Nâng cao hiệu quả hoạt động Thông tin Khoa học và Công nghệ ở Nghệ An
Hoạt động thông tin khoa học và công nghệ (KH&CN) là một dạng lao động khoa
học được hình thành có tổ chức do cán bộ thông tin thực hiện nhằm mục đích nâng
cao hiệu quả của nghiên cứu - triển khai, đổi mới công nghệ và nâng cao chất
lượng của các quyết định quản lý (1).
Từ vài thập kỷ qua, cùng với hai yếu tố năng lượng và nguyên liệu, thông tin
KH&CN đã được coi là tiềm năng thứ 3 – một tiềm năng đặc biệt quan trọng, có
vai trò to lớn trong việc thúc đẩy phát triển mọi hoạt động xã hội của con người.
Đầu tư cho thông tin KH&CN từ chỗ được coi là đầu tư cho phúc lợi xã hội
chuyển thành đầu tư cho sự phát triển (1).
Ở Việt Nam, hoạt động thông tin KH&CN bắt đầu được hình thành từ cuối
những năm 50 của thế kỷ XX, và đến nay, cùng với hoạt động thư viện đã tạo
thành Hệ thống thông tin KH&CN Quốc gia với hàng trăm cơ quan thông tin
KH&CN hoạt động ở Trung ương, các Bộ/ngành, các tổng công ty, các địa
phương và các đơn vị cơ sở.
Trong những năm gần đây, hoạt động thông tin KH&CN ở nước ta đã có
nhiều thay đổi theo hướng ngày càng gắn kết với sản xuất và thực tiễn cuộc sống,
không ngừng nâng cao chất lượng thông tin và hiện đại hoá phương thức phục vụ,
nhờ đó, hoạt động thông tin KH&CN đã đạt được những kết quả đáng khích lệ.
1. Vai trò của hoạt động thông tin KH&CN trong các lĩnh vực xã hội
* Trong lĩnh vực quản lý
Hiệu quả của quá trình quản lý tuỳ thuộc vào chất lượng của các quyết định,
tức là quyết định có luận chứng khoa học, kịp thời và thể hiện được sự am hiểu,
nắm vững vấn đề được quyết định. Chất lượng quyết định phụ thuộc vào sự đầy
đủ và chất lượng của thông tin. Như vậy thông tin là yếu tố quan trọng, trợ thủ
đắc lực của những người làm công tác quản lý trong hệ thống tổ chức của xã hội.
Có thể khái quát hoá vai trò của thông tin nói chung và thông tin KH&CN nói
riêng trong quá trình ra quyết định quản lý: Mỗi giai đoạn chuẩn bị và thông qua
quyết định đều cần đến thông tin, sự đảm bảo thông tin thực sự ảnh hưởng đến tất
cả các giai đoạn của quá trình thông qua quyết định.
* Trong lĩnh vực kinh tế
Từ trước đến nay các hoạt động kinh tế và sản xuất đều cần đến thông tin. Các
tổ chức sản xuất kinh doanh đòi hỏi thông tin về nhu cầu thay đổi của khách hàng,
các khuynh hướng thị trường đang phát triển, các vật liệu sản xuất mới đang xuất
hiện. Những kết quả phân tích về mặt kinh tế đã cho thấy nếu thiếu thông tin,
nhiều công trình nghiên cứu và chế tạo thử nghiệm đã tiến hành trùng lặp và làm
tổn thất trên 10% tổng chi phí cho các mục đích nói trên. Các nhà khoa học đã
phải chi phí hơn 1/3 thời gian hoạt động của mình cho việc tìm kiếm thông tin cần
thiết. Trong điều kiện của cuộc cách mạng KHCN hiện nay, khoa học, kinh tế, và
sản xuất có quan hệ khăng khít với nhau, tạo thành chu trình: “Khoa học - Kinh tế
- Sản xuất”.
Để phát triển kinh tế, các nhà doanh nghiệp đã sử dụng thông tin do các cơ quan
thông tin KH&CN cung cấp để nắm được đầy đủ và chính xác về môi trường kinh
doanh và thị trường như: Về đường lối chính sách, luật pháp và các bản pháp quy
hiện hành của Đảng và Nhà nước, về tình hình cung cầu hàng hoá, đổi mới công
nghệ, kết quả nghiên cứu khoa học… và đưa ra những quyết định đúng đắn phục vụ
cho sản xuất, kinh doanh.
* Trong lĩnh vực khoa học
Thông tin KH&CN có vai trò quan trọng trong sự phát triển của khoa học, thể
hiện ngay trong quy luật phát triển của khoa học. Một trong những quy luật phát
triển nội tại của khoa học là tính kế thừa và tính quốc tế của nó, Ixaac Newton đã
nói: “Nếu tôi có nhìn xa hơn người khác một phần nào, đó là vì tôi đứng trên vai
những người khổng lồ”.
Tính kế thừa là yếu tố quan trọng thúc đẩy nhanh tiến bộ khoa học kỹ thuật, người
sau không làm lại việc người trước đã làm. Thế hệ sau chọn lọc, hệ thống hoá thành
quả của người đi trước, phát hiện ra những quy luật mới. Quy luật này là sản phẩm
khoa học, cũng là thông tin khoa học mới. Như vậy hoạt động nghiên cứu khoa học là
một hoạt động đặc thù của con người, nhằm thu được những thông tin khoa học mới
trên cơ sở những thông tin mà xã hội loài người đã tích luỹ được lưu trữ trong các cơ
quan thông tin KH&CN.
* Trong lĩnh vực giáo dục
Với tiến bộ KH&CN, phương tiện thông tin đại chúng ngày càng có vai trò
to lớn trong quá trình chuyển giao tri thức. Các phương tiện chuyển giao tri
thức gồm: Sách, báo, tạp chí, radio, vô tuyến, vi phim, vi phiếu, băng hình…
Nhờ mở rộng phương tiện thông tin chuyển giao tri thức cho cán bộ giảng dạy,
tri thức này được truyền cho các thế hệ nhờ có hệ thống giáo dục. Thông qua
việc bổ sung tri thức, sinh viên dần trở thành thầy giáo và nhà nghiên cứu, dẫn
đến một xã hội đào tạo ra được một lực lượng lao động mới, có khả năng vươn
tới giải quyết những vấn đề của thực tiễn đặt ra. Hoạt động thông tin KH&CN
cần phải đáp ứng một số yêu cầu sau: Có khả năng cung cấp một lượng tài liệu
lớn; Cho phép thu thập và phổ biến thông tin tốt nhất; Phục vụ cho các chuyên
gia giáo dục trong quá trình đào tạo; Đáp ứng nhu cầu tự đào tạo “tự học suốt
đời”.
* Trong lĩnh vực đời sống xã hội
Hoạt động thông tin KH&CN có tác dụng quan trọng trong đời sống sinh hoạt
của con người. Cùng với sự phát triển của xã hội, nhu cầu thông tin của con
người ngày càng gia tăng và sử dụng thông tin để lựa chọn sản phẩm và dịch vụ
khác nhau. Các thông tin về chính trị, xã hội và kinh tế giúp con người có định
hướng đúng, làm chủ được đời sống của mình và thực hiện đầy đủ trách nhiệm
và quyền hạn của người công dân. Và sự phát triển của các trung tâm thông tin
KH&CN sẽ làm tăng cơ hội tiếp cận của quần chúng tới các cơ sở văn hoá và
giáo dục, nhằm nâng cao kiến thức, phục vụ cho bản thân cũng như đời sống xã
hội.
2. Về hoạt động thông tin KH&CN ở Nghệ An
Tại Nghệ An, hoạt động thông tin KH&CN đã được lãnh đạo tỉnh và Sở
KH&CN quan tâm sớm, có nhiều quyết định cụ thể về xây dựng và điều chỉnh tổ
chức và chức năng nhiệm vụ của cơ quan đầu mối; chỉ đạo và đôn đốc các cơ
quan và lực lượng thông tin các ngành cấp tỉnh và 20 huyện thành thị chủ động
và phối hợp đẩy mạnh hoạt động thông tin kinh tế - xã hội (KT-XH) và KH&CN
phục vụ các nhiệm vụ phát triển KT-XH của tỉnh. Theo đó, lực lượng làm thông
tin KT-XH và KH&CN của Nghệ An thời gian qua đã hoạt động tích cực, có
nhiều đóng góp thiết thực và hiệu quả vào nhiệm vụ chung. Đó là:
- Đã phản ánh được chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước từ Trung
ương đến địa phương và thông tin KH&CN cơ bản đáp ứng yêu cầu của công tác
lãnh đạo, quản lý KT-XH, KH&CN của các cấp, các ngành; hoạt động nghiên
cứu, chuyển giao và ứng dụng các tiến bộ KH&CN vào thực tiễn sản xuất, kinh
doanh, dịch vụ của doanh nghiệp và người dân.
- Bước đầu xây dựng được đội ngũ cộng tác viên, cán bộ làm thông tin
KH&CN; xây dựng tiềm lực thông tin KH&CN: cơ sở vật chất, tài chính, trang
thiết bị... Hình thức chuyển tải thông tin KH&CN phong phú, phối hợp tốt với
các phương tiện thông tin đại chúng giúp chuyển tải thông tin KH&CN phục vụ
công tác lãnh đạo, quản lý, sản xuất kinh doanh (SXKD)... kịp thời.
Tuy nhiên, trên thực tế, hiện trạng tiềm lực và năng lực cung cấp thông tin của
cơ quan đầu mối thông tin KH&CN của Nghệ An là còn bất cập, chưa đáp ứng
được yêu cầu phục vụ trong công cuộc đổi mới, phục vụ Công nghiệp hoá (CNH),
Hiện đại hoá (HĐH), phục vụ hội nhập quốc tế về kinh tế - văn hoá - KH&CN.
Những yếu kém cơ bản nhất là nguồn nhân lực làm thông tin KH&CN còn ít về
số lượng, thiếu được đào tạo bài bản, chính quy, đồng bộ; Cơ sở vật chất, trụ sở
làm việc, trang thiết bị, tài chính, hệ thống cơ sở dữ liệu (CSDL) về KH&CN còn
thiếu về số lượng, không đồng bộ về chất lượng.
Về nguyên nhân, một phần là do nhận thức của các cấp, các ngành và của
người dân về vai trò của thông tin KH&CN chưa đúng mức; sự quan tâm đầu tư
chưa đủ, thiếu môi trường cho hoạt động thông tin KH&CN phát triển. Một
nguyên nhân khách quan tác động rất lớn xuất phát từ điều kiện Nghệ An là một
tỉnh kinh tế còn nghèo, đầu tư cho lĩnh vực KH&CN nói chung và thông tin
KH&CN nói riêng còn hạn chế, chủ yếu vẫn dựa vào phân bổ từ nguồn ngân
sách Trung ương.
3. Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động thông tin
KH&CN Nghệ An trong giai đoạn 2011-2020
Yêu cầu của nhiệm vụ phát triển KT-XH Nghệ An giai đoạn 2011-2020 được
chỉ rõ trong Quy hoạch phát triển kinh tế xã hội tỉnh Nghệ An giai đoạn 2011-
2020 là “Phấn đấu đưa Nghệ An thoát khỏi tình trạng tỉnh nghèo và kém phát
triển vào năm 2010; cơ bản trở thành tỉnh công nghiệp vào năm 2020. Xây dựng