¸t khao, thÌm
muèn t×nh th−¬ng yªu: “T«i ngåi trªn
®Öm xe, ®ïi ¸p ®ïi mÑ t«i, ®Çu ng¶ vµo
c¸nh tay mÑ t«i, t«i thÊy nh÷ng c¶m
gi¸c Êp ¸p ®· bao l©u mÊt ®i bçng l¹i
m¬n man kh¾p da thÞt. H¬i quÇn ¸o mÑ
t«i vµ nh÷ng h¬i thë ë khu«n miÖng
xinh x¾n nhai trÇu ph¶ ra lóc ®ã th¬m
tho l¹ th−êng” (Nh÷ng ngµy th¬ Êu).
Ph¶i nãi r»ng, t©m tr¹ng, c¶m xóc, ý
nghÜ cña nh©n vËt, mäi chi tiÕt ®Òu
r−ng r−ng trong lµn ranh giíi cña hai
nhÞp cÇu vui - buån. NiÒm vui mong
manh qu¸, Ýt ái qu¸ cßn nçi buån th×
mªnh m«ng, s©u th¼m ®Ì nÆng lªn cuéc
®êi con ng−êi. Nguyªn Hång rÊt cã ý
thøc trong viÖc diÔn t¶ néi t©m, t©m t−,
t×nh c¶m cña nh©n vËt. §i s©u diÔn t¶
t©m tr¹ng nh©n vËt còng lµ c¸ch viÕt
håi ký cña Nguyªn Hång, mét c¸ch viÕt
rÊt riªng “nhµ v¨n kh«ng hÒ t¸i hiÖn sù
kiÖn theo kiÓu biªn niªn kh« cøng mµ
trªn c¸i nÒn sù kiÖn, biÕn cè, «ng tËp
trung vµo nh÷ng ®iÓm chÝnh yÕu, sinh
®éng nhÊt ®Ó dùng l¹i linh khÝ thêi qu¸
v·ng. C¸i mµ Nguyªn Hång quan t©m
h¬n c¶ lµ lµm sao ®Ó thÓ hiÖn mét c¸ch
thËt chÝnh x¸c t©m tr¹ng m×nh trong
nh÷ng thêi kh¾c khã quªn Êy. Håi ký
cña «ng, v× thÕ, cã thÓ coi lµ håi ký t©m
tr¹ng” [5, tr. 231]. Víi c¸ch viÕt nµy
Nguyªn Hång ®· thµnh c«ng. Thµnh
c«ng ®ã xuÊt ph¸t tõ c¸i nh×n thÊm
nhuÇn ®¹o C¬ §èc vµ tõ tr¸i tim “d¹t
dµo t×nh c¶m” khiÕn håi ký cña «ng
mang mµu s¾c riªng so víi håi ký cña
T« Hoµi.
Thiªn nhiªn còng lµ mét trong h×nh
¶nh ®Æc tr−ng g¾n liÒn víi håi øc cña
hai nhµ v¨n. Thiªn nhiªn trong Nh÷ng
ngµy th¬ Êu lµ v−ên −¬m t©m tr¹ng, lµ
m«i tr−êng nu«i d−ìng c¸i ®Ñp cña t©m
hån - mét vÎ ®Ñp tr÷ t×nh hÕt søc nhÑ
nhµng vµ trong s¸ng, lu«n thay ®æi linh
®éng cïng tr¹ng th¸i con ng−êi. §Ó
kh¾c s©u nçi lßng gi¸ buèt, buån nhí
cña ng−êi mÑ, t¸c gi¶ lùa chän thêi kh¾c
cña buæi chiÒu - thêi ®iÓm gîi nhí nhÊt
- “nh÷ng buæi chiÒu vµng lÆng lÏ, l¹nh
lÏo cña mïa ®«ng, nh÷ng buæi chiÒu mµ
m−a bôi nh− cã mét thø tiÕng van l¬n
thÇm th× trong h¬i giã vu vu, löa lß
than rùc rì vên lªn ch©n t−êng nh÷ng
¸nh hång lÊp l¸y hay rñ rª t©m trÝ
ng−êi ta vµo nh÷ng câi buån nhí, lµ
nh÷ng buæi chiÒu lµm tª t¸i mÑ t«i h¬n
bao giê hÕt” vµ còng lµ t©m tr¹ng cña
ng−êi mÑ Êy nh−ng khi ®−îc ®ãn nhËn
niÒm h¹nh phóc nho nhá còng ®ñ lµm
cho “hai gß m¸ mÑ t«i hång lªn vµ m¾t
lÊp l¸nh: mµu hång cña gß m¸ Êy, tia
s¸ng vui mõng cña con m¾t long lanh
Êy, m¬n mën nh− nh÷ng bóp bµng non
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 2B-2008
27
lÆng thÊm n¾ng xu©n rùc rì lóc bÊy giê”
(Nh÷ng ngµy th¬ Êu). T©m tr¹ng, niÒm
h¹nh phóc cña ng−êi mÑ ®−îc so s¸nh
b»ng nh÷ng h×nh ¶nh thiªn nhiªn rÊt
gîi, sinh ®éng vµ giµu søc sèng. Tr¸i l¹i
thiªn nhiªn trong Cá d¹i cña T« Hoµi,
xuÊt hiÖn víi t− c¸ch lµ c¶nh vËt xung
quanh, cïng víi cuéc sèng con ng−êi t¹o
nªn bøc tranh sinh ®éng trong t©m hån
trÎ th¬: “Ngoµi s©n, c©y cèi um nh−
rõng (…), c©y na, c©y lùu, mét c©y cam
sµnh, c©y hång qu¶, c©y æi lín chi chÝt
cµnh. Gi÷a cã c©y ngäc lan (…), c¹nh
c©y ngäc lan lµ mét c©y ®µo thùc
to…th©n c©y ®µo lín b»ng cét ®×nh, ®en
xï x×, quanh n¨m phßi ra tõng côc nhùa
trong ãng, dÝnh nh− cån” (Cá d¹i). §ã lµ
thÓ v¨n miªu t¶, ®−îc c¶m nhËn b»ng
con m¾t quan s¸t, ®o ®Õm rÊt tØ mØ vµ
c¶ nh÷ng liªn t−ëng thó vÞ, khiÕn cho
bøc tranh kh«ng chØ gÇn gòi, mµ cßn
®Ñp víi mét vÎ ®Ñp hoang s¬. Bót ph¸p
nµy phÇn nµo t¹o nªn sù kh¸c biÖt vÒ
mÆt ng«n ng÷, giäng ®iÖu, “chÊt th¬”
trong v¨n cña hai «ng.
Ng−êi ta th−êng nãi: “chÊt th¬”
trong håi ký cña Nguyªn Hång bay
bçng, nhÑ nhµng vµ còng næi bËt h¬n
so víi “chÊt th¬” trong håi ký cña T«
Hoµi. Cã lÏ do cuèn håi ký Nh÷ng
ngµy th¬ Êu kh«ng ph¶i ®−îc s¸ng t¹o
tõ sù “gia c«ng” nghÖ thuËt mµ nã
®−îc kÕt dÖt tõ “nh÷ng rung ®éng cùc
®iÓm cña mét linh hån trÎ d¹i” (Th¹ch
Lam), lµ mét thiªn truyÖn thÉm ®Ém
t©m tr¹ng. Bëi thÕ, “chÊt th¬” còng
chÝnh lµ thø “tr÷ t×nh t©m tr¹ng” ®−îc
thÓ hiÖn b»ng v¨n xu«i, hay ®−îc to¸t
lªn bëi l−îng tõ l¸y mang mµu s¾c
“t©m tr¹ng”. Tõ l¸y chØ c¶m gi¸c cña
cËu bÐ 14 tuæi nh−: l¹nh lÏo, mª muéi,
l¹nh lïng, mong manh, cån cµo, nao
nao, ®au ®ín, uÊt øc, Êm ¸p, tª t¸i, ªm
®Òm, quyÕn luyÕn, run run, nghÑn
ngµo, m¬n man, man m¸c, hay lµ
l−îng tõ l¸y chØ t©m tr¹ng ng−êi mÑ:
r¸ch r−íi, s−ít m−ít, ngïn ngôt, lÆng
lÏ, lÆn léi, thÊm thÝa, ngÑn ngµo, thao
thøc…
L−îng tõ l¸y trong cuèn håi ký
Nh÷ng ngµy th¬ Êu lµ mét trong
nh÷ng s¸ng t¹o cña Nguyªn Hång.
ChÝnh v× thÕ nã kh«ng chØ cã ý nghÜa
trong viÖc diÔn t¶ thµnh c«ng cung bËc
c¶m xóc cña nhµ v¨n còng nh− nh©n
vËt, mµ cßn t¨ng chÊt tr÷ t×nh cho
cuèn håi ký.
ChÊt th¬ trong Cá d¹i ®−îc to¸t
lªn tõ hiÖn thùc cña ®êi sèng, tõ
nh÷ng ng−êi th©n quen nghÌo khæ, tõ
c¸i th©n th−¬ng nhÊt. Bëi còng tõ
nh÷ng c¸i t−ëng nh− th©n s¬ Êy l¹i lµ
nçi buån neo ®Ëu trong mét tr¸i tim
ch©n thµnh, ®Çy nhiÖt huyÕt vµ con
m¾t tinh ®êi cña nhµ v¨n. T« Hoµi
lu«n ®i tõ c¸i ®Ñp, míi l¹, tõ c¸i ®êi
th−êng rÊt gÇn.
T« Hoµi lu«n sö dông c©u v¨n so
s¸nh, nh−ng so s¸nh ®èi víi nhµ v¨n
kh«ng ngoµi môc ®Ých vÏ ra c¶nh vµ con
ng−êi mét c¸ch chÝnh x¸c. Trong Cá d¹i
cã nh÷ng so s¸nh bÊt ngê mµ còng thËt
®óng “cao nhÊt ë gãc s©n, bèn c©y cau
mèc tr¾ng vót lªn trêi, ®éi trªn ®Çu
nh÷ng chßm l¸ nh− nh÷ng chiÕc ¸o t¬i
xanh”, cã nh÷ng so s¸nh cho thÊy sù
liªn t−ëng cña t¸c gi¶ hÕt søc tinh tÕ
“nh÷ng con d¬i ®en s× vÉn tôm vµo