tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 4b-2009
21
Inrasara - mét hån th¬ giµu b¶n s¾c
(Qua kh¶o s¸t c¸c tËp: Th¸p n¾ng, Sinh nhËt c©y x−¬ng rång,
Hµnh h−¬ng em, LÔ tÈy trÇn th¸ng T−)
Lª ThÞ ViÖt Hµ
(a)
Tãm t¾t. Bµi b¸o ®i s©u vµo nghiªn cøu hÖ thèng ®Ò tµi, ®Æc ®iÓm nghÖ thuËt th¬
Inrasara vµ nh÷ng ®ãng gãp cña «ng cho th¬ ViÖt nãi chung, th¬ d©n téc thiÓu sè nãi
riªng qua c¸c tËp th¬: Th¸p n¾ng, Sinh nhËt c©y x−¬ng rång, Hµnh h−¬ng em vµ LÔ
tÈy trÇn th¸ng T−.
1. Inrasara lµ ®øa con cña ngän giã
lang thang n¬i c¸nh ®ång miÒn Trung
nhá hÑp, cña biÓn kh¬i trïng trïng b·o
thÐt vµ cña ®«i m¾t th¸p Chµm mÊt ngñ
xanh xao (§øa con cña ®Êt). ¤ng lµ nhµ
nghiªn cøu v¨n ho¸ Ch¨m, nhµ phª
b×nh v¨n häc, nh−ng tr−íc hÕt «ng lµ
mét nhµ th¬. Víi hai lÇn ®o¹t gi¶i
th−ëng cña Héi Nhµ v¨n ViÖt Nam, gi¶i
th−ëng v¨n häc §«ng Nam
¸
vµ nhiÒu
gi¶i th−ëng kh¸c, «ng ®−îc coi lµ mét
hiÖn t−îng trªn thi ®µn ViÖt víi kh«ng
Ýt nh÷ng lêi ngîi ca nång nhiÖt.
Inrasara lµ t¸c gi¶ cña nhiÒu tËp th¬,
trong ®ã ph¶i kÓ ®Õn: Th¸p n¾ng, Sinh
nhËt c©y x−¬ng rång, Hµnh h−¬ng em,
LÔ tÈy trÇn th¸ng T−...
Kh¸m ph¸ ®êi sèng v¨n ho¸ cña c¸c
d©n téc thiÓu sè, th¬ ViÖt Nam tr−íc
Sara ®· cã nh÷ng thµnh c«ng nhÊt ®Þnh
víi N«ng Quèc ChÊn, Bµn Tµi §oµn, Y
Ph−¬ng... C¸c nhµ th¬ võa nªu ®· thÓ
hiÖn ®−îc tiÕng nãi riªng cña d©n téc
m×nh. Tuy vËy, theo kh¶o s¸t cña Sara
trong bµi viÕt Th¬ d©n téc võa ®i võa
ngñ [2] th× sau nh÷ng nç lùc ®¸ng kÓ,
nh÷ng c©y bót nµy dÇn bÞ hôt h¬i hoÆc
bÞ “Kinh ho¸”. Th¬ hä dÇn xa víi lèi nãi,
c¸ch c¶m cña d©n téc m×nh v× häc Kinh
nhiÒu qu¸. Vµ nh− vËy v« h×nh trung,
th¬ cña c¸c nhµ th¬ nµy mét mÆt ®¸nh
mÊt b¶n s¾c, mÆt kh¸c l¹i kh«ng theo
.
kÞp ng−êi Kinh, nªn rít l¹i, ®uèi søc,
nh− nhËn ®Þnh cña Sara. Kh¸c víi c¸c
nhµ th¬ d©n téc thiÓu sè kh¸c, lµ mét
ng−êi lµm phª b×nh, Sara ý thøc rÊt râ
vÒ ®iÒu nµy. Nhê thÕ, mét mÆt «ng lu«n
h−íng ra ngoµi tiÕp thu c¸i míi, mÆt
kh¸c Inrasara lu«n ý thøc r»ng ph¶i gi÷
®−îc cho th¬ m×nh tiÕng nãi riªng cña
d©n téc Ch¨m ®Çy b¶n s¾c.
Inrasara cã néi lùc th¬ dåi dµo. ¤ng
viÕt b»ng chÝnh t©m thøc Ch¨m víi bao
tr¨n trë. Dï viÕt b»ng tiÕng Ch¨m hay
tiÕng ViÖt, dï viÕt theo thÓ lo¹i nµo h¬i
thë Ch¨m vÉn lu«n ®Ém ®Çy trong th¬
«ng, ®Õn nçi d−êng nh− kh«ng cÇn mét
sù cè g¾ng nµo, nã vÉn trµn ra mét c¸ch
hån nhiªn, tù nhiªn. H¬i thë Ch¨m hiÓn
hiÖn trong ®Ò tµi, c©u ch÷ vµ c¶ giäng
®iÖu th¬.
Ngoµi nh÷ng m¶ng ®Ò tµi mµ c¸c
nhµ th¬ kh¸c còng ®Ò cËp tíi, cã thÓ nãi
Sara dµnh nhiÒu t©m huyÕt cho nh÷ng
vÊn ®Ò liªn quan ®Õn d©n téc m×nh. Vµ
còng cã thÓ nãi, ®ã lµ m¶ng ®Ò tµi thµnh
c«ng xuÊt s¾c nhÊt cña «ng, lµm nªn d−
vÞ riªng cña th¬ Sara kh«ng thÓ lÉn víi
ai kh¸c. Trong th¬ «ng, ta b¾t gÆp mét
kh«ng gian v¨n ho¸ Ch¨m rùc rì s¾c
mµu.
Ê
y lµ tiÕng trèng gianang giôc gi·
gäi mêi nh÷ng mïa lÔ héi, Êy lµ ®iÖu
móa apsara nÝu hån ng−êi, Êy lµ Th¸p
NhËn bµi ngµy 21/10/2009. Söa ch÷a xong 06/11/2009.
Lª ThÞ ViÖt Hµ Inrasara - mét hån th¬ giµu b¶n s¾c, tr. 21-28
22
Chµm víi bao nçi niÒm d©u bÓ, lµ lÔ héi
Katª t−ng bõng, lÔ tÈy trÇn linh
th¸nh... TÊt c¶ t¹o nªn kh«ng gian nghÖ
thuËt th¬ Sara, kh«ng gian v¨n ho¸
Ch¨m ®Çy huyÒn tho¹i.
§äc th¬ Sara thêi k× ®Çu, ®éc gi¶
nh− ®−îc ®¾m m×nh trong lÔ héi lµng
Ch¨m. DÉu ®i ®©u vÒ ®©u Katª vÉn lµ
n¬i nh÷ng ®øa con Ch¨m lu«n h−íng vÒ
quª nhµ mçi mïa lÔ héi. Katª, víi Sara
lµ mïa cña kh¸t khao luyÕn ¸i, kh¸t
khao sum häp:
Mçi th¸ng mçi mïa chê em vÒ ch¼ng
®−îc.
®µnh mong em vÒ chØ mçi Katª sang
[Tø tuyÖt buån]
Katª ®i vµo th¬ «ng víi rÊt nhiÒu
c¶m thøc: mïi m−a, chuyÕn m−a nång
n· Katª, giã Katª... ®Æc biÖt Katª ®i vµo
t©m c¶m cña Sara cßn bëi sù quyÖn hoµ
cña nhÞp baran−ng, víi tiÕng trèng gia
nang, ®iÖu ma m¨ng... tÊt c¶ t¹o nªn sù
huyÒn nhiÖm vµ mét mµu s¾c riªng cña
lÔ héi nµy:
Em vÒ
n¾ng hanh lèi mßn
®iÖu ®uabuk
triÒn vai rung rinh mµu thæ cÈm...
[Katª míi]
LÔ tÈy trÇn còng ®−îc hiÖn lªn qua
th¬ «ng thËt sèng ®éng. H×nh ¶nh n¾ng
g¾n víi thÇy chñ lÔ giµ hiÖn lªn ¸m ¶nh
l¹ k×.
N¾ng ®· khëi ®éng trªn ®åi th¸ng t−
Khëi ®éng sím h¬n nhiÒu thÕ kØ tr−íc
Khi biÓn cßn ch−a thøc giÊc
[LÔ tÈy trÇn th¸ng T−]
ViÕt vÒ lÔ héi, Sara kh«ng r¬i vµo kÓ
lÓ. Kh«ng khÝ cña nã ®−îc t¹o dùng
b»ng niÒm ®am mª v« cïng víi nÐt ®Ñp
v¨n ho¸ truyÒn thèng. ¤ng ®· truyÒn
®−îc cho ng−êi ®äc niÒm hµo høng vµ
say mª, bëi nh÷ng vÇn th¬ «ng ®· ch¹m
®−îc vµo câi miÒn s©u th¼m, linh thiªng
Èn s©u trong t©m hån mçi ng−êi d©n
ViÖt.
Kh«ng gian v¨n ho¸ ®Æc tr−ng
Ch¨m còng ®−îc hiÓn hiÖn trong tªn
lµng, tªn s«ng. Dßng s«ng Lu thao thiÕt
ch¶y trong th¬ Sara mang chë bao nçi
niÒm. S«ng Lu g¾n víi tuæi th¬. S«ng
Lu th¸c lò vµ s«ng Lu båi ®¾p phï sa,
s«ng Lu Èn c− miÒn sa m¹c, s«ng Lu rêi
bá nguån hµnh tr×nh vÒ phÝa biÓn…
Hµnh tr×nh cña dßng s«ng Êy kh«ng chØ
lµ lèi vÒ víi tuæi th¬ cña thi nh©n mµ
cßn lµ hµnh tr×nh gian nan ®i t×m c¸i
®Ñp, hµnh tr×nh ®Õn víi nghÖ thuËt.
Th¸p Chµm lµ mét lo¹i h×nh kiÕn
tróc ®Æc biÖt cña ng−êi Ch¨m. ViÕt vÒ
nã, ChÕ Lan Viªn vµ V¨n Cao ®· cã
nh÷ng ph¸t hiÖn míi. §Õn Sara, th¸p
Chµm míi hiÖn lªn víi ®Çy ®ñ diÖn
m¹o, s¾c th¸i cña nã. ¤ng viÕt vÒ th¸p
tõ nhiÒu gãc nh×n kh¸c nhau: tù hµo,
kiªu h·nh víi th¸p n¾ng, ngËm ngïi xa
xãt bëi th¸p hoang, th¸p l¹nh, huyÔn
t−ëng víi th¸p mäc ngang trêi... trong
c¸i nh×n “th¸p Chµm mu«n mÆt”. Cã thÓ
nãi, Sara ®· thæi vµo th¸p linh hån
ng−êi v× vËy nã cã søc ¸m ¶nh l¹ lïng.
Th¸p lµ biÓu t−îng cña v¨n ho¸, cña
t©m hån Ch¨m.
ViÕt vÒ quª h−¬ng, nhµ th¬ dµnh
cho n¬i ch«n rau c¾t rèn cña m×nh
nh÷ng vÇn th¬ ®Æc biÖt. Kh«ng tông ca
quª h−¬ng nh− lÏ th−êng t×nh cña ng−êi
®êi:
Quª h−¬ng kh«ng cã rÆng dõa th¬
.
méng cña ca dao
Quª h−¬ng kh«ng cã c¸nh cß xa, kh«n
.
cã b¶n t×nh ca th«n d·
M©y tr¾ng. Mæt trêi. Giã trïng d−¬ng.
.
§Êt. §¸…
[Tr−êng ca quª h−¬ng]
Sara viÕt vÒ quª m×nh víi nh÷ng
vÇn th¬ trÜu nÆng nçi buån. ¤ng nãi lªn
hiÖn thùc xãt xa vÒ mét miÒn quª nghÌo
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 4b-2009
23
®ãi, kh¾c nghiÖt. Lµ quª h−¬ng «ng ®ã
víi bèn mïa c¸t tr¾ng hanh hao, lµ biÓn
kh¬i trïng trïng b·o thÐt. Lµ Phan
Rang chø kh«ng ®©u kh¸c, kh«ng thÓ
kh¸c. §ã lµ ®Þnh phËn, ®Þnh mÖnh
kh«ng thÓ ®æi thay... Nh−ng kh«ng v×
thÕ mµ t×nh yªu ®èi víi quª h−¬ng Ýt ®i
trong lßng cña nh÷ng ®øa con tha
h−¬ng Êy. Quª h−¬ng, trªn hÕt lµ n¬i
vÉy gäi b−íc ch©n l·ng du trë vÒ. Quª
h−¬ng lu«n lµ nçi niÒm canh c¸nh nhí
mong:
H«m nay vÒ víi n−íc m¾t ch¶y dµi
Em nh×n quª h−¬ng, quª h−¬ng nh×n
.
em thÇm lÆng
Trªn vÇng tr¸n chê ®îi ®· h»n s©u.
.
Im lÆng
(Ng«n ng÷ thµnh thõa n¬i xø c« ®¬n)
[Tr−êng ca quª h−¬ng]
ViÕt vÒ nh÷ng g−¬ng mÆt Ch¨m,
cuéc sèng Ch¨m, th¬ Sara cã nhiÒu ph¸t
hiÖn. ¤ng nghiÖm ra r»ng nÐt b¶n s¾c
Ch¨m lµ chÞu ch¬i ngay c¶ trong ®au
khæ. §ã lµ anh §¹m - ng−êi th¬ tÊp tÓnh
®i bu«n, lËn l−ng Ýt n¾ng quª lµm vèn,
lµ Trµ Viga víi g−¬ng mÆt ®Æc thï
Ch¨m, lµ Trµ ma Hani víi ®iÖu móa
say ng−êi... Ngay nh÷ng cuéc ®êi kh«ng
cã c¶ tªn tuæi cho riªng m×nh nh−
nh÷ng ng−êi chÞ Changkleng hay
nh÷ng ng−êi mÑ Hamu Chauk còng
thÕ... Tªn hä lÉn vµo tªn lµng, tªn xãm
hay tªn cña quª h−¬ng. Vµ c¶ nh÷ng
nÐt vÏ tù ho¹ vÒ b¶n th©n, Sara vÉn
thËt ®éc ®¸o vµ ®Ém ®Çy chÊt Ch¨m.
Kh«ng chØ bëi h×nh hµi cña ®«i m¾t
th¸p Chµm mÊt ngñ xanh xao mµ cßn
bëi nh÷ng ®iÒu ®· lµm nªn b¶n s¾c:
Mª Heidegger, tin khóc nh¹c dÕ mÌn
ch©n trô tÝnh kh«ng, ch©n b¸m ®êi
.
th−êng
yªu lêi d©n d· quª mïa, thÝch c
.
tr−êng siªu thùc
[T«i ch¼ng cã g× trÇm träng l¾m]
C¶m thøc vÒ con ng−êi trong th¬
Inrasara mang mét dÊu Ên riªng ®Ëm
nÐt. §ã lµ con ng−êi tha h−¬ng. Tha
h−¬ng trë thµnh nçi ¸m ¶nh cña con
ng−êi thêi hiÖn ®¹i. Rêi bá quª h−¬ng
b−íc ch©n l·ng du nhäc nh»n n¬i xø
ng−êi:
Rêi bá ruéng ®ång quen thuéc, ngän
.
®åi th©n th−¬ng
Dong buåm vµo h¶i ®¶o mï kh¬i bÊt
.
tr¾c
Ng−êi thuû thñ giµ kh«ng chë vÒ mïa
.
vµng thu ho¹ch
ChØ thÊy bay l trªn c¸nh buåm
.
kho¶ng n¾ng khoan dung
[Ngô ng«n viÕt cho m×nh]
Trë vÒ, sau bao nhiªu n¨m b−íc
ch©n trë nªn xa l¹, hÉng hôt ngay trªn
chÝnh m¶nh ®Êt yªu th−¬ng cña m×nh :
Hai m−¬i n¨m canh t¸c miÒn tha h−¬ng
Trë l¹i quª nhµ mïa ®· v·n...
Ngµy mai
Cßn ai tha h−¬ng bôi bÆm...
[S«ng Lu vµ t«i]
ThÕ nh−ng tha h−¬ng mµ kh«ng trë
thµnh tha nh©n. Quª h−¬ng vÉn cã søc
nÝu kÐo l¹ k× nh÷ng b−íc l·ng du:
Tha h−¬ng bao nhiªu n¨m vÉn nhÞp
.
®Ò huÒ
[§ªm Chµm]
§ã lµ nh÷ng con ng−êi tha h−¬ng
ngay trªn chÝnh quª h−¬ng, thiÓu sè
ngay gi÷a lßng thiÓu sè.... nh−ng ®iÓm
dõng ch©n cuèi cïng trong t©m thøc hä
vÉn lµ vÒ, ®Òu b−íc vÒ pl©y.
Cã thÓ nãi, h×nh t−îng con ng−êi
tha h−¬ng kh«ng míi nh−ng ®−îc Sara
chó ý t« ®Ëm trong giai ®o¹n s¸ng t¸c
nµy. H×nh ¶nh bµn ch©n, con ®−êng trë
thµnh nçi ¸m ¶nh day døt kh«ng ngu«i
trong th¬ «ng. §ã lµ nh÷ng vÕt ch©n
trÇm, lµ nh÷ng gãt giµy nÖn vµo hÎm
phè, lµ bµn ch©n ch−a quªn gèc r¹
mang mang. §i kÌm víi nã lµ h×nh ¶nh
Lª ThÞ ViÖt Hµ Inrasara - mét hån th¬ giµu b¶n s¾c, tr. 21-28
24
con ®−êng: con ®−êng löa thiªng, con
®−êng b¨ng qua nh÷ng buæi chiÒu thêi
®¹i, con ®−êng mÞt mïng b·o lèc, lµ con
®−êng vÉn trÇm väng gäi. Con ®−êng bÕ
t¾c, con ®−êng vÉy gäi, con ®−êng mßn...
tÊt c¶ ®Òu g¾n víi nh÷ng chiªm nghiÖm
s©u s¾c cña nhµ th¬ vÒ cuéc sèng vµ
nghÖ thuËt.
Tuy nhiªn, t©m thøc Ch¨m trong
s¸ng t¸c cña Sara kh«ng chØ dõng l¹i ë
®Ò tµi, c¶m høng mµ nã cßn lµ sù kÕt
tinh v¨n ho¸ Ch¨m. Do ph¹m vi bµi viÕt
nªn chóng t«i xin ®−îc tr×nh bµy ®iÒu
nµy trong mét dÞp kh¸c.
2. Víi hÖ thèng ®Ò tµi vµ néi dung
tr÷ t×nh ®ã, Inrasara lùa chän cho m×nh
mét h×nh thøc thÓ hiÖn phï hîp, truyÒn
t¶i ®−îc mét c¸ch hiÖu qu¶ nhÊt ®iÒu
mµ «ng ®Þnh nãi. Theo thèng kª cña
NguyÔn ThÞ Xu©n Quúnh, “trong 5 tËp
th¬ cña m×nh, Sara chñ yÕu sö dông thÓ
th¬ tù do (100 bµi/ 138 bµi), ngoµi ra
cßn sö dông th¬ lôc b¸t 3 bµi, ngò ng«n
4 bµi, th¬ v¨n xu«i 4 bµi, th¬ tø tuyÖt 8
bµi” [4].
Nh÷ng bµi th¬ lôc b¸t cña Sara
chiÕm sè l−îng kh«ng nhiÒu nh−ng ®¹t
®Õn ®é nhuÇn nhuyÔn. Thö søc víi thÓ
th¬ nµy, Inrasara thÓ hiÖn sù ®iªu
luyÖn trong gieo vÇn, ng¾t nhÞp:
VÒ ®©y rõng nói bao dong
Th¸p trong nÐt cæ em trong d¸ng hiÒn
[Em]
ThÓ th¬ n¨m ch÷ ®−îc Inrasara vËn
dông linh ho¹t, cÊu tø chÆt chÏ, tinh
gän. ë thÓ th¬ nµy, «ng “th−êng ng¾t
mét khæ bèn c©u theo truyÒn thèng
nh−ng còng cã khi t¸ch hai c©u thµnh
mét khæ. Nhµ th¬ gi÷ nguyªn ®Æc ®iÓm
n¨m ch÷ mét dßng cïng víi nghÖ thuËt
c©n ®èi thanh ®iÖu hµi hoµ, nhÞp nhµng
bëi sù h« øng b»ng tr¾c :
§«i khi gi÷a phè vui (B)
T«i th−¬ng vÒ pl©y cò (T)
§«i khi sau cuéc ch¬i (B)
T«i chÕt trong hoµi nhí (T)
[Hoµi c¶m]
T×nh c¶m tha thiÕt kÕt hîp víi ®é
nhuÇn nhÞ trong thanh ©m cña ng«n
ng÷ gióp ta hiÓu thÊu t©n tr¹ng cña thi
sÜ. C¶m xóc trong nh÷ng c©u th¬ ngò
ng«n th−êng ®−îc dån nÐn. Mçi khæ th¬
cã xu thÕ trän vÑn vÒ ý. §iÒu ®ã cho
thÊy sù tµi hoa trong c¸ch dông ng«n vµ
t¹o ©m h−ëng cho th¬ cña Inrasara, bëi
sè tõ trong mét c©u, mét dßng Ýt nªn
nh÷ng bµi th¬ theo kiÓu ngò ng«n cña
«ng th−êng khoÎ kho¾n, r¾n rái”[5].
Th¬ tø tuyÖt cña Inrasara võa
quen, võa l¹. ¤ng nç lùc lµm míi mét
thÓ th¬ ®· cò, tù do ho¸ mét thÓ th¬ vèn
dÜ gß bã, thæi vµo cho nã mét søc sèng
míi. §ã lµ Glang Anak ®−îc më réng
biªn ®é:
Glang Anak tuæi th¬ t«i ®· thuéc
Råi qua mÊy mïa hoang, t«i ®äc l¹i
.
tr¨m lÇn
VÉn thÊy m×nh cø quÈn quanh ®êi chËt
TËp th¬ máng gÇy l¹i më tíi mªnh
.
m«ng.
[Glang Anak]
Xa vµ gÇn, Tø tuyÖt buån cßn ®−îc
níi thªm sè l−îng c©u th¬, t¹o cho th¬
sù phãng kho¸ng, thÝch hîp víi viÖc
diÔn t¶ t©m hån con ng−êi vµ nh÷ng suy
t− nÆng trÜu cña thêi ®¹i míi:
Em cø tr¸ch anh m·i triÕt lÝ xa trong
khi m¾t mÑ buån gÇn
[Xa vµ gÇn]
Tø th¬ míi l¹, ng«n ng÷ kh«ng cßn
cÇu k×, kh«ng bÞ lÖ thuéc nÝu kÐo bëi
vÇn luËt, nh÷ng dßng th¬ tu«n ch¶y
c¶m xóc, tù nhiªn, hån nhiªn.
Tuy nhiªn, së tr−êng cña Inrasara
cã lÏ lµ ë th¬ tù do.
ë
®ã «ng tha hå
tung ph¸ víi nh÷ng ý t−ëng “mªnh
m«ng” cña m×nh. Sara yªu ©m vang cña
lêi vµ ®Æc biÖt chó träng nh¹c ®iÖu:
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 4b-2009
25
... T«i ®i
lÇm lôi lÇn theo bê kÝ øc
ph¸c th¶o gi¸o ®−êng em th¸nh linh.
Bá l¹i sau l−ng nh÷ng ng«i lµng mÖt
.
nhoµi
hµng c©y ®¬n ®iÖu, lèi cá rò buån
t«i
ngän giã, ngän ®åi vµ ngän bÊc
®i…
[Hµnh h−¬ng em]
Tr−êng ca lµ thÓ lo¹i quen thuéc
cña th¬ chèng MÜ, viÖc Inrasara ®Õn víi
thÓ lo¹i dµi h¬i nµy gióp ta hiÓu thªm
mét ph−¬ng diÖn tµi n¨ng nghÖ thuËt
cña «ng. Ph¶i cã mét vèn sèng phong
phó, mét h¬i th¬ dµo d¹t míi cã thÓ
thµnh c«ng víi thÓ lo¹i nµy. Tr−êng ca
Quª h−¬ng 400 c©u ®−îc Tróc Th«ng
®¸nh gi¸ “lµ mét trong nh÷ng tr−êng ca
hay nhÊt cña th¬ ViÖt hiÖn ®¹i”.
ë
®ã tõ
ng÷ tu«n ®æ dÔ dµng nh− suèi nguån...
Nh÷ng c©u th¬ giµu mµu s¾c tù sù, lèi
v¾t dßng, ng¾t nhÞp tù do. VÝ dô:
Quª h−¬ng buån. Quª h−¬ng yªu th−¬ng
Quª h−¬ng em lò trÎ con ch¬i bÈn
Nh÷ng bµ mÑ gÇy cßm, cô giµ r©u tr¾ng
Nh÷ng c« g¸i quª g¸nh nÆng ¸o vai sên
[Quª h−¬ng]
“NhÞp ®iÖu lµ n¨ng l−îng c¬ b¶n cña
c©u th¬”. Th¬ Inrasara rÊt chó träng
c¸ch ng¾t nhÞp. §ã lµ nhÞp khoan thai
trong th¬ lôc b¸t, nhÞp r¾n rái cña thÓ
ngò ng«n, nhÞp linh ho¹t cña th¬ tù do.
§iÒu c¬ b¶n t¹o nhÞp lµ ë c¸ch gieo vÇn
vµ ng¾t nhÞp. NhÞp bªn ngoµi vµ c¶ nhÞp
bªn trong t©m hån. Khi chËm r·i víi
nh÷ng lêi t©m sù:
T«i, ®øa con cña ngän giã lang thang
c¸nh ®ång miÒn Trung nhá hÑp..
[§øa con cña ®Êt]
Khi t¾c nghÑn, tøc t−ëi víi nh÷ng
nçi ®au kh«ng nãi ®−îc thµnh lêi:
T¾t ngän löa cuèi cïng
T¾t t¸m m−¬i n¨m miÖt mµi ®êi ®Êt
Cha ®i... [DÊu ch©n trÇm]
§anh thÐp, ch¾c nÞch, døt kho¸t khi
bµy tá th¸i ®é:
Qu¸ khø: dÊu than, t−¬ng lai dÊu hái
may m¾n kh«ng lµ g¸nh nÆng cña ai
.
cho ai
cø hÕt m×nh trong hiÖn t¹i
[Th¸i ®é]
Khi lµ nhÞp dån dËp hèi h¶ trong
hoan ca:
em vÒ/n¾ng hanh lèi mßn/®iÖu
®uabuk/triÒn vai rung rinh mµu thæ
cÈm...
[Katª míi]
ViÖc sö dông ng«n ng÷ th¬ rÊt ®−îc
Sara chó träng trong qu¸ tr×nh s¸ng
t¸c. ¤ng cho r»ng: “Th¬ cã thay h×nh ®æi
d¹ng bao lÇn hay lang thang l¹c b−íc
®Õn ch©n trêi nµo ®i n÷a, nã còng ph¶i
trë vÒ n¬i nã xuÊt ph¸t trong ng«i nhµ
cña nã: ng«n ng÷”[2]. KÓ vÒ c«ng viÖc
lµm th¬ cña m×nh, «ng hÐ lé: “Th−êng
th× t«i b¾t ®Çu mét bµi th¬ qua gîi høng
tõ ch÷. T«i thÊy mét ch÷ hay n¾m lÊy
nã, t×m tø vµ h×nh ¶nh råi khi b¾t ®−îc
nhÞp th× bµi th¬ trµo ra”[4]. Nh− thÕ víi
Inrasara, ng«n ng÷ cã vai trß dÉn d¾t,
kh¬i nguån s¸ng t¹o cÊu tø vµ h×nh
¶nh, nhÞp ®iÖu th¬. Tù cho m×nh lµ
®øng gi÷a ®−êng biªn gi÷a hai nÒn v¨n
ho¸ ViÖt - Ch¨m, ng«n ng÷ th¬ Sara lµ
sù ®iÒu hoµ, dung hîp hai m¹ch nguån
v¨n ho¸ Êy. Riªng vÒ tiÕng ViÖt, th¬ «ng
nhuÇn nhuyÔn ®iªu luyÖn mµ kh«ng
ph¶i nhµ th¬ ng−êi Kinh thµnh danh
nµo còng cã thÓ lµm ®−îc. Ng«n ng÷ th¬
«ng phong phó, ®a d¹ng. §ã lµ líp ng«n
ng÷ Ch¨m trong ®êi sèng sinh ho¹t
h»ng ngµy nh− pl©y, klu, katª, ariya, ka
m¨ng, baran−ng, xaranai... Víi líp tõ
nµy, Sara ®· lµm giµu cã thªm vèn tõ
cña th¬ ViÖt. §ã cßn lµ líp “ng«n ng÷
b¸c häc” sang träng ®−îc «ng dïng khi
nãi vÒ nh÷ng vÊn ®Ò lín lao cña lÞch sö
hay nh÷ng vÊn ®Ò linh thiªng nh−: suy
t−ëng, triÒu ®¹i, ®Þnh mÖnh, linh hån,