§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
94
Nh÷ng dÉn liÖu vÒ ®Æc ®iÓm h×nh th¸i vµ sinh s¶n
cña Nh«ng c¸t Riv¬ - Leiolepis reevesii (Gray,1831)
TrÇn ThÞ Kim Ng©n (a),
Hoµng Xu©n Quang (b)
Tãm t¾t. Nghiªn cøu sinh s¶n Nh«ng c¸t ®−îc tiÕn hµnh tõ th¸ng IV - X n¨m 2005,
t¹i x· Xu©n Thµnh, huyÖn Nghi Xu©n, tØnh Hµ TÜnh; gåm 199 mÉu (90 c¸ thÓ ®ùc, 109
c¸ thÓ c¸i). Cã 4 ®Æc ®iÓm sai kh¸c dÔ nhËn biÕt gi÷a ®ùc vµ c¸i lµ: mµu s¾c, dµi th©n,
réng gèc ®u«i, träng l−îng. Thêi gian sinh s¶n cña Nh«ng c¸t tõ th¸ng IV ®Õn th¸ng
VII, Nh«ng c¸t ®Î 4 - 7 trøng/1 løa, vµ cã thÓ chØ ®Î 1 løa trong mïa sinh s¶n. Sau thêi
kú sinh s¶n, tõ th¸ng VIII, träng l−îng c¬ thÓ Nh«ng c¸t t¨ng ®Ó chuÈn bÞ cho tró
®«ng. Nh«ng c¸t ®ùc cã träng l−îng t¨ng nhanh h¬n Nh«ng c¸t c¸i.
Më ®Çu
Nh«ng c¸t – Leiolepis revesii (Gray, 1831) ph©n bè ë ®ång b»ng vµ vïng c¸t ven
biÓn, tõ Thanh Ho¸ vµo ®Õn Thõa Thiªn HuÕ [8].
C¸c nghiªn cøu vÒ loµi ®éng vËt nµy tõ tr−íc tíi nay chñ yÕu vÒ h×nh th¸i,
ph©n lo¹i [1, 5, 8] vµ ®Æc ®iÓm sinh häc sinh th¸i [1, 2, 6, 7]. Tuy nhiªn, nh÷ng
nghiªn cøu vÒ sinh sn Nh«ng c¸t ch−a nhiÒu [5], ®Æc biÖt ë khu vùc NghÖ An, Hµ TÜnh.
Nh«ng c¸t ®−îc sö dông lµm thùc phÈm vµ lµm thuèc. Sù h×nh thµnh c¸c khu du
lÞch, më réng khu d©n c− vµ sù khai th¸c qóa møc lµm cho sè l−îng Nh«ng c¸t ngµy
cµng suy gim. Bµi viÕt nµy giíi thiÖu c¸c nghiªn cøu vÒ sinh s¶n Nh«ng c¸t ®−îc tiÕn
hµnh t¹i x· Xu©n Thµnh, Nghi Xu©n, Hµ TÜnh gãp phÇn vµo c¬ së g©y nu«i, phôc håi sè
l−îng quÇn thÓ Nh«ng c¸t, khai th¸c vµ sö dông hîp lý nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn
nµy.
I. T− liÖu vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
1.1. §Þa ®iÓm vµ thêi gian nghiªn cøu
§Ò tµi thùc hiÖn tõ th¸ng IV - X/ 2005, t¹i x· Xu©n Thµnh, huyÖn Nghi Xu©n,
TØnh Hµ TÜnh.
1.2. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
- Thu mÉu ®Þnh kú 3 lÇn /th¸ng (IV – VII), vµ 1 lÇn/th¸ng (VIII – X).
- Tæng sè mÉu thu gåm 199 mÉu, trong ®ã 90 c¸ thÓ ®ùc, 109 c¸ thÓ c¸i.
- Ph©n tÝch c¸c ®Æc ®iÓm h×nh th¸i vµ sinh s¶n theo Hoµng Xu©n Quang, 1993
[5].
- Nu«i thö nghiÖm quan s¸t thêi gian ®Î, n¬i ®Î cña Nh«ng c¸t, bè trÝ chuång nu«i
nh− sau:
DiÖn tÝch chuång nu«i: 120 x 80 x 80 (cm) ®−îc chia thµnh 3 ng¨n (40 x 80
x 80/1 ng¨n), mçi ng¨n th 2 con (1 ®ùc, 1 c¸i), ®æ c¸t dµy 20 cm.
NhËn bµi ngµy 15/11/2005. Söa ch÷a xong 21/6/2006.
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
95
- Sè liÖu ®−îc xö lý theo ph−¬ng ph¸p thèng kª sinh häc [4] trªn phÇn mÒm
Excel.
II. KÕt qu¶ vµ th¶o luËn
2.1. §Æc ®iÓm h×nh th¸i vµ sinh häc theo løa tuæi cña Nh«ng c¸t
Dùa vµo ®Æc ®iÓm mµu s¾c, h×nh th¸i, sinh s¶n ph©n chia løa tuæi cña Nh«ng
c¸t thµnh 3 giai ®o¹n: Con non, con hËu bÞ, con tr−ëng thµnh.
+ Con non: §−îc tÝnh tõ lóc míi në ®Õn khi cã thÓ ph©n biÖt ®ùc c¸i.
+ Con hËu bÞ: §· b¾t ®Çu ph©n biÖt ®ùc c¸i nh−ng ch−a tham gia vµo qu¸ tr×nh
sinh s¶n.
+ Con tr−ëng thµnh: Cã thÓ giao phèi vµ sinh s¶n.
§Æc ®iÓm sai kh¸c gi÷a c¸c løa tuæi ®−îc thÓ hiÖn ë b¶ng 1.
B¶ng 1. Sai kh¸c gi÷a c¸c løa tuæi cña Nh«ng c¸t
Con non Con hËu bÞ Con tr−ëng thµnh
§Æc ®iÓm §ùc C¸i §ùc C¸i §ùc C¸i
Mµu s¾c
X¸m s¸ng, trªn
l−ng cã d¶i tr¾ng
®ôc
Bªn th©n cã
d¶i h×nh tø
gi¸c, mµu
g¹ch ®á
2 d¶i trªn l−ng
mµu tr¾ng ®ôc,
®Ëm, däc sèng
l−ng c¸c «val
xÕp ch−a liªn
tôc
¤val trªn
l−ng mµu da
cam hay
g¹ch ®á
¤val trªn
l−ng mµu
da cam
nh¹t hay
tr¾ng ®ôc
Sinh s¶n
MÇm
tinh
hoµn
mµu
®en
MÇm
buång
trøng
mµu
tr¾ng
®ôc
KÝch th−íc
tinh hoµn:
Tr¸i: 1,9 x
2,4
Ph¶i: 0,9 x
3,1
Buång trøng
nhá, ch−a t¸ch
®−îc c¸c trøng
KÝch th−íc
tinh hoµn:
2,56 x 4,31 –
6,08 x 9,84
Trøng t¸ch
®−îc riªng
rÏ vµ cã
mµu tr¾ng
®ôc
L. 46,6 –
67,8
54,7 –
66,8 68,6 66,8 – 70,2 95,3 – 127,9
90,2 – 116,2
L.cd 94,4 –
145,2
115,6 –
146,2
145,2 131,6 – 146,2
172,1 – 269,2
169,9 –
244,4
L./L.cd.
0,46 0,49 0,47 0,49 0,49 0,48
L./L.ag.
2,05 2,15 2,24 2,19 2,19 2,04
H×nh
th¸i
L./L.Ta.
9,12 10,19
9.94 10.9 7,56 8,52
2.2. §Æc ®iÓm h×nh th¸i quÇn thÓ Nh«ng c¸t Xu©n Thµnh
KÕt qu¶ ph©n tÝch ®Æc ®iÓm h×nh th¸i cña quÇn thÓ Nh«ng c¸t ë Xu©n Thµnh
®−îc thÓ hiÖn qua b¶ng 2.
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
96
B¶ng 2. §Æc ®iÓm h×nh th¸i Nh«ng c¸t ®ùc vµ Nh«ng c¸i tr−ëng thµnh
TT TÝnh tr¹ng
(mm)
C¸ thÓ ®ùc
(n = 34)
C¸ thÓ c¸i
(n = 35) t P
1 L. 112,6 ± 1,61
105,40 ± 1,59
2,94 p < 0,01 *
2 L.cd. 230,39 ± 4,59
210,62 ± 1,85
3,99 p < 0,001 *
3 D.o. 5,67 ± 0,06
5,67 ± 0,04
0 p > 0,1
4 L.st. 25,69 ± 0,36
23,27 ± 0,21
5,81 p < 0,001 *
5 H.l. 19,7 ± 0,32
17,86 ± 0,16
5,14 p < 0,001 *
6 L.f. 47,18 ± 0,71
43,34 ± 0,51
4,39 p < 0,001 *
7 L.t. 76,64 ± 1,08
71,04 ± 0,56
4,60 p < 0,001 *
8 L.ag. 52,18 ± 0,98
51,76 ± 0,79
1,13 p > 0,1
9 L.Ta. 14,59 ± 0,22
12,37 ± 0,15
8,34 p < 0,001 *
10 V.La./ V.Lo. 0,38 ± 0,004
0,37 ± 0,005
0,20 p > 0,1
11 L.bs. 10,18 ± 0,08
9,89 ± 0,11
1,13 p > 0,1
12 L.bi. 9,32 ± 0,09
9,29 ± 0,08
0,25 p > 0,1
13 C. 43,21 ± 0,39
42,51 ± 0,37
1,74 p > 0,1
14 SF. 15,06 ± 0,21
14,63 ± 0,15
1,67 p > 0,1
15 P.F. 14,93 ± 0,08
14,91 ± 2,48
0,008 p > 0,1
16 lf.I 9,82 ± 0,08
9,57 ± 0,14
1,55 P > 0,1
17 lf.IV 18,76 ± 0,16
17,51 ± 0,29
1,77 p > 0,1
18 lt.IV 35,94 ± 0,27
34,40 ± 0,23
1,16 p > 0,1
19 P. (g) 49,05 ± 1,83
40,01 ± 1,36
3,96 p < 0,001 *
Ghi chó: (*) C¸c tÝnh tr¹ng sai kh¸c cã ý nghÜa vÒ mÆt thèng kª
L. : ChiÒu dµi mâm huyÖt L.cd : Dµi ®u«i D.o. : §−êng kÝnh m¾t
L.st. : Dµi mâm tai H.l. : Réng ®Çu L.f. : Dµi chi tr−íc
L.t. : Dµi chi sau L.ag.: Dµi n¸ch - bÑn L.Ta.: Réng gèc ®u«i
V.La./ V.Lo. : Réng bông/ Dµi bông L.bs. : Sè tÊm mÐp trªn
L.bi.: Sè tÊm mÐp d−íi C. : Sè v¶y bông SF. : Sè v¶y d−íi ®ïi
P.F. : Sè lç ®ïi lf.I : Sè b¶n máng d−íi ngãn I chi tr−íc
lf.IV : Sè b¶n máng d−íi ngãn IV chi tr−íc
lt.IV : Sè b¶n máng d−íi ngãn IV chi sau P. : Träng l−îng
Theo b¶ng trªn cã 8 ®Æc ®iÓm ®Ó nhËn biÕt sù sai kh¸c h×nh th¸i Nh«ng c¸t ®ùc
vµ Nh«ng c¸t c¸i: dµi th©n, dµi ®u«i, dµi mâm - tai, réng ®Çu, dµi chi tr−íc, dµi chi
sau, réng gèc ®u«i, träng l−îng. §Æc biÖt cã 4 ®Æc ®iÓm rÊt dÔ nhËn biÕt lµ: mµu s¾c,
dµi th©n, réng gèc ®u«i, träng l−îng. Trong cïng ®é tuæi, con c¸i nhá h¬n con ®ùc,
mµu s¾c c¸ thÓ ®ùc vµ c¸ thÓ c¸i cã sai kh¸c râ:
- Nh«ng c¸t ®ùc trªn l−ng cã c¸c chÊm « van xÕp kh«ng liªn tôc, mµu da cam
hay mµu g¹ch, bªn th©n cã 21 – 23 chÊm « van.
- Nh«ng c¸t c¸i c¸c chÊm « van trªn l−ng liªn tôc, mµu tr¾ng ®ôc hay mµu da
cam nh¹t, bªn th©n cã hai d¶i tr¾ng ®ôc.
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
97
2.3. §Æc ®iÓm sinh häc sinh s¶n Nh«ng c¸t
- Sù ph©n chia c¸c lo¹i trøng: C¸c lo¹i trøng cña Nh«ng c¸t ®−îc ph©n biÖt bëi
kÝch th−íc vµ mµu s¾c, vµ ®−îc chia thµnh 3 lo¹i (b¶ng 3).
B¶ng 3. Ph©n chia c¸c lo¹i trøng
Lo¹i
trøng
KÝch th−íc (mm) Mµu s¾c Träng l−îng (g) Ghi chó
I 1,1 x 0,8 – 4,2 x 3,8 Mµu tr¾ng
®ôc 0,0008 – 0,15
II 5,4 x 4,3 – 12,2 x 11,8 Mµu vµng 0,18 – 0,94
III 23,7 x 10,8 – 25,2 x 19,1 Mµu tr¾ng
®ôc 1,4 – 1,9 N»m trong
èng dÉn trøng
- Sù biÕn ®æi trøng vµ tinh hoµn qua c¸c th¸ng: Ph©n tÝch c¸c mÉu thu ®−îc tõ
th¸ng IV – X cho thÊy kÝch th−íc trøng vµ tinh hoµn cã sù biÕn ®æi kh¸c nhau (b¶ng
4, h×nh 1).
B¶ng 4. Sù thay ®æi ®Æc ®iÓm sinh s¶n vµ träng l−îng c¬ thÓ Nh«ng c¸t ®ùc, c¸i
trong vµ sau sinh s¶n
Ghi chó: n = sè l−îng c¸ thÓ
Nh«ng c¸t c¸i
Th¸ng
TÝnh tr¹ng
IV
(n = 17)
V
(n = 14)
VI
(n = 9)
VII
(n = 13)
VIII
(n = 10)
IX
(n = 5)
X
(n = 6)
I
2,97 ± 0,36
x
2,73 ± 0,35
2,75 ± 0,51
x
2,45 ± 0,48
2,34 ± 0,30
x
1,86 ± 0,31
2,09 ± 0,13
x
1,60 ± 0,09
1,80 ± 0,06
x
1,52 ± 0,06
1,96 ± 0,11
x
1,56 ± 0,12
2,15 ± 0,13
x
1,70 ± 0,15
II
8, 52 ± 0,90
x
7,84 ± 0,95
8,62 ± 1,32
x
8,05 ± 1,27
9,65 ± 1,55
x
9,35 ± 1,75
13,05 ± 0,75
x
11,30 ± 0,20
KÝch
th−íc
trøng
(mm)
III
24,15 ± 0,45
x
11,30
±
0,50
24,20 ± 0,30
x
11,45
±
0,25
24,25 ± 0,25
x
11,65
±
0,25
24,27 ± 0,62
x
11,67
±
0,09
P. buång
trøng (g) 2,14 ± 0,54
2,16 ± 0,88
2,69 ± 1,06
3,39 ± 0,99
0,021± 0,003
0,048± 0,009
0,05 ± 0,005
P. c¬ thÓ (g) 39,04± 2,77
39,48± 2,28
39,95± 4,23
40,38± 2,81
35,14 ± 3,05
39,60± 2,83
40,05 ± 4.64
Nh«ng c¸t ®ùc
( n = 13) ( n = 7) ( n = 5) ( n = 15) ( n = 8) ( n = 4) ( n = 4)
KÝch th−íc
tinh hoµn
(mm)
9,84 ± 0,26
x
6,08 ± 0,16
8,50 ± 0,42
x
5,27 ± 0,28
6,34 ± 0,65
x
3,83 ± 0,43
6,18 ± 0,26
x
3,29 ± 0,21
4,31 ± 0,31
x
2,56 ± 0,15
6,79 ± 0,79
x
3,65 ± 0,62
7,36 ± 0,06
x
4,13 ± 0,09
P. tinh hoµn
(g) 0,43 ± 0,02
0,26 ± 0,03
0,13 ± 0,04
0,07 ± 0,01
0,03± 0,004
0,05± 0,005
0,06 ± 0,006
P. c¬ thÓ (g) 48,16± 3,20
42,53± 5,55
41,25± 5,90
37,51± 8,89
43,19± 4,46
52,50 ±3,03
55,74 ± 5,75
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
98
H×nh 1
H×nh 1. T−¬ng quan gi÷a ®Æc ®iÓm sinh s¶n vµ träng l−îng
Nh«ng c¸t ®ùc, c¸i
0
0.5
1
1.5
2
2.5
3
3.5
IV V VI VII VIII IX X
Th¸ng
g
0
10
20
30
40
50
60
P. c¬ thÓ
P. c¬ thÓ (®ùc) P. c¬ thÓ (c¸i) P. buång trøng P. tinh hoµn
NhËn xÐt:
- Thêi kú sinh s¶n cña Nh«ng c¸t tõ th¸ng IV ®Õn th¸ng VII. Thêi kú sau sinh
s¶n tõ th¸ng VIII trë ®i. Trong c¸c th¸ng VIII, IX, X c¸ thÓ c¸i chØ cã trøng lo¹i I vµ
sau thêi kú nµy Nh«ng c¸t b¾t ®Çu tró ®«ng.
Trong thêi kú sinh s¶n, Nh«ng c¸t c¸i cã träng l−îng c¬ thÓ t¨ng dÇn (39,04 –
40,38 g), do t¨ng khèi l−îng buång trøng (2,14 – 3,39). Trong khi ®ã, träng l−îng c¬ thÓ
Nh«ng c¸t ®ùc gi¶m (48,16 – 57,51).
Sau th¸ng VII lµ thêi kú tÝch luü ®Ó b−íc vµo giai ®o¹n tró ®«ng. Tuy nhiªn,
thÊy râ ë con c¸i tÝch luü chËm h¬n, gÇn nh− c¸c th¸ng VIII, IX, X träng l−îng c¬ thÓ
kh«ng t¨ng ®−îc lµ bao nhiªu (35,14 – 40,05); cßn con ®ùc träng l−îng c¬ thÓ t¨ng
nhanh h¬n (43,19 – 55,74).
* Dùa vµo sè c¸ thÓ ®· cã trøng trong èng dÉn trøng (trøng lo¹i III), cho
thÊy møc ®é sinh sn cña Nh«ng c¸t t¨ng dÇn tõ th¸ng IV ®Õn th¸ng VII (11,76
– 23,08), vµ cao nhÊt vµo th¸ng VII (23,08 %). Sau thêi gian ®ã (tõ th¸ng VIII -
X) kh«ng cã trøng lo¹i II vµ lo¹i III (bng 5).
B¶ng 5. Tû lÖ sinh s¶n Nh«ng c¸t qua c¸c th¸ng
Th¸ng
Lo¹i trøng
IV V VI VII VIII IX X
I 6 (35,30)
6 (42,86)
5 (55,56)
8 (61,54)
10 (100) 5 (100)
6 (100)
I – II 9 (52,94)
6 (42,86)
2 (22,22)
2 (15,34)
0 0 0
I – III 2 (11,76)
2 (14,28)
2 (22,22)
3 (23,08)
0 0 0
Ghi chó:
Sè c¸ thÓ mang trøng (Tû lÖ %)