70 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
ÑAÙNH GIAÙ TAØI NGUYEÂN VAØ CHAÁT LÖÔÏNG NÖÔÙC
LÖU VÖÏC SOÂNG HÖÔNG LAØM CÔ SÔÛ KHOA HOÏC
CHO VIEÄC SÖÛ DUÏNG HÔÏP LYÙ LAÕNH THOÅ
Nguyễn Văn Cư *
Nguyễn Thám, Nguyễn Hoàng Sơn**
I. Maïng löôùi soâng suoái löu vöïc soâng Höông
Heä thoáng soâng Höông laø hôïp löu cuûa ba nhaùnh chính: Taû Traïch, Höõu
Traïch vaø soâng Boà. Löu vöïc soâng Höông phaùt trieån daïng nan quaït môû roäng,
chieàu daøi löu vöïc laø 63,5km nhöng chieàu roäng löu vöïc cuõng ñaït tôùi 44,6km
- raát ñieån hình cho daïng maïng löôùi soâng suoái vuøng nuùi cao vaø ñaây cuõng laø
ñieàu kieän thuaän lôïi ñeå taäp trung nöôùc treân löu vöïc xuoáng maïng löôùi soâng suoái
nhanh. Ngöôïc laïi vôùi vuøng nuùi cao, trong daûi ñòa hình thaáp ven bieån laø ñaàm
phaù vaø doi caùt ven bôø laïi coù ñòa hình cao hôn vuøng ñoàng baèng ôû phía trong,
gaây caûn trôû raát lôùn cho vieäc tieâu thoaùt nöôùc cuûa löu vöïc soâng Höông. Ñaëc
ñieåm chung cuûa maïng löôùi soâng suoái trong löu vöïc laø phaàn thöôïng du soâng
coù ñoä doác ñòa hình lôùn, ñoä doác loøng soâng ôû khu vöïc naøy thöôøng treân 40‰,
maïng löôùi soâng suoái phaùt trieån vôùi maät ñoä löôùi soâng treân 1,2km/km2. Loøng
soâng saâu hình chöõ V vôùi caùc vaùch nuùi doác ñöùng, soâng chaûy thaúng coù heä soá
uoán khuùc 1,1-1,3. Vuøng goø ñoài, ñoä cao löu vöïc giaûm haún, trung bình laø 150m,
thung luõng soâng ôû ñaây môû roäng xen keõ caùc baõi boài, soâng uoán khuùc maïnh hôn,
heä soá uoán khuùc treân 1,50. Maïng löôùi soâng ôû ñaây raát keùm phaùt trieån, do möùc
ñoä chia caét beà maët nhoû, maät ñoä soâng suoái ôû khu vöïc naøy ñaït döôùi 0,5km/km2.
Phaàn haï du soâng chaûy trong ñoàng baèng ôû ñoä cao döôùi 20m, soâng uoán khuùc
maïnh. Maät ñoä löôùi soâng trung bình ñaït 0,8km/km2. Döôùi ñaây laø toùm taét caùc
ñaëc tröng hình thaùi cuûa 3 löu vöïc soâng chính taïo neân löu vöïc soâng Höông.
* Löu vöïc soâng Taû Traïch: Vôùi höôùng nghieâng cuûa ñòa hình taây nam-
ñoâng baéc neân soâng Taû Traïch coù höôùng chaûy nam-baéc ôû phaàn thöôïng nguoàn
naèm trong vuøng nuùi Baïch Maõ sau ñoù tieáp nhaän nöôùc cuûa soâng Höõu Traïch ñoåi
höôùng chaûy taây nam-ñoâng baéc. Ñòa hình treân löu vöïc soâng chuû yeáu laø vuøng nuùi
vôùi caùc ñænh cao dao ñoäng töø 900-1.000m neân ñoä cao bình quaân löu vöïc soâng
Taû Traïch laø 326m vaø ñoä doác bình quaân löu vöïc laø 29%. Phaàn thöôïng nguoàn
loøng heïp, doác, nhieàu gheành thaùc vaø coù maïng löôùi soâng suoái raát phaùt trieån,
maät ñoä löôùi soâng dao ñoäng 1,0 - 1,3km/km2. Phaàn trung löu, soâng chaûy trong
thung luõng roäng, khaù baèng phaúng cuûa ñòa hình nuùi thaáp vaø ñoài neân loøng vaø
baõi soâng roäng daàn, maïng löôùi soâng suoái keùm phaùt trieån, töø 0,5-0,6km/km2.
Maät ñoä soâng suoái treân toaøn löu vöïc laø 0,6km/km2.
* Toång cuïc Bieån vaø Haûi ñaûo Vieät Nam.
** Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Hueá.
71
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
* Löu vöïc soâng Höõu Traïch: Soâng naèm phía traùi cuûa löu vöïc vaø cuõng baét
nguoàn töø daõy Tröôøng Sôn. Soâng chaûy haàu heát trong vuøng nuùi cao, caùc daõy nuùi
lieân tieáp nhau, nhieàu trieàn nuùi chaïy ra taän bôø soâng laøm cho loøng soâng Höõu
Traïch heïp, ñaùy soâng lôûm chôûm, nhieàu gheành, thaùc, soâng chaûy raát quanh co.
Soâng Höõu Traïch gaëp soâng Taû Traïch taïi ngaõ ba Tuaàn.
* Löu vöïc soâng Boà: Soâng Boà coù dieän tích höùng nöôùc 938km2, chieám 33,2%
dieän tích löu vöïc soâng Höông vaø chieàu daøi doøng chính 94km. Baét nguoàn töø
vuøng nuùi cao Tröôøng Sôn ôû ñoä cao 600m, 36km ñaàu tieân soâng Boà chaûy theo
höôùng nam baéc, nhaän nöôùc soâng Raøo Traùng roài chuyeån theo höôùng chaûy taây
nam-ñoâng baéc, töø Thöôïng An soâng chaûy theo höôùng taây-ñoâng. Ñòa hình treân
löu vöïc soâng Boà chuû yeáu laø nuùi (80% dieän tích löu vöïc) neân ñoä cao bình quaân
löu vöïc soâng Boà laø 384m, cao hôn soâng Höông. Söôøn ñoâng Tröôøng Sôn ñòa
hình chuyeån bieán khaù nhanh töø vuøng nuùi cao (500-1000m) chuyeån qua vuøng
goø ñoài xuoáng vuøng ñoàng baèng coù ñoä cao döôùi 20m trong khoaûng caùch 50km
theo höôùng taây-ñoâng, vaø dieän tích ñaát doác treân 250 chieám 54% dieän tích toaøn
löu vöïc, vì vaäy ñoä doác löu vöïc soâng lôùn, bình quaân 27,4% vaø ñoä doác loøng soâng
trung bình ñaït 7,8‰. Möùc ñoä chia caét ngang beà maët lôùn, vôùi maät ñoä soâng
suoái treân toaøn löu vöïc laø 0,64km/km2. Doøng chính coù söï ñoåi höôùng nhieàu laàn,
heä soá uoán khuùc cuûa soâng Boà 1,85. Caùc phuï löu lôùn ñeàu xuaát hieän ôû bôø traùi löu
vöïc vôùi heä soá khoâng ñoái xöùng ñaït 0,47 vaø heä soá khoâng caân baèng löôùi soâng
ñaït 4,25. Haï löu soâng Boà coù hai phaân löu soâng lôùn laø soâng Quaûng Thoï (caùch
ngaõ ba Sình 15km veà phía thöôïng löu) vaø soâng Quaûng Thaønh (caùch ngaõ ba
Sình 1,5km), vaøo muøa luõ phaàn lôùn löôïng luõ cuûa soâng Boà töø thöôïng nguoàn
ñoå veà theo soâng Quaûng Thoï traøn vaøo ñoàng baèng baéc soâng Höông roài thoaùt
ra phaù Tam Giang baèng caùch traøn qua tuyeán ñeâ ngaên maën vaø chaûy qua caùc
coáng tieâu Haø Ñoà, An Xuaân, Quaùn Cöûa ñoå vaøo phaù Tam Giang, chæ coù khoaûng
30-40% löôïng luõ theo doøng chính soâng Boà ñoå vaøo soâng Höông.
II. Ñaùnh giaù taøi nguyeân nöôùc löu vöïc soâng Höông
1. Taøi nguyeân nöôùc maët
1.1. Nöôùc möa
Thöøa Thieân Hueá laø vuøng möa nhieàu cuûa nöôùc ta, vôùi löôïng möa taêng
daàn töø ñoâng sang taây vaø töø baéc vaøo nam. Löôïng möa trung bình naêm ôû
ñoàng baèng duyeân haûi vaø goø ñoài phía baéc ñaït töø 2.700-2.800mm; ñoàng baèng
duyeân haûi phía nam töø 2.800-3.400mm; vuøng mieàn nuùi phoå bieán töø 3.200-
4.000mm, coù nôi treân 9.000mm. Löôïng möa nhieàu nhaát trong naêm taäp
trung chuû yeáu vaøo 4 thaùng (9-12), chieám 68-75% toång löôïng möa naêm,
ñaëc bieät hai thaùng möa nhieàu nhaát (10-11) chieám 47-53%; muøa möa ít
(thaùng 1-8) löôïng möa chæ chieám 25-32% toång löôïng möa naêm. Löôïng
möa naêm cuõng bieán ñoäng haøng naêm: nhöõng naêm möa nhieàu toång löôïng
möa tôùi 3.500-5.600mm, nhöõng naêm möa vöøa töø 2.300-3.500mm, nhöõng
naêm möa ít chæ ñaït 1.900-2.100mm, do ñoù xuaát hieän naêm coù doøng chaûy
72 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
lôùn, naêm coù doøng chaûy vöøa vaø naêm coù doøng chaûy beù so vôùi doøng chaûy trung
bình nhieàu naêm.
Nhìn chung, löu vöïc soâng Höông coù cheá ñoä möa khaù ña daïng, löôïng
möa bieán ñoåi maïnh meõ theo khoâng gian vaø thôøi gian. Ñieàu ñoù taïo neân
moät tröõ löôïng nöôùc phong phuù phuïc vuï saûn xuaát vaø sinh hoaït cuûa ngöôøi
daân, nhöng ñoàng thôøi cuõng gaây khoù khaên trong vieäc quaûn lyù vaø söû duïng
taøi nguyeân nöôùc.
1.2. Doøng chaûy
Chòu taùc ñoäng cuûa hoaøn löu ñoâng baéc cuøng caùc nhieãu ñoäng thôøi tieát,
doøng chaûy treân soâng Höông bieán ñoäng maïnh meõ trong naêm (baûng 1). Theâm
vaøo ñoù söï phaân hoùa doøng chaûy trong töøng naêm cuõng raát lôùn, trong naêm xuaát
hieän caùc muøa nöôùc lôùn (muøa luõ) vaø muøa nöôùc nhoû (muøa kieät) xen keõ nhau.
Baûng 1: Ñaëc tröng doøng chaûy thaùng trung bình nhieàu naêm
Thaùng Thöôïng Nhaät Bình Ñieàn Coå Bi
Q (m3/s) M (l/s.km2) Q (m3/s) M (l/s.km2) Q (m3/s) M (l/s.km2)
1 10,6 51,0 28,1 49,3 38,4 53,4
2 6,33 30,4 18,9 33,2 24,4 33,9
3 4,70 22,6 13,7 24,0 16,2 22,5
4 4,40 21,1 12,6 22,1 14,7 20,4
5 9,19 44,2 15,9 27,8 20,9 29,0
6 8,76 42,1 35,9 63,0 33,6 46,6
7 6,01 28,9 15,3 26,9 18,6 25,8
8 7,62 36,6 14,6 25,6 20,9 29,0
9 16,2 77,8 39,4 69,1 60,4 83,8
10 49,4 237,0 134,0 234,0 193,0 268,0
11 43,4 209,0 173,0 303,0 257,0 357,0
12 27,3 131,0 62,1 109,0 88,9 124,0
Trung bình 16,2 77,7 46,9 82,3 65,6 91,0
(Nguoàn: Phoøng Taøi nguyeân nöôùc maët, Vieän Ñòa lyù, Vieän KHCN Vieät Nam)
- Doøng chaûy muøa luõ
Muøa luõ treân löu vöïc xuaát hieän töø thaùng (10-12) coù löôïng doøng chaûy
chieám 62,9% löôïng nöôùc caû naêm, trong ñoù thaùng 11 coù löôïng doøng chaûy lôùn
nhaát chieám 25,8%. Do muøa möa keùo daøi tôùi 9 thaùng vaø chòu nhieàu cô cheá
gaây möa khaùc nhau, vì vaäy cheá ñoä luõ treân löu vöïc soâng Höông bao goàm:
+ Luõ sôùm: Ñaëc ñieåm cô baûn cuûa luõ sôùm laø luõ nhoû vaø thöôøng laø luõ ñôn,
thôøi gian luõ ngaén, töø 1-3 ngaøy. Thôøi gian xuaát hieän vaøo thaùng 9 vôùi taàn
suaát xuaát hieän 30%, tuy nhieân cuõng coù naêm xuaát hieän vaøo thaùng 8.
+ Luõ muoän: Cuõng nhö luõ sôùm, luõ muoän coù ñaëc ñieåm laø löu löôïng nhoû,
cöôøng ñoä vaø bieân ñoä luõ ñeàu nhoû, thôøi gian xuaát hieän luõ thöôøng cuoái thaùng
12 ñeán ñaàu thaùng 1. Thôøi gian truyeàn luõ daøi hôn so vôùi luõ sôùm, töø 5-7 ngaøy,
lôùn nhaát tôùi 10 ngaøy.
+ Luõ tieåu maõn: Xuaát hieän vaøo cuoái thaùng 5, ñaàu thaùng 6. Tuy nhieân
khaû naêng gaây luõ nhoû vaø thöôøng ôû möùc baùo ñoäng caáp I, taàn suaát xuaát hieän
luõ tieåu maõn ôû möùc baùo ñoäng caáp II laø 25%.
73
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
+ Luõ chính vuï: Luõ xuaát hieän trong thôøi gian ngaén töø thaùng (10-11),
chaäm hôn so vôùi muøa möa lôùn moät thaùng. Löôïng doøng chaûy trong caùc thaùng
naøy chieám 65,3% löôïng doøng chaûy caû naêm vôùi module trung bình muøa luõ 233
l/s.km2. Thaùng coù doøng chaûy lôùn nhaát rôi vaøo thaùng 11 chieám tôùi 30% löôïng
doøng chaûy naêm vaø module doøng chaûy thaùng lôùn nhaát ñaït tôùi 321 l/s.km2.
Luõ lôùn nhaát xuaát hieän vaøo thaùng 10 (taàn suaát xuaát hieän 42,9%) vaø thaùng 11
(taàn suaát xuaát hieän 57,1%). Theo taøi lieäu quan traéc caùc traän möa luõ lôùn nhaát
töø naêm 1973 ñeán nay, coù tôùi 75% caùc traän möa lôùn trong naêm thöôøng rôi vaøo
thaùng 10, 11. Caùc traän möa gaây luõ ñaëc bieät lôùn treân löu vöïc soâng Höông rôi
vaøo töø giöõa thaùng 10 ñeán giöõa thaùng 11 (naêm 1975: töø 16-20/10, naêm 1983: töø
29/10-1/11, naêm 1999: töø 1-6/11).
- Doøng chaûy muøa kieät
Muøa kieät treân löu vöïc soâng Höông keùo daøi 9 thaùng töø (1-9), vôùi löôïng
doøng chaûy trung bình 40 l/s.km2. Löôïng möa muøa kieät khaù lôùn, vì vaäy doøng
chaûy treân soâng trong muøa kieät luoân ñöôïc boå sung töø möa neân löu löôïng trung
bình cuûa caùc thaùng muøa kieät khaù cheânh leäch nhau, thaùng 1 laø thaùng chuyeån
tieáp töø muøa luõ sang muøa kieät vaø thaùng 5, 6 laø thôøi kyø tieåu maõn coù löu löôïng
töông ñoái lôùn hôn. Quaù trình möa naêm treân löu vöïc coù hai ñænh möa lôùn (moät
ñænh naèm ôû luõ chính vuï coøn ñænh nhoû naèm vaøo thaùng 5, 6). Vì vaäy trong muøa
kieät cuõng xuaát hieän hai thôøi kyø kieät:
- Thôøi kyø kieät thöù nhaát xuaát hieän vaøo thaùng 3, 4.
- Thôøi kyø kieät thöù hai vaøo thaùng 7, 8.
Thaùng coù doøng chaûy nhoû nhaát xuaát hieän vaøo thaùng 4 chieám 2% löôïng
doøng chaûy naêm (module doøng chaûy 21 l/s/km2) hoaëc thaùng 7 chieám 2,5-3%
(module 26-29 l/s.km2).
Doøng chaûy kieät nhaát treân toaøn löu vöïc ñaõ quan traéc ñöôïc 3-4 l/s.km2, vaø heä
soá bieán ñoåi doøng chaûy kieät nhaát qua nhieàu naêm taïi traïm Bình Ñieàn lôùn gaáp
2 laàn so vôùi traïm Coå Bi, Thöôïng Nhaät theå hieän khaû naêng ñieàu tieát maët ñeäm
cuûa löu vöïc Höõu Traïch keùm nhaát so vôùi löu vöïc soâng Taû Traïch vaø soâng Boà.
Vôùi caùc suoái nhoû treân löu vöïc, trò soá doøng chaûy nhoû nhaát quan saùt ñöôïc laø 0.
Ñoái vôùi doøng chính soâng Höông, doøng chaûy kieät nhoû vaø cuõng coù 2 muøa:
muøa kieät thöù nhaát do vöøa keát thuùc muøa luõ neân löu löôïng trong soâng coøn khaù
lôùn. Muøa kieät thöù hai ôû nhöõng naêm khoâng coù tieåu maõn, doøng chaûy trong soâng
raát caïn gaây aûnh höôûng raát lôùn ñeán sinh hoaït vaø saûn xuaát.
- Ñaùnh giaù theo caùc chæ tieâu cuûa quoác teá
+ Theo chæ tieâu phaân loaïi cuûa Hoäi Taøi nguyeân nöôùc quoác teá (IWRA) thì:
Bình quaân löôïng nöôùc möa rôi treân laõnh thoå tính theo ñaàu ngöôøi cuûa
theá giôùi laø 7.400 m3/ngöôøi.naêm.
Quoác gia thieáu nöôùc neáu löôïng nöôùc möa < 4.000 m3/ngöôøi.naêm.
Quoác gia hieám nöôùc neáu löôïng möa < 2.000 m3/ngöôøi.naêm.
74 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
Döïa vaøo chæ tieâu naøy thì ôû Vieät Nam bình quaân ñaàu ngöôøi laø 3.780 m3/
ngöôøi.naêm - thuoäc vaøo quoác gia thieáu nöôùc. ÔÛ löu vöïc soâng Höông löôïng nöôùc
raát doài daøo 11.635 m3/ngöôøi.naêm, vöôït hôn nhieàu so vôùi bình quaân treân theá
giôùi.
+ Theo chæ tieâu phaân loaïi cuûa Hoäi nghò veà nöôùc Vacsava naêm 1963:
C > 20: khu vöïc ñaûm baûo nguoàn nöôùc töông ñoái cao.
C = 20-10: khu vöïc ñaûm baûo nguoàn nöôùc nhöng phaûi coù söï phaân phoái.
C = 10-5: khu vöïc nguoàn nöôùc raát haïn cheá, caàn daãn nöôùc ôû vuøng khaùc tôùi.
C < 5: khu vöïc thieáu nöôùc traàm troïng.
Xem xeùt chæ tieâu naøy ôû Vieät Nam cho thaáy: C=15 chæ tính doøng chaûy
do möa rôi treân laõnh thoå, C=40 tính caû löôïng nöôùc töø ngoaøi laõnh thoå chaûy
vaøo. ÔÛ löu vöïc soâng Höông C=41. Nhö vaäy löu vöïc soâng Höông ñöôïc ñaûm baûo
nguoàn nöôùc töông ñoái cao.
1.3. Doøng trieàu
Tuy doøng trieàu khoâng tröïc tieáp söû duïng ñöôïc cho daân sinh, coâng nghieäp,
noâng nghieäp... nhöng doøng trieàu ñaõ taïo ra theá nöôùc ñeå caùc coâng trình thuûy
lôïi coù theå laáy phaàn nöôùc ngoït phía treân doøng trieàu ñöa vaøo söû duïng khi trieàu
leân vaø tieâu nöôùc khi trieàu ruùt. Ñoàng thôøi theá nöôùc thuûy trieàu cuõng laø moät yeáu
toá quan troïng trong giao thoâng ñöôøng thuûy ôû vuøng cöûa soâng ven bieån. Vì vaäy
thuûy trieàu cuõng laø moät daïng cuûa taøi nguyeân nöôùc maët.
Thuûy trieàu vuøng nghieân cöùu mang tính chaát baùn nhaät trieàu ñeàu, moãi
ngaøy coù 2 laàn nöôùc leân vaø 2 laàn nöôùc xuoáng. Khu vöïc naøy coù bieân ñoä nhoû
nhaát so vôùi toaøn daûi ven bieån Vieät Nam vôùi ñoä lôùn thuûy trieàu trung bình
trong kyø nöôùc cöôøng lôùn nhaát ñaït khoaûng 0,4m, neân toác ñoä doøng trieàu trong
caùc cöûa soâng khoâng lôùn. Song, thuûy trieàu vaãn coù taùc ñoäng raát lôùn caûn trôû
doøng chaûy luõ töø trong soâng ñöa ra, nhaát laø khi xuaát hieän trieàu cöôøng vaø
nöôùc daâng trong baõo. Theâm vaøo ñoù, löu vöïc soâng Höông coù ñòa hình ñöôøng
bôø khaù doác, naêng löôïng soùng thuoäc loaïi lôùn nhaát nöôùc ta neân khi coù baõo
hoaëc aùp thaáp nhieät ñôùi xuaát hieän, doøng chaûy soùng vaø aùp löïc soùng ven bôø
taêng leân ñoät ngoät vôùi trò soá raát lôùn. Doøng chaûy soùng ven bôø trong baõo coù
theå leân tôùi 3m/s vaø aùp löïc soùng voã bôø coù theå ñaït treân 10T/m2. Döôùi taùc ñoäng
cuûa doøng soùng vaø aùp löïc soùng coù trò soá lôùn, caùc traàm tích vuøng ven bieån cöûa
soâng ñöôïc phaân phoái laïi gaây boài laéng, di chuyeån vaø thu heïp chieàu roäng. Ñaây
cuõng laø moät trong nhöõng nguyeân nhaân gaây neân hieän töôïng uùng ngaäp daøi ngaøy
ôû vuøng ñoàng baèng ven bieån do cöûa thoaùt luõ khoâng ñuû khaû naêng ñeå thoaùt kòp
moät löôïng nöôùc khoång loà töø thöôïng nguoàn ñöa veà trong moät thôøi gian ngaén.