86 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (76). 2009
THAØNH PHAÀN LOAØI CAÙ ÔÛ HEÄ THOÁNG SOÂNG OÂ LAÂU
TÆNH THÖØA THIEÂN HUEÁ
Võ Văn Phú,* Nguyễn Duy Thuận**
1. Ñaët vaán ñeà
Soâng OÂ Laâu baét nguoàn töø vuøng ñoài nuùi phía taây huyeän Phong Ñieàn, chaûy
qua Phoø Traïch, Vaân Trình vaø ñoå vaøo phaù Tam Giang ôû cöûa Laùc. Soâng OÂ Laâu
coù dieän tích löu vöïc 900km2, chieàu daøi soâng 66km, ñoä cao ñaàu nguoàn 900m, ñoä
doác trung bình cuûa löu vöïc 13,1m/km, ñoä roäng bình quaân cuûa löu vöïc 22,5km,
maät ñoä löôùi soâng 0,81km/km2, heä soá uoán khuùc 1,85 [6]. Nhöõng naêm gaàn ñaây,
soâng OÂ Laâu ñang ôû trong tình traïng bò khai thaùc quaù möùc, thieáu khoa hoïc,
vaø ñieàu ñoù ñaõ laøm suy thoaùi nguoàn lôïi caù cuûa soâng. Ñeå goùp phaàn ñaùnh giaù veà
nhöõng giaù trò sinh hoïc cuûa khu vöïc nghieân cöùu, trong baøi baùo naøy chuùng toâi
coâng boá danh luïc thaønh phaàn loaøi caù maø maãu vaät ñaõ ñöôïc thu thaäp töø thaùng
8/2008 ñeán thaùng 8/2009 treân toaøn boä heä thoáng soâng OÂ Laâu.
2. Phöông phaùp nghieân cöùu
- Vieäc thu maãu ñöôïc tieán haønh baèng caùch ñaùnh baét tröïc tieáp cuøng vôùi
ngö daân, mua maãu cuûa caùc ngö daân ôû ñòa ñieåm nghieân cöùu, ñaët caùc bình coù
pha saün hoùa chaát ñònh hình ñeå nhôø caùc hoä ngö daân khai thaùc thuûy saûn treân
soâng thu thaäp thöôøng xuyeân trong thôøi gian nghieân cöùu. Sau ñoù thu goùp maãu
caù taïi ngö daân moãi thaùng 1 laàn. Mua vaø kieåm tra maãu caù ôû caùc chôï caù xung
quanh khu vöïc nghieân cöùu.
- Maãu ñöôïc ñònh hình trong dung dòch formol 10%, baûo quaûn trong dung
dòch formol 4% vaø ñöôïc löu giöõ taïi phoøng thí nghieäm boä moân Taøi nguyeân -
Moâi tröôøng, Khoa Sinh hoïc, Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc, Ñaïi hoïc Hueá.
- Ñònh loaïi caùc loaøi caù baèng phöông phaùp so saùnh hình thaùi theo caùc
khoùa phaân loaïi löôõng phaân vaø moâ taû cuûa Vöông Dó Khang (1958), Mai
Ñình Yeân (1978, 1992), Nguyeãn Khaéc Höôøng (1991, 1993), Nguyeãn Nhaät Thi
(1991, 1994, 2000), Traàn Thò Thu Höông vaø Tröông Thuû Khoa (1993), W.
J. Rainboth (1996), Nguyeãn Vaên Haûo (2001, 2005)... Moãi loaøi caù ñöôïc neâu
teân khoa hoïc vaø teân Vieät Nam. Trình töï caùc boä, hoï, gioáng, loaøi ñöôïc saép xeáp
theo heä thoáng phaân loaïi cuûa T.S. Rass vaø G.U. Lindberg (1971), chuaån teân
loaøi theo taøi lieäu cuûa FAO (1998).
3. Keát quaû
3.1. Danh luïc thaønh phaàn loaøi
Döïa vaøo caùc taøi lieäu ñònh loaïi caù nöôùc ngoït Vieät Nam vaø caùc vuøng phuï
caän, chuùng toâi ñaõ xaùc ñònh ñöôïc danh luïc thaønh phaàn loaøi caù ôû heä thoáng
* Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Hueá.
** Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Hueá.
87
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (76). 2009
soâng OÂ Laâu goàm 109 loaøi naèm trong 76 gioáng thuoäc 31 hoï cuûa 11 boä khaùc
nhau (Baûng 1).
Baûng 1. Danh luïc thaønh phaàn loaøi caù ôû heä thoáng soâng OÂ Laâu
STT Teân Vieät Nam Teân khoa hoïc
(1) (2) (3)
I BOÄ CAÙ THAÙT LAÙT OSTEOGLOSSIFORMES
(1) Hoï caù Thaùt laùt Notopteridae
1 Caù Thaùt laùt Notopterus notopterus (Pallas, 1769)
II BOÄ CAÙ CHAÙO BIEÅN ELOPIFORMES
(2) Hoï caù Chaùo lôùn Megalopidae
2 Caù Chaùo lôùn Megalops cyprinoides (Broussnet, 1782)
III BOÄ CAÙ TRÍCH CLUPEIFORMES
(3) Hoï caù Troûng Engraulidae
3 Caù Côm thöôøng Stolephorus commersonii Laceùpeøde, 1903
4 Caù Côm soâng S. tri (Bleeker, 1852)
IV BOÄ CAÙ CHÌNH ANGUILLIFORMES
(4) Hoï caù Chình Anguillidae
5 Caù Chình mun Anguilla bicolor Mc Clelland, 1884
6 Caù Chình hoa A. marmorata Quoy & Gaimard, 1824
V BOÄ CAÙ CHEÙP CYPRINIFORMES
(5) Hoï caù Cheùp Cyprinidae
7 Caù Meø hoa* Aristichthys nobilis (Richardson, 1844)
8 Caù Meø vinh* Barbodes gonionotus (Blecker, 1850)
9 Caù Ñoøng ñong Capoeta semifasiolata (Gunther, 1868)
10 Caù Dieác maét ñoû Carassius auratus (Linnaeus, 1758)
11 Caù Röng Carassioides cantonensis (Heincke, 1892)
12 Caù Cheûn C. melanes Mai, 1978
13 Caù Troâi aán ñoä* Cirrhinus mrigan (Hamilton, 1822)
14 Caù Traém coû* Ctenopharyngodon idellus (Cuvier & Valenciennes, 1844)
15 Caù Cheùp Cyprinus carpio Linnaeus, 1758
16 Caù Daày C. centralus Nguyen & Mai, 1994
17 Caù Xaûm Danio leptos Fang & Kottelat, 1999
18 Caù Maêng Elopichthys bambusa (Richardson, 1844)
19 Caù Söùt muõi Garra fuliginosa Fowler, 1934
20 Caù Ño G. pingi (Tchang, 1929)
21 Caù Ngöïa nam Hampala macrolepidota (Valenciennes, 1842)
22 Caù Möông daøi Hemiculter elongatus Haûo & Vaân nov.sp.
23 Caù Möông xanh H. leucisculus (Basilewsky, 1855)
24 Caù Ñuïc chaám Hemibarbus macracanthus Lo,Yao & Chen, 1977
25 Caù Meø traéng hoa nam* Hupophthalmichthys molitrix (Cuvier & Valenciennes, 1844)
26 Caù Ñuïc moõm daøi Microphysogobio vietnamica Mai, 1978
27 Caù Xanh Onychostoma fusiforme Kottelat, 1998
28 Caù Sænh O. gerlachi (Peter, 1880)
29 Caù Moïm O. microcorpus Haûo & Hoa, 1969
30 Caù Chaùo thöôøng Opsariichthys bidens Gunther, 1873
31 Caù Daàm ñaát Osteochilus salsburyi Nichols & Pope, 1927
32 Caù Luùi soïc O. microcephalus (Valenciennes, 1842)
88 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (76). 2009
(1) (2) (3)
33 Caù Sao Poropuntius aluoiensis (Döïc, 1997)
34 Caù Chaùt laøo P. laoensis (Gunther, 1868)
35 Caù Ñong chaám Puntius ocellatus Yen, 1978
36 Caù Loøng tong ñaù Rasbora argyrotaenia (Bleeker, 1850)
37 Caù Maïi soïc R. steineri (Nichols & Pope, 1927)
38 Caù Maïi baïc Rasborinus formosae Oshima, 1920
39 Caù Maïi baàu R. lineatus (Pellegrin, 1907)
40 Caù Böôùm chaám Rhodeus ocellatus (Kner, 1867)
41 Caù Böôùm gai R. spinalis Oshima, 1926
42 Caù Chaøy ñaát Spinibarbus caldwelli (Nichols, 1925)
43 Caù Boãng S. denticulatus (Oshima, 1926)
(6) Hoï caù Chaïch Cobitidae
44 Caù Chaïch hoa Cobitis sinensis Sauvage & Dabry, 1874
45 Caù Chaïch ñoám troøn C. taenia Linnaeus, 1758
46 Caù Chaïch buøn Misgurnus anguillicaudatus Cantor, 1842
(7) Hoï caù Vaây baèng Balitoridae
47 Caù Vaây baèng Annamia normani (Hora, 1931)
48 Caù Chaïch Micronemacheilus pulcher (Nichols & Pope, 1927)
49 Caù Chaïch suoái Schistura fasciolata (Nichols & Pope, 1927)
50 Caù Chaïch suoái S. pellegrini (Rendahl, 1944)
51 Caù Ñeùp ngaén Sewellia brevis Haûo & Döïc nov.sp.
52 Caù Baùm ñaù S. elongata Roberts, 1998
53 Caù Ñeùp thöôøng S. lineolata Valenciennes, 1846
VI BOÄ CAÙ HOÀNG NHUNG CHARACIFORMES
(8) Hoï caù Hoàng nhung Characidae
54 Caù Chim traéng nöôùc ngoït* Colossoma branchypomum (Cuvier, 1818)
VII BOÄ CAÙ NHEO SILURIFORMES
(9) Hoï caù Laêng Bagridae
55 Caù Laêng quaûng bình Hemibagrus centralus Mai, 1978
56 Caù Mòt Leiocassis virgatus (Oshima, 1926)
57 Caù Mòt troøn Pseudobagrus kyphus Mai, 1978
(10) Hoï caù Ngaïnh Cranoglanididae
58 Caù Ngaïnh Cranoglanis bouderius (Richardson, 1846)
(11) Hoï caù Nheo Siluridae
59 Caù Theøo Pterocryptis cochinchinensis (Valenciennes, 1839)
60 Caù Nheo Silurus asotus Linnaeus, 1758
61 Caù Leo Wallago attu (Bloch & Schneider, 1801)
(12) Hoï caù Chieân Sisoridae
62 Caù Chieân Bagarius rutilus Ng & Kottelat, 2001
(13) Hoï caù Treâ Clariidae
63 Caù Treâ traéng Clarias batrachus (Linnaeus, 1758)
64 Caù Treâ ñen C. fuscus (Lacepede, 1803)
VIII BOÄ CAÙ NHAÙI BELONIFORMES
(14) Hoï caù Lìm kìm Hemiramphidae
65 Caù Kìm thaân troøn Hyporhamphus quoyi (Valenciennes, 1846)
66 Caù Kìm soâng H. unifasciatus (Ranzant, 1842)
IX BOÄ LÖÔN SYNBRANCHIFORMES
(15) Hoï Löôn Synbranchidae
67 Caù Lòch soâng Macrotrema caligans (Cantor, 1849)
89
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (76). 2009
(1) (2) (3)
68 Caù Lòch ñoàng Ophisternon bengalensis Mc Clelland, 1844
69 Löôn ñoàng Monopterus albus (Zuiew, 1793)
X BOÄ CAÙ CHAÏCH SOÂNG MASTACEMBELIFORMES
(16) Hoï caù Chaïch soâng Mastacembelidae
70 Caù Chaïch soâng Mastacembelus armatus (Laceùpeøde, 1800)
71 Caù Chaïch boâng lôùn M. favus (Hora, 1924)
XI BOÄ CAÙ VÖÔÏC PERCIFORMES
(17) Hoï caù Cheõm Centropomidae
72 Caù Cheõm Later calcarifer (Bloch, 1790)
(18) Hoï caù Sôn Ambassidae
73 Caù Sôn xöông Ambassis gymnocephalus (Laceùpeøde, 1802)
74 Caù Sôn koâpsoâ A. kopsi Bleeker, 1858
(19) Hoï caù Caêng Teraponidae
75 Caù Caêng boán soïc Pelates quadrilineatus ( Bloch, 1790)
76 Caù Caêng moõm nhoïn Terapon oxyrhynchus Temminck & Schlegel, 1846
(20) Hoï caù Ñuïc Sillaginidae
77 Caù Ñuïc chaám Sillago maculata Quoy & Gaimard, 1824
(21) Hoï caù Roâ phi Cichlidae
78 Caù Roâ phi ñen Oreochromis mossambicus Peters, 1852
79 Caù Roâ phi vaèn* O. niloticus (Linnaeus, 1758)
(22) Hoï caù Hoàng Lutjanidae
80 Caù Hoàng baïc Lutjanus argentimaculatus (Forsskal, 1775)
81 Caù Hoàng chaám ñen L. russellii (Bleeker, 1849)
(23) Hoï caù Moùm Gerridae
82 Caù Moùm gai daøi Gerres filamentosus Cuvier, 1829
83 Caù Moùm xieân G. limbatus Cuvier, 1830
84 Caù Moùm gai ngaén G. lucidus Cuvier, 1830
85 Caù Moùm chæ baïc G. oyena (Forsskal, 1775)
(24) Hoï caù Traùp Sparidae
86 Caù Traùp vaây vaøng Acanthopagrus latus (Houttuyn, 1782)
(25) Hoï caù Chim traéng Monodactylidae
87 Caù Chim traéng maét to Monodactylus argenteus (Linnaeus, 1758)
(26) Hoï caù Ñoái Mugilidae
88 Caù Ñoái muïc Mugil cephalus Linnaeus, 1758
89 Caù Ñoái laù M. kelaarti Gunther, 1861
(27) Hoï caù Boáng ñen Eleotridae
90 Caù Boáng cau Butis butis (Hamilton, 1822)
91 Caù Boáng moïi Eleotris fusca (Schnei der & Forster, 1801)
92 Caù Boáng ñen lôùn E. melanosoma Bleeker, 1852
93 Caù Boáng ñen nhoû E. oxycephala Temminck & Schlegel, 1845
94 Caù Boáng töôïng Oxyeleotris marmoratus (Bleeker, 1852)
95 Caù Boáng cöûa Prionobutis koilomatodon (Bleeker, 1849)
(28) Hoï caù Boáng traéng Gobiidae
96 Caù Boáng troøn Acentrogobius chlorostigma (Bleeker, 1849)
97 Caù Boáng caùt toái Glossogobius giuris (Hamilton, 1822)
98 Caù Boáng xeä Parapocryptes serperaster (Richardson, 1846)
99 Caù Boáng ñaù Rhinogobius giurinus (Rutter, 1897)
100 Caù Boáng maáu ñai Stenogobius genivittatus (Valenciennes, 1837)
90 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (76). 2009
(1) (2) (3)
(29) Hoï caù Roâ ñoàng Anabantidae
101 Caù Roâ ñoàng Anabas testudineus (Bloch, 1792)
(30) Hoï caù Saëc Belontidae
102 Caù Thia ta Betta taeniata Regan, 1910
103 Caù Ñuoâi côø Macropodus opercularis (Linnaeus, 1708)
104 Caù Ñuoâi côø ñen M. yeni Döïc & Haûo, 2004
105 Caù Baõ traàu Trichopsis vittatus (Cuvier, 1831)
106 Caù Saëc raèn Trichogaster pectoralis Regan, 1910
107 Caù Saëc böôùm T. trichopterus (Pallas, 1770)
(31) Hoï caù Quaû Channidae
108 Caù Quaû Channa striata (Bloch, 1797)
109 Caù Chaønh ñuïc C. gachua (Hamilton, 1822)
Ghi chuù: (*) Caùc loaøi caù nhaäp noäi.
3.2. Caáu truùc thaønh phaàn loaøi
Trong toång soá caùc loaøi caù thu ñöôïc ôû heä thoáng soâng OÂ Laâu, chuùng toâi
nhaän thaáy boä caù Cheùp (Cypriniformes) coù 3 hoï (chieám 9,68% toång soá hoï), 31
gioáng (chieám 40,79% toång soá gioáng), 47 loaøi (chieám 43,12% toång soá loaøi). Boä
caù Vöôïc (Perciformes) coù 15 hoï (chieám 48,39% toång soá hoï), 26 gioáng (chieám
34,21%), 38 loaøi (chieám 34,86%). Boä caù Nheo (Siluriformes) coù 5 hoï (chieám
16,13%), 9 gioáng (chieám 11,84%) vaø 10 loaøi (chieám 9,17%). Coù 5 boä ñeàu cuøng
coù 1 hoï (chieám 3,23%), trong ñoù boä Löôn (Synbranchiformes) coù 3 gioáng
(chieám 3,95%), 3 loaøi (chieám 2,75%) vaø 4 boä: Boä caù Trích (Clupeiformes),
boä caù Chình (Anguilliformes), boä caù Nhaùi (Beloniformes), boä caù Chaïch soâng
(Mastacembeliformes) ñeàu coù 1 gioáng (chieám 1,32%), 2 loaøi (chieám 1,83%).
Caùc boä coøn laïi moãi boä coù 1 hoï (chieám 3,23%), 1 gioáng (chieám 1,32%) vaø 1
loaøi (chieám 0,92% toång soá loaøi cuûa khu heä) (Baûng 2).
Baûng 2. Soá löôïng caùc boä, hoï, gioáng vaø loaøi cuûa khu heä caù ôû heä thoáng
soâng OÂ Laâu
STT Boä Hoï Gioáng Loaøi
Soá löôïng Tyû leä% Soá löôïng Tyû leä% Soá löôïng Tyû leä%
1 Osteoglossiformes 1 3,23 1 1,32 1 0,92
2 Elopiformes 1 3,23 1 1,32 1 0,92
3 Clupeiformes 1 3,23 1 1,32 2 1,83
4 Anguilliformes 1 3,23 1 1,32 2 1,83
5 Cypriniformes 3 9,68 31 40,79 47 43,12
6 Characiformes 1 3,23 1 1,32 1 0,92
7 Siluriformes 5 16,12 9 11,84 10 9,17
8 Beloniformes 1 3,23 1 1,32 2 1,83
9 Synbranchiformes 1 3,23 3 3,95 3 2,75
10 Mastacembeliformes 1 3,23 1 1,32 2 1,83
11 Perciformes 15 48,39 26 34,21 38 34,86
Toång 31 100 76 100 109 100