89
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
ÑAÙNH GIAÙ DIEÃN BIEÁN CUÛA QUAÙ TRÌNH TRÖÔÏT LÔÛ ÑAÁT ÑAÙ
DOÏC HAØNH LANG ÑÖÔØNG HOÀ CHÍ MINH ÑOAÏN QUA
ÑÒA PHAÄN TÆNH THÖØA THIEÂN HUEÁ GIAI ÑOAÏN 2005 - 2009
Nguyễn Hoàng Sơn,* Phan Thanh Hằng**
1. Môû ñaàu
Tröôït lôû ñaát ñaù laø moät daïng tai bieán töï nhieân xaûy ra töông ñoái phoå
bieán ôû vuøng ñoài nuùi Vieät Nam, ñaëc bieät doïc theo caùc tuyeán ñöôøng môùi ñöôïc
xaây döïng, caùc tuyeán ñöôøng ñang ñöôïc môû roäng hoaëc naén thaúng. Haäu quaû cuûa
tröôït lôû ñaát ñaù daãn ñeán vuøi laáp ñöôøng giao thoâng, ñe doïa cuoäc soáng cuûa caùc
khu daân cö doïc theo tuyeán ñöôøng vaø döôùi chaân caùc söôøn doác.
Tuyeán ñöôøng Hoà Chí Minh chaïy doïc phía taây cuûa tænh Thöøa Thieân
Hueá (hình 1) laø con ñöôøng chieán löôïc quan troïng trong thôøi kyø khaùng
chieán vaø ngaøy nay vieäc xaây döïng tuyeán ñöôøng naøy coøn giaûi quyeát ñöôïc tình
* Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Hueá.
** Tröôøng Ñaïi hoïc Phuù Xuaân Hueá.
Hình 1. Sô ñoà vò trí ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá
90 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
traïng giao thoâng, giaõn daân, taùi ñònh cö vaø taïo ñieàu kieän cho haønh lang
kinh teá phía taây phaùt trieån. Tuy nhieân, khi xaây döïng xong tuyeán ñöôøng
thì tình traïng tröôït lôû doïc haønh lang tuyeán ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua
ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá thöôøng xaûy ra, chæ tính rieâng trong thaùng
10 naêm 2009 treân ñoaïn ñöôøng Hoà Chí Minh töø A Roaøng ñeán A Teùp ñaõ
coù haøng chuïc ñieåm saït lôû vôùi haøng nghìn khoái ñaát ñaù ñoå suïp xuoáng maët
ñöôøng [7], gaây aùch taéc giao thoâng vaø uy hieáp ñeán ñôøi soáng vaø sinh hoaït cuûa
nhaân daân treân toaøn tuyeán, nhöng vieäc khaéc phuïc vaãn chæ baèng bieän phaùp
truyeàn thoáng laø laøm keø maø chöa coù ñöôïc nhöõng giaûi phaùp beàn vöõng, ñoàng
boä vaø nhöõng döï aùn khaû thi cho vaán ñeà naøy. Baøi vieát nhaèm ñaùnh giaù möùc
ñoä tröôït lôû xaûy ra doïc tuyeán ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua ñòa phaän tænh
Thöøa Thieân Hueá giai ñoaïn 2005-2009, töø ñoù giaûi thích nguyeân nhaân vaø ñeà
xuaát caùc giaûi phaùp khaéc phuïc.
2. Ñaùnh giaù quaù trình tröôït lôû ñaát doïc tuyeán ñöôøng Hoà Chí
Minh ñoaïn qua ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá giai ñoaïn 2005-2009
Trong phaïm vi tænh Thöøa Thieân Hueá, ñöôøng Hoà Chí Minh chæ ñi qua
huyeän A Löôùi vaø ñöôïc coi laø truïc giao thoâng chính quan troïng cuûa huyeän
mieàn nuùi naøy. Ñoaïn ñöôøng naøy daøi 97km, keát quaû khaûo saùt töø naêm 2005 ñeán
naêm 2009 cho thaáy böùc tranh chung veà hieän traïng tröôït lôû ñaát treân tuyeán
ñöôøng nhö sau.
- Theo thôøi gian:
+ Theo thaùng: keát quaû khaûo saùt cho thaáy tình traïng tröôït lôû ñaát doïc
tuyeán ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua ñòa phaän Thöøa Thieân Hueá chæ xaûy ra
vaøo caùc thaùng 9, 10 vaø 11 haøng naêm.
+ Theo naêm: trong giai ñoaïn 2005-2009, tình traïng tröôït lôû dieãn ra
khoâng ñoàng ñeàu theo caùc naêm (hình 2).
Naêm 2009 laø naêm xaûy ra
tröôït lôû nhieàu nhaát, vôùi
293 ñieåm tröôït lôû treân
toaøn tuyeán, trong ñoù coù
36 ñieåm tröôït lôû lôùn (coù
quy moâ tröôït lôû töø 1.001-
100.000m3), 99 ñieåm tröôït
lôû trung bình (coù quy moâ
tröôït lôû töø 200-1.000m3),
158 ñieåm tröôït lôû nhoû (coù
quy moâ tröôït lôû < 200m3).
Toång khoái löôïng ñaát, ñaù
tröôït lôû laø 137.034,3m3, vôùi maät ñoä tröôït lôû treân toaøn tuyeán laø 3,02 ñieåm/km.
Naêm 2006 coù 125 ñieåm tröôït lôû treân toaøn tuyeán, vôùi 3 ñieåm tröôït lôû lôùn,
24 ñieåm tröôït lôû trung bình vaø 98 ñieåm tröôït lôû nhoû. Toång khoái löôïng ñaát, ñaù
tröôït lôû laø 20.639,9m3, vôùi maät ñoä tröôït lôû treân toaøn tuyeán laø 1,3 ñieåm/km.
Naêm 2005 coù 53 ñieåm tröôït lôû nhoû, khoâng coù ñieåm naøo tröôït lôû lôùn vaø
trung bình. Toång khoái löôïng ñaát, ñaù tröôït lôû treân toaøn tuyeán laø 7.922,1m3,
maät ñoä tröôït lôû 0,6 ñieåm/km.
Hình 2. Soá löôïng caùc ñieåm tröôït lôû doïc haønh lang ñöôøng
Hoà Chí Minh ñoaïn qua ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá
töø 2005-2009.
91
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
Naêm 2007 coù soá löôïng ñieåm tröôït lôû ít hôn (chæ 39 ñieåm), nhöng chuû
yeáu laø nhöõng ñieåm tröôït lôû lôùn (12 ñieåm) vaø tröôït lôû möùc trung bình (11
ñieåm), chieám tyû leä cao (59%), soá löôïng ñieåm tröôït lôû nhoû chieám tyû leä ít hôn
(16 ñieåm chieám 41%) so vôùi tyû leä cuûa caùc naêm khaùc. Khoái löôïng ñaát, ñaù tröôït
lôû khaù lôùn vôùi 35.163,5m3, maät ñoä tröôït lôû treân toaøn tuyeán laø 0,4 ñieåm/km.
Naêm 2008 chæ coù 6 ñieåm tröôït lôû treân toaøn tuyeán, trong ñoù coù 1 ñieåm tröôït
lôû lôùn, 2 ñieåm tröôït lôû trung bình vaø 3 ñieåm tröôït lôû nhoû. Toång khoái löôïng ñaát,
ñaù tröôït lôû raát ít (4.625,2m3), maät ñoä tröôït lôû chæ baèng 0,06 ñieåm/km.
- Theo khoâng gian: Tuyeán ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua ñòa phaän tænh
Thöøa Thieân Hueá ñöôïc xaây döïng treân nhieàu daïng ñòa hình, vôùi nhöõng ñaëc ñieåm
ñòa lyù khoâng gioáng nhau neân möùc ñoä tröôït lôû treân toaøn tuyeán xaûy ra khoâng
ñoàng ñeàu. Döïa treân keát quaû ño ñaïc, khaûo saùt tình traïng tröôït lôû giai ñoaïn
2005-2009, chuùng toâi tieán haønh ñaùnh giaù möùc ñoä tröôït lôû theo 3 ñoaïn sau.
+ Ñoaïn Hoàng Thuûy - Hoàng Vaân:
Ñaây laø ñoaïn ñöôøng naèm ôû phía
baéc cuûa huyeän A Löôùi (tieáp giaùp
vôùi tænh Quaûng Trò), vôùi chieàu
daøi khoaûng 25km. Trong 5 naêm
(2005-2009) khu vöïc naøy xaûy ra
155 ñieåm tröôït lôû, trong ñoù coù 13
ñieåm tröôït lôû lôùn xaûy ra ôû khu vöïc
ñeøo Peâ Ke (hình 3), 45 ñieåm tröôït
lôû trung bình vaø 97 ñieåm tröôït
lôû nhoû. Toång khoái löôïng ñaát, ñaù
tröôït lôû laø 61.513,3m3, maät ñoä
tröôït lôû 6,2 ñieåm/km.
+ Ñoaïn Hoàng Trung - A Roaøng:
Haàu heát ñoaïn ñöôøng coù ñòa hình
baèng, thaúng, neàn ñöôøng laø caùc
tích tuï treû Ñeä Töù (adQ1-2). Nhìn chung ñoaïn ñöôøng naøy khaù bình oån, keát
quaû khaûo saùt trong 5 naêm chæ coù 43 ñieåm tröôït lôû, trong ñoù 8 ñieåm tröôït lôû
trung bình vaø 35 ñieåm tröôït lôû nhoû, maät ñoä tröôït lôû gaàn 1,2 ñieåm/km vaø toång
khoái löôïng ñaát ñaù bò tröôït lôû laø 4.693,4m3.
+ Ñoaïn A Roaøng - Höông Nguyeân: Ñöôøng ñi quanh co, nhieàu cua doác,
ñaëc bieät coù hai ñoaïn phaûi laøm haàm daøi 125m vaø 300m ôû caùc ñoä cao khoaûng
800-850m. Khu vöïc coù löôïng möa haøng naêm khaù lôùn (3.500-4.000mm/naêm),
caùc söôøn thu nöôùc roäng 500-1.500-2.500m, hay coù söông muø, ñoä aåm cao, nguoàn
nöôùc maët, nöôùc ngaàm phong phuù. Veà ñaëc ñieåm ñòa chaát-ñòa maïo, ñaây laø khu
vöïc nuùi cao (cao nhaát tôùi 1.150m), phaùt trieån maïnh hoaït ñoäng xaâm thöïc vaø
boùc moøn. Ñaù goác loä nhieàu, goàm hai loaïi chính laø granit phöùc heä Ñaïi Loäc
(G/aD1ñl) daïng batholit keøm theo nhieàu khoái nhoû vaø caùc ñai maïch diabaz
xuyeân caét ñaù phieán thaïch anh-sericit heä taàng A Vöông (e2-O1av). Ñaát ñaù bò
daäp vôõ, nöùt neû maïnh, möùc ñoä phong hoùa saâu nhöng khoâng ñeàu. Ñoaïn ñöôøng
chöa ñöôïc thieát keá vaø thi coâng hôïp lyù vôùi taluy cao vaø doác (heä soá maùi H/V tôùi
1/1,5-1,8). Tai bieán tröôït lôû ñöôïc ghi nhaän treân ñoaïn ñöôøng naøy töø naêm 2005
ñeán 2009 goàm 318 ñieåm treân chieàu daøi khoaûng 35km. Trong ñoù coù 40 ñieåm
Hình 3. Tröôït lôû ñaát taïi ñeøo Peâ Ke
vaøo cuoái thaùng 9 naêm 2009.
92 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
tröôït lôû lôùn, 95 ñieåm tröôït lôû trung bình vaø 183 ñieåm tröôït lôû nhoû, vôùi khoái
löôïng ñaát, ñaù tröôït lôû laø 129.283m3, maät ñoä tröôït lôû leân ñeán 9,1 ñieåm/km.
3. Nguyeân nhaân gaây ra tröôït lôû ñaát doïc tuyeán ñöôøng Hoà Chí
Minh ñoaïn qua ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá
3.1. Nguyeân nhaân ñòa chaát
Ñoaïn ñöôøng Hoà Chí Minh ñi qua ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá, chaïy
doïc theo thung luõng A Löôùi laø khu vöïc nuùi thaáp taây Trò-Thieân. Ñaây laø daáu
veát cuûa ñöùt gaõy kieán taïo phaân vuøng goø ñoài cao phía ñoâng vaø vuøng nuùi trung
bình baéc Tröôøng Sôn [1, 2]. Vì vaäy, quaù trình ñòa chaát ñaõ hình thaønh 3
nhoùm ñaù cô baûn laø traàm tích hoãn hôïp cuûa vuøng thung luõng, ñaù bieán chaát vaø
ñaù granit cuûa vuøng nuùi trung bình Baïch Maõ.
Nhoùm ñaù traàm tích hoãn hôïp bao goàm caùc loaïi ñaù caùt keát vaø caùt boät keát.
Ñaây laø nhoùm ñaù chieám dieän tích lôùn nhaát vaø phaân boá ôû trung taâm cuûa vuøng.
Gaàn nhö toaøn boä thung luõng A Löôùi nôi coù tuyeán ñöôøng Hoà Chí Minh ñi qua
coù neàn ñòa chaát ñöôïc caáu taïo bôûi nhoùm ñaù traàm tích hoãn hôïp. Nhoùm ñaát ñaù
naøy coù keát caáu keùm beàn vöõng nhaát, deã bò thay ñoåi khi taùc ñoäng cuûa caùc yeáu
toá ngoaïi löïc. ÔÛ caùc khu vöïc ñoä doác lôùn treân 30o nhö xaõ A Roaøng, Hoàng Thuûy,
thaønh phaàn seùt chieám tyû leä cao neân coù nhieàu nguy cô xaûy ra tröôït lôû khi
möa lôùn keùo daøi.
Nhoùm ñaù bieán chaát bao goàm ñaù phieán seùt, phieán mica vaø gônai. Ñaây
laø nhoùm ñaù bieán chaát nhieät tieáp xuùc vôùi ñaù macma xaâm nhaäp cuûa caùc khoái
granit, coù dieän tích ñaùng keå vaø phaân boá ven rìa cuûa caùc khoái granit ôû phía
nam vaø taây baéc cuûa thung luõng A Löôùi [4]. Caùc khu vöïc naøy phaân boá ôû caùch
xa tuyeán ñöôøng vaø thöôøng coù ñoä doác lôùn.
Nhoùm ñaù maùcma axit coù dieän tích khoâng ñaùng keå, phaân boá ôû phía ñoâng
nam vaø taây baéc thung luõng A Löôùi, coù ñòa hình khaù hieåm trôû neân ñaõ xaûy ra
tröôït lôû vôùi maät ñoä lôùn sau khi hoaøn thaønh tuyeán ñöôøng.
Nhìn chung, tröôït lôû phaàn lôùn xaûy ra trong caùc loaïi ñaù thuoäc nhoùm ñaù
bieán chaát giaøu alumosilicat, tieáp ñeán laø caùc ñaù thuoäc nhoùm ñaù traàm tích luïc
nguyeân, luïc nguyeân-phun traøo.
3.2. Nguyeân nhaân ñòa maïo
Tröôït lôû ñaát haàu heát xaûy ra taïi caùc khu vöïc ñòa hình cao, ñoä doác vaø ñoä
chia caét lôùn taïo ra naêng löôïng ñòa hình lôùn thuaän lôïi cho tröôït ñaát coù nguoàn
goác troïng löïc [6]. Ñòa hình khu vöïc haønh lang ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua
ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá coù daïng luoáng caøy chaïy theo höôùng ñoâng baéc-
taây nam, ôû giöõa coù ñoä cao thaáp hôn vaø ít chia caét hôn. Hai beân laø hai daõy nuùi
cao treân 1.000m. Moät daõy naèm ôû phía taây nam, doïc theo bieân giôùi Vieät-Laøo.
Daõy coøn laïi vôùi nhieàu ñænh nuùi cao treân 1.400m, naèm ôû phía ñoâng baéc laïi
aên saâu vaøo laõnh thoå taïo neân ñöôøng phaân thuûy cuûa vuøng. Beà maët 800-900m
chieám phaàn lôùn dieän tích phaàn taây baéc laø daáu veát cuûa caùc beà maët san baèng coå.
Thung luõng A So - A Löôùi naèm ôû ñoä cao 500-550m, coù ñòa hình töông ñoái baèng
phaúng daïng baõi boài hay baäc theàm. Phaàn lôùn caùc ñieåm tröôït lôû chuû yeáu xaûy ra
ôû khoaûng ñoä doác ñòa hình 15-35o ôû phía baéc vaø phía nam tuyeán ñöôøng vaø moät
soá ít xaûy ra ôû khoaûng ñoä doác 35-55o. Khu vöïc phía baéc cuûa thung luõng A Löôùi
93
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6 (83). 2010
goàm caùc xaõ Hoàng Thuûy, Hoàng Vaân, Hoàng Trung coù chieàu roäng nhoû chæ khoaûng
töø 1-2km thöôøng hay saït lôû aûnh höôûng tröïc tieáp ñeán tuyeán ñöôøng.
3.3. Nguyeân nhaân khí töôïng - thuûy vaên
Ñaëc ñieåm khí töôïng - thuûy vaên,
cuï theå laø ñaëc ñieåm nöôùc maët, nöôùc
döôùi ñaát thöôøng laø yeáu toá kích hoaït
tröôït lôû. Caùc khu vöïc ñeøo Peâ Ke
ôû phía baéc, ñeøo Hai Haàm ôû phía
nam coù löôïng möa cao vaø löôïng
nöôùc döôùi ñaát lôùn ñaõ laøm cho tröôït
lôû ñaát ñaù raát nghieâm troïng. Khu
vöïc ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua
ñòa phaän tænh Thöøa Thieân Hueá coù
löôïng möa raát lôùn, toång löôïng möa
trung bình töø 2.800-3.400mm.
Muøa möa ôû ñaây keùo daøi töø thaùng
5 ñeán thaùng 10, coù hai cöïc ñaïi vaøo
thaùng 10 (900-1.000mm) vaø thaùng
5 (220-230mm). Gioù cuõng laø moät
trong nhöõng yeáu toá khí töôïng coù aûnh höôûng töông ñoái roõ, ñaùng keå ñeán tröôït
lôû ñaát doïc caùc tuyeán ñöôøng. Gioù maïnh (ñaëc bieät laø gioù trong baõo) lay ñoäng
ñeán goác vaø reã caây laøm phaù vôõ caáu töôïng ñaát daãn ñeán nguy cô tröôït lôû caøng
cao. Löôïng möa coù cöôøng ñoä lôùn, taäp trung trong thôøi gian ngaén vaø keát hôïp
vôùi gioù maïnh laø nguyeân nhaân gaây ra xoùi lôû ñöôøng saù, phaù huûy ruoäng vöôøn
ôû khu vöïc naøy. Trong thôøi gian töø ngaøy 28 thaùng 9 ñeán ngaøy 3 thaùng 10
naêm 2009, do aûnh höôûng cuûa côn baõo soá 9 neân ñaõ gaây ra löôïng möa raát lôùn
(löôïng möa ngaøy 29/9 ño ñöôïc laø 366mm) keøm theo gioù maïnh, ñaõ gaây saït lôû
148.436m3 ñaát ñaù, giao thoâng treân tuyeán ñöôøng Hoà Chí Minh thuoäc ñòa phaän
tænh Thöøa Thieân Hueá bò teâ lieät hoaøn toaøn. Ngoaøi ra, caùc maïch nöôùc ngaàm
aên lan ra saùt vaùch ñöôøng cuõng laø nhöõng nguy cô lôùn cho quaù trình tröôït lôû
dieãn ra (hình 4).
3.4. Nguyeân nhaân do hoaït ñoäng nhaân sinh
Hoaït ñoäng nhaân sinh laø moät trong nhöõng yeáu toá quyeát ñònh ñeán hieän
traïng tröôït lôû vaø söï an toaøn cuûa coâng trình ñöôøng Hoà Chí Minh ñoaïn qua ñòa
phaän tænh Thöøa Thieân Hueá. Haàu heát caùc maùi taluy ñeàu quaù cao, quaù doác do
thieát keá hoaëc thi coâng chöa phuø hôïp vôùi ñaëc ñieåm ñòa chaát, hoaëc maùi taluy
chöa hoaøn thieän neân ñaõ gaây ra tröôït lôû. Neàn moùng coâng trình khoâng ñaàm neùn
toát deã sinh suït luùn nöùt vôõ ñöôøng vaø coâng trình. Caùc khu vöïc khai thaùc laâm thoå
saûn böøa baõi, chaët phaù röøng laøm nöông raãy hay vieäc hình thaønh caùc moû khai
thaùc ñaù ngay caïnh tuyeán ñöôøng ñaõ gaây phaùt sinh nhieàu tröôït lôû (hình 5,6).
4. Moät soá giaûi phaùp khaéc phuïc tai bieán tröôït lôû ñaát ñaù
4.1. Nhoùm giaûi phaùp phi coâng trình
- Ñieàu tra toång hôïp vaø phaân tích caùc ñaëc ñieåm ñòa lyù töï nhieân (chuù yù
cheá ñoä thuûy vaên, thaûm thöïc vaät), ñòa hình vaø ñòa chaát (chuù yù ñaëc ñieåm lôùp
voû phong hoùa).
Hình 4. Nguy cô tröôït lôû do maïch nöôùc ngaàm
aên lan saùt vaùch taluy döông taïi km 319+150.