Báo cáo nghiên cứu
khoa học:
"Tách và xác định
cấu trúc của
Naringenin-7-0-
Rutinnoside từ hoa
bưởi (Citrus maxima
(J. Burmal) Merrill.)
ở Nghệ An"
H. V. Lùu, V. T. Thuû T¸ch vµ x¸c ®Þnh cÊu tróc …, TR. 58-62
58
T¸ch vµ x¸c ®Þnh cÊu tróc cña Naringenin-7-0-
Rutinnoside tõ hoa b−ëi (Citrus maxima (J. Burmal)
Merrill.) ë NghÖ An
Hoµng V¨n Lùu
(a)
, Vò ThÞ Thuû
(b)
Tãm t¾t. Hoa b−ëi kh« (Citrus maxima (J. Burmal) Merrill.) ë huyÖn Nghi Léc,
NghÖ An ®−îc chiÕt víi etanol; cao etanol ®−îc chiÕt lÇn l−ît víi n-hexan, etylaxetat,
n-butanol; cao n-butanol ®−îc t¸ch bëi s¾c ký cét trªn silicagel 230-400/mesh (0,040-
0,063mm), hÖ dung m«i röa gi¶i lµ cloroform: metanol 4:1; 2:1. Naringenin-7-0-
rutinnoside ®· ®−îc ph©n lËp. CÊu tróc cña hîp chÊt nµy ®· ®−îc lý gi¶i bëi c¸c
ph−¬ng ph¸p phæ
1
H-NMR,
13
C-NMR.
I. Më ®Çu
C©y b−ëi cã tªn khoa häc lµ Citrus maxima (J. Burmal) Merrill. thuéc hä
Cam quýt (Rutaceae). B−ëi ®−îc ph©n bè réng r·i trong c¸c vïng nhiÖt ®íi, cËn nhiÖt
®íi vµ c¸c vïng khÝ hËu «n hoµ Êm ¸p, ®Æc biÖt cã nhiÒu ë Nam Phi, Australia,
Malaxia, NhËt B¶n, Trung Quèc,
Ê
n §é… ë ViÖt Nam b−ëi ®−îc trång ë kh¾p n¬i.
Do vËy nh©n d©n ta th−êng gäi b−ëi kÌm theo tªn ®Þa ph−¬ng nh−: b−ëi Thanh Trµ
(HuÕ), b−ëi Phóc Tr¹ch (Hµ TÜnh), b−ëi Biªn Hoµ (§ång Nai), b−ëi §oan Hïng (VÜnh
Phóc), b−ëi ®µo §¹i Hoµng (Hµ Nam Ninh), b−ëi NghÖ (Vinh, Thanh Ho¸), b−ëi
Tr¾ng (KiÕn An, H¶i Phßng, Th¸i B×nh), b−ëi T©n Yªn. Cã c¸c chñng lo¹i: b−ëi
®−êng, b−ëi chua, b−ëi Thanh Trµ.
B−ëi ®−îc øng dông réng r·i trong c«ng nghiÖp thùc phÈm vµ d−îc phÈm.
§Æc biÖt trong c«ng nghiÖp d−îc phÈm: dïng n−íc Ðp tõ mói b−ëi ®Ó ch÷a bÖnh tiªu
kh¸t (®¸i th¸o), thiÕu vitamin C. Vá b−ëi cã vÞ ®¾ng cay, mïi th¬m tÝnh b×nh, cã t¸c
dông trõ phong, ho¸ ®êm, tiªu b¸ng, tiªu phï thòng, hoµ huyÕt, gi¶m ®au. Vá qu¶
b−ëi ®−îc dïng ®Ó ch÷a ho, ®êm tÝch ®äng ë häng vµ phÕ qu¶n, ®au bông, ¨n uèng
kh«ng tiªu. Tinh dÇu h¹t b−ëi cã t¸c dông lµm m−ît tãc, gi÷ cho tãc cã nÕp nh− khi
dïng g«m. H¹t b−ëi còng cã t¸c dông lµm thuèc cÇm m¸u. L¸ b−ëi cã vÞ ®¾ng, cay,
mïi th¬m, tÝnh Êm, cã t¸c dông trõ hµn, t¸n khÝ, th«ng kinh lôc, gi¶i c¶m, trõ ®êm,
tiªu thùc, ho¹t huyÕt, tiªu s−ng. L¸ b−ëi giµ dïng ®Ó nÊu n−íc x«ng trÞ ho, sèt nhøc
®Çu, ch÷a s−ng, phong tª b¹i. L¸ non dïng ®Ó xoa bãp chç ®au. Tinh dÇu hoa b−ëi cã
t¸c dông kh¸ng khuÈn vµ kh¸ng nÊm theo thø tù gi¶m dÇn ho¹t lùc trªn c¸c vi sinh
vËt: Bacillus subtilis, phÕ cÇu, candida albicans, proteus vulgaris, tô cÇu vµng,
bacillus mycoides, salmonella typhi. Tinh dÇu hoa b−ëi dïng lµm h−¬ng vÞ cho c«ng
nghiÖp thùc phÈm, xiro t¹o mïi th¬m trong c«ng nghiÖp n−íc hoa. Tinh dÇu hoa
b−ëi ®−îc dïng ®Ó pha c¸c dung dÞch cã t¸c dông lµm s¨n da, kh« da cho nh÷ng
ng−êi da nhên cã tuyÕn bµi tiÕt qu¸ nhiÒu, hay pha dung dÞch cã t¸c dông båi d−ìng
da, gi÷ cho da mÞn mµng [5].
NhËn bµi ngµy 04/11/2008. Söa ch÷a xong 17/12/2008.
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIII, sè 1A-2009
59
Thµnh phÇn hãa häc. tinh dÇu hoa b−ëi (Citrus maxima (J. Burmal) ë n−íc
ta cã c¸c chÊt chiÕm tû lÖ cao lµ limonen, linalool, nerol, cedrol, farnesol...Theo c¸c
t¸c gi¶ NguyÔn Xu©n Dòng, NguyÔn M¹nh Pha vµ Vò Ngäc Lé thµnh phÇn chÝnh
cña tinh dÇu hoa b−ëi lµ nerolidol (29,3%)... limonen (18,2%), linalol (16,4%),
farnesol (15,7%) [2]. Thµnh phÇn chÝnh cña tinh dÇu hoa b−ëi Phóc Tr¹ch - Hµ TÜnh
cã c¸c chÊt sau: E- nerolidol (28,4%), farnesol (15,1%), linalool (6,8%), geraniol
(6,1%) [3]... Thµnh phÇn ho¸ häc chÝnh cña tinh dÇu vá b−ëi §oan Hïng (VÜnh Phó)
lµ limonen 67,60(%), myrcen (21,72%) [2]. Thµnh phÇn ho¸ häc cña tinh dÇu vá b−ëi
Phóc Tr¹ch gåm 20 hîp chÊt trong ®ã ®· x¸c ®Þnh ®−îc 15 hîp chÊt. Trong tinh dÇu
vá b−ëi Phóc Tr¹ch hîp chÊt chiÕm hµm l−îng cao lµ limonen (96,4%), sau ®ã lµ
myrcen (1,6%), c¸c chÊt cßn l¹i chiÕm hµm l−îng rÊt thÊp [4].
Thµnh phÇn ho¸ häc
cña tinh dÇu l¸ b−ëi §øc Thä (Hµ TÜnh) gåm 74 hîp chÊt, c¸c hîp chÊt chÝnh chiÕm
hµm l−îng lín: Xiclohexen- 4- metylen - 1- (1- metyletyl) (18,73%); 6- octenal - 3,5 -
dimetyl (R) (18,5%); β- pinen (10,24%); 1,3,6 - octatrien - 3,7 - dimetyl - Z (6,76%);
2,6 - octadien- 1 -ol, 3,7 - dimetyl axetat (Z) (4,70%); 2,6 - octadien- 1 - ol, 3,7 -
dimetyl axetat (E) (4,4%); 2,6 - octadien, 2,6- dimetyl (4,35%); 6 - octen - 1 - ol, 3,7 -
dimetyl (R) (3,8%) vµ α- pinen 2,76% [1]. Theo Ting Wu-va trong qu¶ (citrus paradisi
Mact (Rutaceae)) chøa c¸c flavonoit vµ axÝt ascorbic. C¸c hîp chÊt nµy rÊt quan
träng v× gi¸ trÞ dinh d−ìng vµ tÝnh chÊt chèng oxy ho¸ cña chóng. N¨m flavonoit:
hesperidin, naringin, hesperedin, narigenin, rutin, axit ascorbic ®· ®−îc t¸ch ra vµ
®−îc x¸c ®Þnh tõ n−íc Ðp b−ëi b»ng ph−¬ng ph¸p ®iÖn di mao qu¶n víi ph¸t hiÖn
®iÖn ho¸ (CE-ED). CÊu t¹o cña hesperidin, naringin vµ axit ascorbic ®· ®−îc t×m
thÊy trong dÞch chiÕt vá b−ëi b»ng c¸c ph−¬ng ph¸p: l«i cuèn h¬i n−íc, −íp, dung
m«i [7].
II. Thùc nghiÖm
ThiÕt bÞ. B¶n máng tr¸ng s½n silicagel 60F245 (Merck), hiÖn h×nh b»ng ®Ìn
UV vµ h¬i iot. ChÊt hÊp thô silicagel 230-240 mesh (Merck) ®−îc sö dông trong s¾c
ký cét. Phæ
1
H-NMR ghi trªn m¸y Bruker 500MHz. Phæ
13
C-NMR vµ phæ hai chiÒu
ghi trªn m¸y Bruker 125 MHz (ViÖn Ho¸ häc - ViÖn Khoa häc vµ C«ng nghÖ ViÖt
Nam).
Nguyªn liÖu thùc vËt. MÉu hoa c©y b−ëi ®−îc lÊy ë Nghi Léc - NghÖ An vµo
th¸ng 2/2007.
Ph©n lËp. MÉu hoa b−ëi ph¬i kh« thu ®−îc 4kg, ng©m víi etanol tuyÖt ®èi
trong 30 ngµy. CÊt thu håi dung m«i thu ®−îc cao tæng etanol 270g. ChiÕt lÇn l−ît
víi n-hexan, etyaxetat, n-butanol, cÊt thu håi dung m«i thu ®−îc c¸c cao t−¬ng øng.
Cao n-butanol (200g) ®−îc ph©n t¸ch b»ng s¾c ký cét, dung m«i röa gi¶i clorofom:
metanol 4:1; 2:1 thu ®−îc 160 ph©n ®o¹n, ph©n ®o¹n thø 47 thu ®−îc hîp chÊt A.
H. V. Lùu, V. T. Thuû T¸ch vµ x¸c ®Þnh cÊu tróc …, TR. 58-62
60
III. KÕt qu¶ vµ th¶o luËn
ChÊt A lµ: Narigenin-7-0-rutinoside hay (5 - hydroxy - 2 - (- 4 -
hydroxyphenyl) - 4 - oxo - 3,4 - dihydro - 2 - chromen - 7 - yl -6 - O (6-deoxy - α - L -
manopyranosyl) - β- D - glucopyranoside).
Hîp chÊt A lµ chÊt r¾n, mµu vµng nh¹t, dÔ tan trong metanol, axeton.
Phæ
1
H-NMR cho c¸c tÝn hiÖu δ(ppm): 5,498ppm (1H,H-2, j=10, 3,5 Hz); 3,2ppm
(2H,H-3); 6,800ppm (2H,H-3
’
,5
’
, j=8,5Hz); 6,100ppm (2H,H-2
’
,6
’
, j= 9Hz); 7,335ppm
vµ 7,324 ppm (2H,H-6,8, j=4, 2 Hz); 9,600ppm(1H,H-4
’
); 12,004ppm(1H,H-5);
5,289ppm(1H,H-1
”
, j=5,5Hz); 5,134ppm (1H,H-1
’’’
j=7,5Hz); 5,101ppm (2H,H-6
’’
,
j=5,5Hz); 1,2ppm (3H, H-6
’’’
).
Phæ
13
C-NMR
1
H-NMR
B¶ng sè liÖu phæ
13
C-NMR cña hîp chÊt A
VÞ trÝ c¸c
nguyªn tö
C
1
H-NMR
δ
H
(ppm)
13
C-NMR δ
C
(ppm)
thùc nghiÖm
13
C-NMR δ
C
(ppm) [8]
2 5,498 j=10; 3,5 Hz 78,781 79,0
3 3,200 41,996 42,2
4 197,304 197,5
5 162,905 163,6
6 7,335 96,245 97,1
7 164,720 165,6
8 7,324 95,142 96,0
9 162,854 163,1
10 103,297 103,2
1’ 128,620 129,1
2’ 6’ 6,100, j= 9Hz 128,504 128,9
3’ 5’ 6,800, j=8,5Hz 115,183 115,8
4’ 157,826 158,1
1’’ 5,289, j=5,5Hz 100,407 101,0
2’’ 76,190 73,4
3’’ 77,099 76,8
4’’ 69,568 70,2
5’’ 76,837 76,1
6’’ 5,101, j=5,5Hz 60,422 66,5
1’’’ 5,134, j=7,5Hz 97,265 100,0
2’’’ 70,357 70,8
3’’’ 70,457 71,3
4’’’ 71,799 72,7
5’’’ 68,247 68,8
6’’’ 1,200 18,000 18,2
4’ 9,600 (OH)
5 12,004(OH)
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIII, sè 1A-2009
61
O
O
O O O
OH
OH
OH
OH
OH
CH
3
HO
HO
O
HO
8 1
2'''
3
4
5
6
79
2''
3'''
5''
6'''
4''
4'
5'
6'
1''
1'''
4'''
6"
3''
10'
2
1'
3'
2'
5""
Tõ c¸c sè liÖu phæ thùc nghiÖm thu ®−îc ë trªn vµ so s¸nh víi sè liÖu phæ
chuÈn [8] kh¼ng ®Þnh hîp chÊt A cã cÊu t¹o:
Naringenin-7-0-rutinnoside
IV. KÕt LuËn
§· t¸ch vµ x¸c ®Þnh cÊu t¹o 1 hîp chÊt tõ hoa c©y b−ëi (Citrus maxima (J.
Burmal) Merrill.) lµ: Naringenin-7-0-rutinnoside. (5 - hydroxyl - 2 - (- 4 -
hydroxylphenyl) - 4 - oxo - 3,4 - dihydro - 2 - chromen - 7 - yl -6 - O (6-deoxy - α - L -
manopyranosyl) - β- D - glucopyranoside.)
Tµi liÖu tham kh¶o
[1] NguyÔn ThÞ Thanh HuÕ, X¸c ®Þnh thµnh phÇn ho¸ häc cña tinh dÇu l¸ b−ëi
(Citrus maxima (J. Burmal) Merrill.), Kho¸ luËn tèt nghiÖp, Tr−êng §¹i häc
Vinh, 2007.
[2] NguyÔn M¹nh Pha, Nghiªn cøu tinh dÇu hoa vµ vá qu¶ mét sè chñng lo¹i b−ëi
(Citrus maxima (J. Burmal) Merrill.) ë miÒn B¾c ViÖt Nam, LuËn ¸n phã tiÕn sÜ
khoa häc y d−îc, Tr−êng §¹i häc D−îc, Hµ Néi, 1993.
[3] §ç §×nh R·ng, Nghiªn cøu tinh dÇu cña vµi bé phËn c©y b−ëi, Héi nghÞ ho¸ häc
toµn quèc lÇn thø IV, Hµ Néi, 2003, tr. 290.
[4] Phan ThÞ Ph−¬ng Th¶o, Nghiªn cøu tinh dÇu hoa vµ b−ëi (Citrus maxima (J.
Burmal) Merrill.) ë Phóc Tr¹ch, Hµ TÜnh, LuËn v¨n th¹c sÜ ho¸ häc, Tr−êng §¹i
häc Vinh, 1999.
[5] §ç Huy BÝch, Phan V¨n HiÓn, TrÇn Toµn, Vò Ngäc Lé, Ph¹m Kim M·n, NguyÔn
Th−îng Dong, §oµn ThÞ Nhu, Ph¹m Duy Mai, §ç Trung §µn, C©y thuèc vµ ®éng
vËt lµm thuèc ë ViÖt Nam, tËp I, NXB Khoa häc vµ Kü thuËt Hµ Néi, 2004, tr.
276-277.