§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
5
Ph©n lËp vµ nhËn d¹ng hîp chÊt steroit tõ rÔ c©y sµi hå
nam (pluchea pteropoda hemsl.) ë vinh, nghÖ an
NguyÔn ThÞ Chung
(a)
, Lª V¨n H¹c
(a)
Tãm t¾t. Trans-stigmast-5, 22-dien-3β-O-glucopyranozit lÇn ®Çu tiªn ®−îc chóng
t«i ph©n lËp tõ rÔ c©y sµi hå nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) ë Vinh, NghÖ An. CÊu tróc
cña nã ®−îc x¸c ®Þnh b»ng sù kÕt hîp c¸c ph−¬ng ph¸p phæ nh− EI - MS,
1
H- NMR,
13
C-
NMR vµ DEPT.
I. Më ®Çu
Sµi hå nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) thuéc hä Cóc (Compositae) lµ lo¹i c©y
th¶o, sèng l©u n¨m ë nhiÒu n¬i, nhÊt lµ ë vïng n−íc mÆn, n−íc lî, th−êng mäc hoang
d¹i ë c¸c cöa s«ng, c©y cao kho¶ng 30 - 63 cm. Th©n l¸ vµ rÔ c©y ®−îc dïng ®Ó ch÷a
c¶m sèt, nhøc ®Çu, ®au tøc ngùc, h¹ huyÕt ¸p, tª thÊp... [1,4,5]. Nh©n d©n mét sè
vïng cßn dïng l¸ ®Ó ¨n gái c¸, trÞ c¸c vÕt loÐt cã dßi ë tr©u bß.
ë ViÖt Nam, chi Pluchea míi ghi nhËn 4 loµi trong ®ã cã c©y sµi hå nam (cßn gäi
lµ Nam sµi hå, Sµi hå ViÖt, Sµi hå ViÖt Nam, Løc, Løc c©y, cá da niªn [2].
Tõ c¸c bé phËn kh¸c nhau cña c©y nµy ®· ph©n lËp ®−îc mét sè tritecpenoit,
nhãm hîp chÊt sterol, hîp chÊt thiophen [3,5,6]. Ngoµi ra cßn ph¸t hiÖn thÊy tinh
dÇu trong lo¹i c©y nµy chñ yÕu lµ c¸c hîp chÊt secquitecpen [4].
Trong c«ng tr×nh nµy chóng t«i tr×nh bµy kÕt qu¶ ph©n lËp vµ nhËn d¹ng mét
hîp chÊt thuéc lo¹i steroit, lÇn ®Çu tiªn ®−îc t×m thÊy tõ loµi Pluchea pteropoda
Hemsl. ë NghÖ An.
II. Thùc nghiÖm
2.1. LÊy mÉu vµ x¸c ®Þnh tªn khoa häc
MÉu thùc vËt (rÔ) ®−îc lÊy ë x· H−ng Hoµ - thµnh phè Vinh - NghÖ An vµ ®−îc
TS. Lª Kim Biªn, ViÖn Sinh th¸i vµ Tµi nguyªn Sinh häc, ViÖn Khoa häc vµ C«ng
nghÖ ViÖt Nam x¸c ®Þnh lµ Pluchea pteropoda Hemsl. thuéc hä Cóc.
2.2. ChiÕt xuÊt vµ ph©n lËp
RÔ ®−îc röa s¹ch, ph¬i kh«, t¸n nhá (10kg kh«), ng©m víi metanol 30 ngµy. CÊt lo¹i
dung m«i d−íi ¸p suÊt gi¶m ®−îc cao metanol, sau ®ã thªm 100 ml n−íc cÊt vµ ph©n bè
lÇn l−ît víi: n - hexan, clorofom, etylaxetat. Lo¹i dung m«i d−íi ¸p suÊt gim thu ®−îc c¸c
dÞch chiÕt t−¬ng øng.
DÞch chiÕt clorofom ®−îc t¸ch b»ng s¾c ký cét víi hÖ dung m«i röa gi¶i lµ n -
hexan / etylaxetat cã hµm l−îng etylaxetat t¨ng tõ 0 ÷ 20% theo thÓ tÝch, thu ®−îc
nhiÒu ph©n ®o¹n kh¸c nhau. CÊt thu håi dung m«i, ®Ó yªn tù nhiªn trong kh«ng khÝ
thÊy cã nh÷ng ph©n ®o¹n t¹o ®−îc tinh thÓ.
Hîp chÊt chóng t«i tr×nh bµy trong c«ng tr×nh nµy (ký hiÖu: A) thu ®−îc khi röa
gi¶i cét b»ng hÖ dung m«i n - hexan/ etylaxetat = 80 : 20. A ®−îc kÕt tinh l¹i nhiÒu lÇn
trong metanol. §é s¹ch cña A ®−îc kiÓm tra b»ng ph−¬ng ph¸p s¾c ký líp máng cho mét
NhËn bµi ngµy 21/8/2006. Söa ch÷a xong 13/10/2006.
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
6
vÖt trßn víi hÖ dung m«i triÓn khai lµ clorofom/ metanol = 9/1, thuèc thö hiÖn vÕt lµ h¬i
ièt hoÆc vanilin trong axit sunfuric.
2.3. X¸c ®Þnh cÊu tróc ho¸ häc
CÊu tróc cña A ®−îc x¸c ®Þnh b»ng ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch c¸c d÷ liÖu phæ EI-
MS,
1
H-
NMR;
13
C- NMR.
EI - MS: m/z(%) ®−îc ghi trªn m¸y HP 5989 B - MS;
1
H - NMR (CDCl
3
) ®o trªn
m¸y BRUKER 500 MHz;
13
C- NMR (CDCl
3
) kÕt hîp kü thuËt DEPT ®−îc ®o trªn
m¸y BRUKER 125 MHz. C¸c kü thuËt trªn ®−îc tiÕn hµnh t¹i ViÖn Hãa häc, thuéc
ViÖn KH & CN ViÖt Nam.
III. KÕt qu¶ vµ th¶o luËn
Hîp chÊt A kÕt tinh v« ®Þnh h×nh, kh«ng mµu, kh«ng tan trong clorofom vµ
trong metanol. KÕt tinh l¹i trong metanol nãng, t
0n/c
299
0
C. CÊu tróc hãa häc cña A
®−îc ®Æc tr−ng bëi c¸c sè liÖu phæ:
1
H- NMR (500 MHz, DMSO): δ (ppm): 3,642 (1 H, m, H-3); 5,329 (1H, m, H- 6);
11,830 (3 H, s, 18 - Me); 0,961 (3 H, s, 19 - Me); 0,997 ( 3 H, d, J
21-20
= 7,5 Hz, 21 -
Me); 0,825 (3 H, d, J
26-25
= 6,0 Hz, 26 - Me); 0,773 (3 H, d, J
27-25
= 5,0 Hz, 27 - Me);
0,778 (3 H, t, J
1
= J
2
= 7,0 Hz, 29 - Me); 5,026 (1H, dd, J
22-20
= 9, J
22-23
=15 Hz, H-22);
5,159 (1H, d, J
23-24
= 8,5 Hz, H-23); 4,221 (1H, d, J
1,-2,
= 6 Hz, H-1
'
); 2,893 (1H, m, H-
2
'
) ; 3,126 (1H, m, H-3
'
) ; 3,079 (1H, m, H- 4
'
) ; 3,009 (1H, m, H-5
'
) ; 3,463 vµ 3,420
(1H ×2, m, 2H- 6
'
) ; 4,849 (1H,d, J
H-2'
=3Hz, - OH- 2'); 4,866 (1H,d, J
H-3'
=4,5 Hz, - OH-
3'); 4,839 (1H,d, J
H-4'
= 3 Hz, - OH- 4'); 4,412 (1H,t, J
1
= J
2
= 6 Hz, - OH- 6').
Nh− vËy phæ
1
H- NMR thÓ hiÖn côm pic cña mét gèc ®−êng lµ rÊt ®Æc tr−ng: tÝn
hiÖu (d) ë δ = 4,221 ppm lµ cña (- CH-) anomeric, c¸c pic cßn l¹i cña gèc ®−êng n»m
tõ 2,8 ppm ®Õn 3,2 ppm. §iÒu ®¸ng chó ý lµ do mÉu ghi trong dung m«i DMSO nªn
phæ
1
H - NMR xuÊt hiÖn ®Çy ®ñ 4 pic (-OH) cña gèc ®−êng.
Trong khung ph©n tö tån t¹i hai nèi ®«i v× sù cã mÆt cña 3 proton olefin øng víi
3 pic ë δ = 5,329; 5,159 vµ 5,026 ppm. Gi¸ trÞ J
22-23
= 15 Hz cho biÕt ®ång ph©n nµy ë
d¹ng trans. Côm pic ë δ = 3,642 ppm ®Æc tr−ng cho nhãm (- CH- O-) cña khung. Cã
thÓ nhËn ra pic cña 6 nhãm CH
3
øng víi δ = 0,673 (s); 0,773 (d); 0,778 (t); 0,825 (d);
0,961 (s) vµ 0,997 (d) ppm. Vïng cßn l¹i lµ vïng chen lÉn gi÷a c¸c pic - CH-, - CH
2
cña khung sterol.
13
C- NMR (125 MHz, DMSO): kÕt hîp kü thuËt DEPT cho biÕt A cã 35 nguyªn
tö C gåm 6 nhãm CH
3
, 10 nhãm CH
2
, 16 nhãm CH vµ 3 C bËc 4 cô thÓ: δ (ppm):
36,216 (t, C
1
); 29,249 (t, C
2
);76,932 (d, C
3
); 39,496 (t, C
4
); 140,454 (s, C
5
); 121,146 (d,
C
6
); 31,354 (t, C
7
); 31,403 (d, C
8
); 49,619 (d, C
9
); 36,813 (s, C
10
); 20,563 (t, C
11
); 38,302
(t, C
12
); 41,729 (s, C
13
); 56,249(d, C
14
); 23,866 (t, C
15
); 28,469 (t, C
16
); 55,342 (d, C
17
);
11,830 (q, C
18
); 19,081(q, C
19
); 39,997 (d, C
20
); 20,911 (q, C
21
); 138,005 (d, C
22
);
128,821 (d, C
23
); 50,570 (d, C
24
); 31,307 (d, C
25
); 18,833 (q, C
26
); 21,089 (q, C
27
); 24,844
(d, C
28
); 12,095 (q, C
29
); 100,784 (d, C
1'
); 73,456 (d, C
2'
); 76,719 (d, C
3'
); 70,097 (d, C
4'
);
76,753 (d, C
5'
); 61,087 (t, C
6'
).
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
7
DEPT (125 MHz, DMSO): DEPT 90 cho 16 tÝn hiÖu gåm: δ = 100,784 ppm cña
nhãm (- O - CH- O-) lµ pic ®Æc tr−ng cho nhãm - CH- anomeric cña ®−êng, 4 tÝn hiÖu
δ = 76,753; 76,719; 73,456 70,097 ppm cña 4 nhãm (-O- CH-) cña gèc ®−êng.
C¸c tÝn hiÖu δ = 121,146; 128,821; 138,005 ppm suy ra ph©n tö cã 3 nhãm CH
anken, 7 v¹ch øng víi δ = 31,307; 31,403; 39,997; 49,619; 50,570; 55,342; 56,246 ppm
cho biÕt trong ph©n tö cã 7 nhãm (- CH-) thuéc khung sterol.TÝn hiÖu ë δ = 76,932
ppm ®Æc tr−ng cho nhãm (- CH- O-) ë vÞ trÝ C-3.
DEPT 135 (phÇn trªn) cã 6 v¹ch øng víi δ = 11,830; 12,095; 18,833; 19,081;
20,911; 21,089 ppm, cho biÕt trong ph©n tö cã 6 nhãm CH
3
.
DEPT 135 (phÇn d−íi) cã 10 v¹ch øng víi δ = 20,563; 23,866; 24,844; 28,469;
29,246; 31,354; 36,216; 38,302; 39,496; 61,087 ppm, cho biÕt trong ph©n tö cã 10
nhãm - CH
2
. Trong ®ã tÝn hiÖu ë δ = 61,087 cña nhãm (-CH
2
- OH) lµ côm pic rÊt phæ
biÕn cña ®−êng glucopyranoz¬ ®−îc g¾n vµo mét khung ph©n tö.
C13CPD cho biÕt ph©n tö cã 3 nguyªn tö C kh«ng liªn kÕt víi H øng víi c¸c pic
cã δ = 36,813; 41,729, 140,454 ppm.
EI-MS: m/z: M
+
: 412 øng víi c«ng thøc ph©n tö lµ C
29
H
48
O, dù b¸o cña phæ khèi lµ
trans - stigmast -5,22 - dien -3β - ol víi ®é trïng lÆp 78%. §iÒu nµy hoµn toµn phï hîp, do
®Æc ®iÓm cña phæ khèi b¾n ph¸ b»ng dßng electron 70 eV cã n¨ng l−îng cao nªn phÇn
®−êng bÞ c¾t ra gÇn nh− hoµn toµn.
Tõ c¸c sè liÖu phæ cho thÊy hîp chÊt A lµ: trans - stigmast - 5, 22 - dien - 3β - O -
glucopyranozit, lÇn ®Çu tiªn t¸ch ®−îc tõ loµi Pluchea pteropoda Hemsl. ë NghÖ An.
C«ng thøc cÊu t¹o cña A lµ:
O
H
HO
H
HO
H
H
OH
H
O
OH
CH
3
H
3
CCH
3
H
3
CCH
3
CH
3
H
H
23
6
5
4
3
2
1
11
10
9
8
7
16
15
14
13
12
22
21
20
19
18
17
29
28
27
26
25
24
trans-stigmast-5, 22-dien-3β- O-glucopyranozit
6'
5'
4'
3'
2'
1'
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
8
IV. KÕt luËn
Tõ rÔ sµi hå nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) ë Vinh, NghÖ An chóng t«i ®·
ph©n lËp vµ nhËn d¹ng ®−îc hîp chÊt trans - stigmast - 5, 22 - dien - 3β - O -
glucopyranozit, lµ mét hîp chÊt thuéc lo¹i steroit lÇn ®Çu tiªn ph¸t hiÖn thÊy trong
rÔ c©y sµi hå nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) ë NghÖ An.
Tµi liÖu tham kh¶o
[1] §ç TÊt Lîi, Nh÷ng c©y thuèc vµ vÞ thuèc ViÖt Nam, NXB KHKT, 1997.
[2] M. H. Lecomte, F. Gagnepain, Flore generale L’ Indo – Chine, Septembre 1924;
p.520 - 525.
[3] §oµn Thanh T−êng, Nghiªn cøu mét sè thµnh phÇn ho¸ häc cña sµi hå nam
(Pluchea pteropoda Hemsl.) vµ c©y cóc tÇn (Pluchea indica (L.) Less) ViÖt Nam,
LuËn ¸n TiÕn sÜ Ho¸ häc, Hµ Néi 2001.
[4] NguyÔn ThÞ Chung, Lª V¨n H¹c, NguyÔn Xu©n Dòng, Thµnh phÇn ho¸ häc cña
tinh dÇu c©y sµi hå (Pluchea pteropoda Hemsl.) DiÔn Ch©u, NghÖ An, TuyÓn tËp
c¸c c«ng tr×nh Héi nghÞ Khoa häc vµ C«ng nghÖ Ho¸ h÷u c¬ - Ph©n héi Ho¸ h÷u
c¬ - Héi nghÞ toµn quèc lÇn thø 2, Hµ Néi, 12 – 2001, trang 301 - 302.
[5] NguyÔn ThÞ Chung, Lª V¨n H¹c, NguyÔn Xu©n Dòng, Ph¹m Hoµng Ngäc, Nh÷ng
kÕt qu¶ b−íc ®Çu nghiªn cøu vÒ thµnh phÇn ho¸ häc cña c©y sµi hå nam (Pluchea
pteropoda Hemsl.) ë DiÔn Ch©u - NghÖ An, Héi nghÞ Ho¸ häc toµn quèc lÇn thø 4.
Hµ Néi - ViÖt Nam, 2003, trang 292 - 293.
[6] NguyÔn ThÞ Chung, Lª V¨n H¹c, NguyÔn Xu©n Dòng, Ph©n lËp vµ nhËn d¹ng
hîp chÊt thiophen tõ rÔ c©y sµi hå nam (Pluchea pteropoda Hemsl.) ë DiÔn Ch©u,
NghÖ An, T¹p chÝ d−îc häc, tËp 7 (2005), sè 351 (n¨m thø 45).
Summary
Isolation and identification of steroide compound from root
of Pluchea pteropoda Hemsl at vinh, nghe an
Trans-stigmaste-5, 22-dien-3β-O-glucopyranoside was isolated from the roots
of Pluchea pteropoda Hemsl. in Vinh, Nghe An. Its structure was assigned by
combination of spectroscopic methods like EI - MS, 1H- NMR, 13C- NMR and DEPT.
(a)
Khoa ho¸ häc, tr−êng §¹i häc vinh