
nghiªn cøu trung quèc
sè
2(60) - 2005
64
NguyÔn Th¹ch Giang*
o¹n Tr−êng T©n Thanh lµ
mét kiÖt t¸c, “mét khóc nam
©m tuyÖt x−íng. Lêi lÏ xinh
x¾n mµ v¨n hoa, ©m ®iÖu ng©n vang mµ
trßn trÞa. Nãi t×nh th× vÏ ®−îc h×nh tr¹ng,
hîp ly, cam khæ, mµ t×nh kh«ng rêi c¶nh;
t¶ c¶nh th× bµy hÕt thó vÞ tuyÕt nguyÖt
phong hoa, mµ c¶nh th× tù v−íng t×nh,
khiÕn ng−êi c−êi, khiÕn ng−êi khãc,
khiÕn ng−êi gië ®i gië l¹i ngµn lÇn, cµng
®äc thuéc, l¹i cµng kh«ng biÕt ch¸n”
(§µo Nguyªn Phæ), tõ hµng vua quan,
khoa b¶ng ®Õn ng−êi d©n ®Òu nhiÖt liÖt
ca ngîi.
Cuéc ®êi Thóy KiÒu ®· tr¶i qua hÇu
hÕt nh÷ng ®au khæ cña con ng−êi trÇn
thÕ, nªn chi ai còng cã thÓ t×m thÊy mét
phÇn ®êi cña m×nh trong nh÷ng c¶nh
ngé kh¸c nhau cña th©n phËn Thóy
KiÒu, khi yªu ®−¬ng tr«ng ngãng, hy
väng, ®îi chê, khi ho¹n n¹n bÞ chµ ®¹p
phò phµng.
Tõ khi Méng Liªn §−êng chñ nh©n
viÕt lêi tùa §o¹n Tr−êng T©n Thanh:
“Cã tµi mµ kh«ng gÆp ®−îc tµi, cã t×nh
mµ kh«ng h¶ ®−îc t×nh. Trong mét tËp
thuû chung lÊy bèn ch÷ “T¹o vËt ®è tµi”
tãm c¶ mét ®êi Thóy KiÒu. Vui, buån,
tan hîp m−êi mÊy n¨m trêi, trong mét
cuèn v¨n t¶ ra nh− hÖt, kh«ng kh¸c g×
mét bøc tranh vËy”. Tõ ®ã bao nhiªu th¬
v¨n viÕt vÒ §o¹n Tr−êng T©n Thanh ®Òu
dùa dÉm than thë cho c¸i tµi, c¸i t×nh
theo thãi quen trùc gi¸c cña nh÷ng t©m
hån vèn ®a sÇu ®a c¶m ®ã.
Chóng ta bÞ cuèn hót vµo tõng ®o¹n
v¨n KiÒu. Ta bÞ th«i miªn mµ kh«ng
thÊy ®−îc toµn côc truyÖn KiÒu, kh«ng
tù hái cô NguyÔn Du t¶ mét c« KiÒu hay
nh− vËy ®Ó lµm g×? Còng nh− chóng ta,
cô NguyÔn Du còng t×m ®−îc m×nh trong
nh÷ng m¶nh ®êi cña KiÒu, göi ®−îc t©m
sù m×nh vµo ®ã! Nh−ng Cô lµ t¸c gi¶, Cô
ph¶i cã ý ®å cao xa thiÕt kÕ cuèn truyÖn
cña Cô, kh«ng chØ ®Ó göi g¾m t©m sù,
béc b¹ch lÝ do c©n ®ai ¸o mò ra phông sù
t©n triÒu cña m×nh.
C¸c t¸c gia Trung Hoa, kÓ tõ khi
Thiªn Hoa Tµng chñ nh©n ngÉm ®Ò bµi
tùa cuèn Kim V©n KiÒu truyÖn cña
Thanh T©m Tµi Nh©n, còng chØ loanh
quanh trong c¸i t×nh vµ c¸i tµi “c¶m v×
t×nh nµng, t¹m viÕt vµi hµng, thay lêi
ng−ìng mé. NÕu lÊy t×nh cña thÕ tôc nãi
r»ng hµnh vi nµng lµ ®ª tiÖn nh¬ nhuèc
con ng−êi, th× t«i ®©y sÏ v× nµng mµ khãc
lãc th¶m thiÕt trong ngµn x−a vËy”. Vµ
c¶ bµi tõ ®Çu cuèn truyÖn còng chØ thë
than riªng cho sè phËn giai nh©n ®eo
mÖnh b¹c, hång nhan gÆp sù kh«ng may,
ch¼ng qua lµ t¹o ho¸ ghÐt sù hoµn toµn,
h¬n ®iÒu nä tÊt ph¶i kÐm ®iÒu kia.
* GS. Nhµ xuÊt b¶n ThÕ giíi.
§

Lêi th× thÇm cña NguyÔn Du víi chóng ta…
65
C¸c t¸c gia ViÖt Nam còng theo ®iÖu
®ã mµ than thë cho tµi, t×nh cña th©n
phËn Thóy KiÒu, vµ hÇu nh− §o¹n
Tr−êng T©n Thanh ®−îc viÕt ra lµ ®Ó
minh ho¹ cho chñ ®Ò ®ã. Tõ Cô Ph¹m
Qu ý ThÝch cho r»ng:
“§o¹n tr−êng méng tÝnh c¨n duyªn liÔu
B¹c mÖnh cÇm chung o¸n hËn tr−êng
NhÊt phiÕn tµi t×nh thiªn cæ lôy
T©n thanh ®¸o ®Ó vÞ thuú th−¬ng”
Tr−íc ®ã, Tiªn Phong Méng Liªn
§−êng chñ nh©n còng ®· cã ý Êy:
“Xem ®Õn chç giÊc méng ®o¹n tr−êng
tØnh dËy mµ c¨n nguyªn vÉn gì ch−a råi,
khóc ®µn b¹c mÖnh g¶y xong, mµ o¸n
hËn vÉn cßn ch−a h¶”.
Cø cho c¸c cô viÕt ®óng nh− thÕ, th×
c¸c cô còng chØ nh×n thÊy tõng m¶nh ®êi
Thóy KiÒu, xÐt toµn côc truyÖn KiÒu mµ
viÕt nh− vËy lµ kh«ng tho¶ ®¸ng. Theo
Kim V©n KiÒu truyÖn cña Thanh T©m
Tµi nh©n vµ §o¹n Tr−êng T©n Thanh
cña NguyÔn Du, th× tõ sau khi trÉm
m×nh, ®êi Thóy KiÒu ®· kh¸c:
“Tõ khiªn ®· röa l©ng l©ng s¹ch råi,
…
NhÑ nhµng nî tr−íc ®Òn båi duyªn
sau…”
Vµ tiÕng ®µn còng vËy, ®· kh¸c x−a:
“X−a sao sÇu th¶m, nay sao vui vÇy,
…
TÎ vui còng bëi lßng nµy
Hay lµ khæ tËn ®Õn nµy cam lai.
Nh− vËy lµm g× cã chuyÖn: “®o¹n
tr−êng méng tØnh, c¨n nguyªn vÉn gì
ch−a råi, khóc ®µn b¹c mÖnh g¶y xong
mµ o¸n hËn vÉn cßn ch−a h¶…
PhÈn trªn lµ c¸ch nh×n cña nhµ Nho
vèn quen t− duy trùc gi¸c, chØ thÊy c¸i
tr−íc m¾t kh«ng thÊy c¸i chñ ý muèn
nh¾n göi cña t¸c gi¶ ®»ng sau nh÷ng tõ
ng÷ hay c¸i ý ë ngoµi lêi cña nã. Ta thö
xÐt l¹i Tµi vµ T×nh cña Thóy KiÒu. Tµi
th× cã tµi th¬ vµ tµi ®µn. Nãi vÒ tµi th¬
cña KiÒu, theo nh÷ng bµi ®· cã chÐp
trong Kim V©n KiÒu truyÖn, chØ trõ mét
sè rÊt Ýt bµi cã ý t−ëng riªng, cßn l¹i hÇu
hÕt lµ th¬ c©u l¹c bé, tµi ®µn còng vËy,
ch¾c lµ còng “u, liu, xÕ, cång, liu”. Vµ c¶
hai tµi ®Òu mang tr¹ng th¸i t©m hån sÇu
th¶m, n·o nuét bi th−¬ng. Mét c« g¸i
míi lín mµ ®· “®o¹n tr−êng, t¹o vËt ®è
tµi, ngh×n thu b¹c mÖnh mét ®êi tµi
hoa…”. BÊy nhiªu ®iÒu ®Òu ph¶i ®−îc
n¶y mÇm tõ nh÷ng h¹t gièng gia ®×nh
mÊy ®êi tr−íc truyÒn l¹i, nh− KiÒu
®· nãi:
“Nhí tõ n¨m h·y th¬ ng©y
Cã ng−êi t−íng sÜ ®o¸n ngay mét lêi.
Anh hoa ph¸t tiÕt ra ngoµi,
Ngh×n thu b¹c mÖnh mét ®êi tµi hoa…
Tµi, s¾c nh− vËy mµ thêi tr−íc chØ
®Õn ®−îc víi mét anh th− sinh Kim
Träng, nªn chi thùc tÕ th× tµi s¾c Êy còng
chØ ë møc khiªm tèn.
Qu¶ thùc, §o¹n Tr−êng T©n Thanh
®−îc viÕt ra ®Ó minh ho¹ cho “tµi mÖnh
t−¬ng ®è, t¹o vËt ®è tµi” nh− quan niÖm
th«ng tôc d©n gian qua mét c« KiÒu khæ
®au, ®µy ®äa; mét vÊn ®Ò tÇm th−êng
nh− vËy th× kh«ng lµm nªn ®−îc mét c¸i
g× c¶. §»ng nµy §o¹n Tr−êng T©n
Thanh cña NguyÔn Du h¼n ph¶i cã mét
c¸i g× ®ã s©u réng h¬n míi lµm nªn mét
kiÖt t¸c.
Trêi xanh, t¹o vËt ®è tµi trong Thóy
KiÒu, thùc chÊt lµ x· héi, lµ nh÷ng con
ng−êi b»ng da b»ng thÞt, v× ghen tỵ mµ
lµm khæ nhau, mµ chµ ®¹p KiÒu…
NguyÔn Du nhiÒu lÇn nãi ®Õn ý t−ëng:
Phóc häa ®¹o trêi

nghiªn cøu trung quèc
sè
2(60) - 2005
66
Cçi nguån còng ë lßng ng−êi mµ ra
Trong tÊt c¶ c¸c khæ n¹n cña KiÒu
®Òu cã phÇn cña con ng−ßi, cña KiÒu t¹o
ra. NguyÔn Du nhÊn m¹nh ®Õn ý nµy
nhiÒu lÇn mµ trong Kim V©n KiÒu
truyÖn cña Thanh T©m Tµi Nh©n kh«ng
cã. “ë lßng ng−êi mµ ra”, NguyÔn Du
muèn nãi cô thÓ râ rµng vÒ viÖc KiÒu tù
g©y ra khæ n¹n cho ®êi m×nh trong
nh÷ng lÇn KiÒu n−¬ng cöa PhËt.
LÇn ®Çu, KiÒu ë Quan ¢m C¸c:
…
PhËt tiÒn th¶m lÊp sÇu vïi
Ngµy pho thñ tù ®ªm nhåi t©m h−¬ng.
…
Quan phßng then nhÆt l−íi mau
Nãi lêi tr−íc mÆt r¬i ch©u v¾ng ng−êi
G¸c kinh viÖn s¸ch ®«i n¬i
Trong gang tÊc l¹i gÊp m−êi quan san.
Râ rµng ®au khæ g©y ra cho m×nh tõ
sau lÇn ®i tu ë Quan ¢m C¸c lµ do KiÒu
tu mµ ch−a thùc t©m tu, cßn v−íng vÝu
qu¸ nÆng nÒ trÇn lôy. Th¶m sÇu ph¶i
®−îc tu häc ®Ó tù chuyÓn ho¸ chø kh«ng
ph¶i lÊp vïi. LÊp vïi th× th¶m sÇu vÉn
cßn nguyªn ®ã. Nãi lêi tr−íc mÆt khi gÆp
ng−êi kh¸c nh−ng khi mét m×nh ®èi diÖn
víi m×nh th× l¹i “r¬i ch©u”, nghÜa lµ cßn
thÊy m×nh bÞ tñi nhôc, vÉn cßn mong
muèn gÆp ng−êi yªu cò Thóc Sinh. §au
khæ cña KiÒu sinh ra tõ ®ã. Gi¸ nh−
KiÒu døt h¼n, cù tuyÖt t×nh yªu ®ã th×
KiÒu vÉn ®−îc an toµn, yªn vui ë Quan
¢m C¸c.
LÇn thø hai ë Chiªu Èn Am: NÕu
KiÒu ë ®©y “göi th©n ®−îc chèn am m©y”
mµ kh«ng cã chuyÖn ph¹m giíi “chu«ng
vµng, kh¸nh b¹c”, th× lµm g× cã chuyÖn
bÞ lõa ®¶o bëi B¹c Bµ, B¹c H¹nh?
LÇn thø ba ë am bªn s«ng, tu víi Gi¸c
Duyªn, Thóy KiÒu thuËt l¹i:
§· ®em m×nh bá am m©y
Tuæi nµy göi víi cá c©y còng võa
Mïi thiÒn ®· bÐn muèi d−a
Mµu thiÒn ¨n mÆc ®· −a n©u sång
Sù ®êi ®· t¾t löa lßng
Cßn chen vµo chèn bôi hång lµm chi.
…
Trïng sinh ©n nÆng bÓ trêi
Lßng nµo nì døt nghÜa ng−êi ra ®i.
LÇn nµy, sau vô tù trÉm ë s«ng TiÒn
§−êng “n¹n x−a trót s¹ch lÇu lÇu”, KiÒu
thùc sù tu häc cã kÕt qu¶, ®· chuyÓn ho¸
®−îc nghiÖp cña ®êi m×nh, t¹o nªn buæi
®oµn viªn. Theo Tam Hîp ®¹o c«, së dÜ cã
nh− vËy lµ nhê:
XÐt trong téi nghiÖp Thóy KiÒu
M¾c ®iÒu t×nh ¸i, khái ®iÒu tµ d©m
LÊy t×nh th©m tr¶ nghÜa th©m
B¸n m×nh ®· ®éng hiÕu t©m ®Õn trêi
H¹i mét ng−êi, cøu mu«n ng−êi
BiÕt ®−êng khinh träng, biÕt lêi ph¶i ch¨ng
Thöa c«ng ®øc Êy ai b»ng
Tóc khiªn ®· röa l©ng l©ng s¹ch råi
Sau lÇn tu nµy, trong cuéc Kim –
KiÒu t¸i hîp, NguyÔn Du nhÊn m¹nh
lµm næi râ sù tu häc cã kÕt qu¶ thùc sù
cña KiÒu:
1- §ªm “®éng phßng d×u dÆt chÐn
måi”, KiÒu cù tuyÖt viÖc m©y m−a mµ
Kim Träng ph¶i “mét lêi quyÕt h¼n
mu«n phÇn kÝnh thªm”. Trong nguyªn
truyÖn, KiÒu nãi quyÕt liÖt h¬n:
“Song riªng chuyÖn m©y m−a non Vu
®Ønh Gi¸p th× th©n nµy ®· nh− vËt tµn
t¹, nÕu cßn coi nh− ®o¸ h¶i ®−êng m¬n
mën ®Ó −ím thö th× Êy lµ ®· lµm thÑn

Lêi th× thÇm cña NguyÔn Du víi chóng ta…
67
thiÕp,lµm nhôc thiÕp. ThiÕp quyÕt kh«ng
sao tu©n mÖnh ®−îc”.
“V¶, c¸i trinh cña thiÕp sau khi chÞu
nhôc, chØ cßn l¹i mét chót xÝu nµy, nÕu
chµng cø cè t×nh lµm « nhôc nèt chç chót
xÝu Êy th× thiÕp ®µnh ph¶i tan x−¬ng n¸t
thÞt, chø kh«ng cßn d¸m dù vµo viÖc
n©ng kh¨n söa tói n÷a”.
Nh− vËy, KiÒu kh«ng cßn ph¶i tu gi÷
giíi n÷a mµ giíi vÉn ®−îc gi÷ nghiªm
nhê kÕt qu¶ tu häc, mét lßng theo PhËt.
2- Trong buæi “thong dong l¹i hái
ngãn ®µn ngµy x−a”, tiÕng ®µn c« KiÒu
b©y giê kh¸c h¼n, v× c¸i t©m ®· ®−îc gi¸c
ngé:
Chµng r»ng: “Phæ Êy tay nµo?
X−a sao sÇu th¶m, nay sao vui vÇy!”
TrÎ vui bëi t¹i lßng nµy,
Hay lµ khæ tËn ®Õn ngµy cam lai?
3- NguyÔn Du nhÊn m¹nh ý nghÜa
kh«ng cã trong nguyªn truyÖn:
NÆng v× chót nghÜa bÊy l©u,
Trªn am cø gi÷ h−¬ng dÇu h«m mai
NguyÔn Du muèn nãi trong suèt phÇn
®êi cßn l¹i, KiÒu vÉn mét lßng tu PhËt:
4- Sau khi ®µn lÇn cuèi cho Kim
Träng nghe, Kim Träng cßn thßm thÌm
kh«ng quªn ®−îc nghÖ thuËt cao siªu
cña KiÒu, KiÒu bÌn nãi:
“Chµng kh«ng quªn thiÕp th× thiÕp
xin tr×nh bµy nghÖ thuËt kh¸c ®Ó ®æi vÞ
cho chµng. BÌn ®Ò 10 bµi th¬ tÆng Kim
Träng: “§©y lµ t×nh cña thiÕp, xin
chuyÓn mèi t×nh cña chµng cho s¸t víi
t×nh cña thiÕp”.
Bµi thø 1:
Nhí x−a gÆp qu©n tö
Kh«ng biÕt lµ cã sèng
Míi biÕt nhi n÷ tÝnh
Thøc lµ nhi n÷ t×nh
Vµ bµi thø 10, bµi cuèi:
Ngµy nay gÆp l¹i chµng
Kh«ng biÕt lµ cã chÕt
Xin chµng sím ®Þnh t×nh
Tr−íc sau cho gièng hÖt
Tõ bµi 2 ®Õn bµi 9 tr×nh bµy lý do,
thanh minh cho c¸c hµnh xö cña m×nh
trong tõng c¶nh ngé mét.
Cã thÓ nãi ®©y lµ lêi KiÒu tr×nh bµy c¶
qu¸ tr×nh ®au khæ tõng tr¶i qua cña ®êi
m×nh mµ bµi ®Çu nãi sù thËt lµ sèng
theo dßng ®êi víi nh÷ng “hång nhan b¹c
mÖnh”, “tµi mÖnh t−¬ng ®è” nghÜa lµ
sèng ngôp lÆn theo thãi tôc mµ kh«ng
biÕt tù do, h¹nh phóc, kh«ng biÕt cã sèng.
Vµ bµi cuèi lµ nãi cuéc sèng sau khi tu
häc cã kÕt qu¶, ®· v−ît qua khái sù sèng
chÕt, nghÜa lµ sèng tù do, tù m×nh lµm
chñ cuéc ®êi cña m×nh b»ng c¸ch t¹o ra
nh÷ng thiÖn nghiÖp, n¨ng lùc chuyÓn
ho¸ mäi c¸i thµnh c¸i tèt.
Ta quen nh×n tõng qu·ng ®êi KiÒu
nªn chØ thÊy cuéc ®êi vµ triÕt lý KiÒu cã
nhiÒu m©u thuÉn. Trong ®o¹n kÕt,
NguyÔn Du viÕt:
NgÉm hay mu«n sù t¹i trêi
Trêi kia ®· b¾t lµm ng−êi cã th©n
B¾t phong trÇn ph¶i phong trÇn
Cho thanh cao míi ®−îc phÇn thanh cao
§ã lµ thu yÕt ®Þnh mÖnh. Con ng−êi
hoµn toµn lµ thø ®å ch¬i trong tay t¹o
ho¸, cho sao ®−îc vËy. Nh−ng l¹i cã c¶
nghiÖp:
§· mang lÊy nghiÖp vµo th©n
Còng ®õng tr¸ch lÉn trêi gÇn trêi xa
ThiÖn c¨n ë t¹i lßng ta
Ch÷ t©m kia míi b»ng ba ch÷ tµi
Trong mét ®o¹n kÕt mµ m©u thuÉn
®Õn kú l¹ cña hai kh¸i niÖm triÕt lý:

nghiªn cøu trung quèc
sè
2(60) - 2005
68
®Þnh mÖnh cña nhµ nho vµ nghiÖp cña
nhµ PhËt.
§o¹n kÕt §o¹n Tr−êng T©n Thanh
chóng ta ph¶i hiÓu r»ng: “ThÕ míi biÕt,
ng−êi ®êi th−êng cho r»ng: “mu«n sù t¹i
trêi…” lµ kh«ng ®óng. Do chØ thÊy
nh÷ng tr−êng hîp c¸ biÖt biÓu hiÖn ra
bªn ngoµi. Con ng−êi tù t¹o ra nghiÖp,
chø kh«ng ai kh¸c, nghÜa lµ chÝnh m×nh
lµ t¸c gi¶ cña ®êi m×nh, tù t©m ta c¶.
ThiÖn c¨n ë t¹i lßng ta, phóc ho¹ ®¹o
trêi, céi nguån còng ë lßng ng−êi mµ ra
c¶. §ã lµ lêi d¹y cña PhËt: Mçi chóng ta
lµ mét vÞ PhËt s¾p thµnh. Ph¶i trë vÒ víi
chÝnh ta, kh«ng cÇu mét c¸i g× ngoµi ta.
Nh− vËy, viÕt §o¹n Tr−êng T©n
Thanh, NguyÔn Du muèn trao göi cho
hËu thÕ sù tu häc t©m ®¾c cña m×nh: “Tu
lµ câi phóc, t×nh lµ d©y oan”. Thùc t©m
theo PhËt, b¶n th©n ta ®−îc b¶o vÖ an
toµn trong mäi hoµn c¶nh.
V¨n KiÒu qu¸ hay, cuèn hót chóng ta
nªn chØ thÊy v¨n ch−¬ng mµ quªn t×m
hiÓu c¸i hiÖn t−îng ®−îc ph« diÔn ngät
ngµo ra ®ã môc ®Ých ®Ó nãi c¸i g×. V¨n
nghÖ §«ng ph−¬ng vèn gîi ý, chø kh«ng
khóc chiÕt. §äc v¨n ph¶i lÜnh héi c¸i ý …
®−îc göi g¾m cña t¸c gi¶ ë ®»ng sau
nh÷ng tõ ng÷ mü miÒu ®ã. C¸i ý qu¸n
xuyÕn mµ NguyÔn Du muèn trao göi cho
chóng ta lµ: Muèn cã tù do vµ h¹nh phóc
thùc sù, chØ cã mét con ®−êng duy nhÊt
lµ tu PhËt, v× chØ cã ®¹o PhËt míi d¹y ta
chuyÓn ho¸ nh÷ng c¸i kh«ng tèt ë ta
thµnh nh÷ng c¸i tèt, tù ta lµm chñ cuéc
®êi ta, kh«ng mét thÕ lùc bªn ngoµi nµo
kh¸c lµm thay ta.
LÊy mét ®êi KiÒu ra mµ xÐt th× mét
phÇn ®êi tr−íc, KiÒu chØ sèng theo thãi
tôc ngôp lÆn trong vßng tµi mÖnh t−¬ng
®è, hång nhan b¹c mÖnh, bÞ nh÷ng thÕ
lùc x· héi ®µy ®äa. PhÇn ®êi sau lµ phÇn
®êi ®· tu häc cã kÕt qu¶, thµnh t©m ®i
theo PhËt mµ ®−îc sèng tù do, h¹nh
phóc, lµm chñ lÊy cuéc ®êi m×nh.
§o¹n tr−êng lµ nãi nçi ®au khæ do c¶
hai nguyªn nh©n (x· héi, tu mµ kh«ng
thùc t©m tu) lµm ®µy ®äa KiÒu; cßn T©n
thanh lµ tiÕng míi, lµ lêi gi¶i thÝch míi,
lµ sù qu¸n chiÕu vÒ c¸i nguyªn nh©n chø
kh«ng ph¶i Trêi MÖnh nh− d©n gian
th«ng tôc. C¶ hai nguyªn nh©n, Thanh
T©m Tµi Nh©n vµ NguyÔn Du ®Òu cã,
song thi phÈm Tè Nh− c¶ hai ®Òu ®−îc
kh¾c häa s¾c nÐt, ®Ëm ®µ h¬n vµ riªng
NguyÔn Du ý ®å s¸ng t¸c §o¹n Tr−êng
T©n Thanh ®Ó nãi c¸i nguyªn nh©n Tu
lµ râ rÖt, s©u s¾c nh− mét ®iÒu t©m ®¾c
cña c¶ ®êi tu häc cña m×nh.
Qua §o¹n Tr−êng T©n Thanh,
NguyÔn Du ®· th× thÇm ch©n lý vÜ ®¹i ®ã
víi chóng ta, NguyÔn Du th× thÇm ®Ó
chóng ta thªm thÊm thÝa lêi d¹y mµ
chÝnh Cô ®· thÓ héi s©u s¾c qua cuéc ®êi
phong trÇn cña Cô trong hoµn c¶nh ®Êt
n−íc cÇn nhµ nho x©y dùng, kiÕn thiÕt,
trong mét m«i tr−êng xem PhËt gia
tho¸t ly cuéc ®êi, trèn tr¸nh tr¸ch nhiÖm
x· héi mµ l¸nh vµo cöa ThiÒn, kh«ng
biÕt r»ng PhËt gia v× ®êi mµ ®i tu theo
PhËt nhËp thÕ.
L ý t−ëng thÈm mü PhËt gi¸o ®ãng
vai trß chñ ®¹o trong khi diÔn t¸c
§o¹n Tr−êng T©n Thanh. Vµ nh− vËy
chÝnh NguyÔn Du ®· tu häc ®êi m×nh
theo Nho, theo §¹o, theo ThiÒn, tæng
hîp trong c¸i gäi lµ §¹o häc
(neoconfucianisme), nguån c¶m høng
cho s¸ng t¹o nghÖ thuËt cña nh÷ng
nghÖ sü lín ph−¬ng §«ng.
T«i tin bÊy nhiªu ®iÒu mÇu nhiÖm
nh− khi trÇm ng©m lÜnh héi c¸i ®Ñp trÝ
tuÖ cña c©u th¬ KiÒu:
“Trêi cßn ®Ó cã h«m nay…”

