Từ ngữ không gian nghệ thuật trong hát phường vải Nghệ Tĩnh: Báo cáo nghiên cứu khoa học

Báo cáo nghiên cứu

khoa học:

"Từ ngữ chỉ không

gian nghệ thuật

trong hát phường vải

Nghệ Tĩnh."

NguyÔn ThÞ Mai Hoa Tõ ng÷ chØ kh«ng gian nghÖ thuËt..., tr. 30-37

Tõ ng÷ chØ kh«ng gian nghÖ thuËt

trong h¸t ph−êng v¶i NghÖ TÜnh

NguyÔn ThÞ Mai Hoa

(a)

Tãm t¾t. Bµi b¸o ®Ò cËp ®Õn tõ ng÷ chØ kh«ng gian nghÖ thuËt trong h¸t ph−êng

v¶i NghÖ TÜnh, bao gåm: kh«ng gian sinh ho¹t céng ®ång; kh«ng gian riªng t−; kh«ng

gian g¾n víi ®Þa danh. Khi ®i vµo lêi h¸t ph−êng v¶i, viÖc lùa chän tõ ng÷ chØ kh«ng

gian nghÖ thuËt th−êng g¾n víi ®iÓm nh×n cña ng−êi nãi. Do vËy, líp tõ nµy mang

®Ëm mµu s¾c giíi tÝnh vµ chÞu sù chi phèi trùc tiÕp cña ng÷ c¶nh trong qu¸ tr×nh

giao tiÕp.

1. VÒ kh«ng gian vµ kh«ng gian

nghÖ thuËt trong h¸t ph−êng v¶i

NghÖ TÜnh

Kh«ng gian lµ mét m¶ng hiÖn thùc

kh¸ch quan vµ tÊt yÕu g¾n víi lêi h¸t

cña nh©n vËt nªn trong ng«n ng÷, nhµ

nghiªn cøu cã c¸ch riªng ®Ó nhËn diÖn

nã. Kh«ng gian nghÖ thuËt (KGNT) lµ

ph−¬ng tiÖn ®Ó tån t¹i vµ triÓn khai thÕ

giíi nghÖ thuËt vµ còng lµ mét trong

nh÷ng ph¹m trï quan träng cña thi

ph¸p. Khi ®i vµo t¸c phÈm nghÖ thuËt,

kh«ng gian võa mang ý nghÜa ®Þa ®iÓm,

l¹i võa g¾n víi tr−êng nh×n, ®iÓm nh×n

cña nh©n vËt tr÷ t×nh. Do ®ã, KGNT trë

thµnh ph−¬ng tiÖn thÓ hiÖn ý nghÜa

riªng- biÓu t−îng nghÖ thuËt. Kh«ng

gian trong ca dao d©n ca (CDDC) nãi

chung vµ trong h¸t ph−êng v¶i NghÖ

TÜnh (HPV) nãi riªng kh«ng n»m ngoµi

quy luËt Êy.

Trong viÖc kh¶o s¸t KGNT, ng−êi ta

th−êng ph©n biÖt kh«ng gian vËt lÝ

(KGVL) víi kh«ng gian t©m lÝ (KGTL)

[8, tr. 135-151]. KGVL ®−îc hiÓu lµ

kh«ng gian cô thÓ, chØ ®Þa ®iÓm, n¬i c¸c

nh©n vËt tr÷ t×nh gÆp gì, trß chuyÖn,

t©m t×nh. Còng nh− trong kho tµng

CDDC cña ng−êi ViÖt, KGVL trong

HPV lµ nh÷ng kh«ng gian b×nh dÞ cña

lµng quª, cã quy m« võa ph¶i vµ lµ

nh÷ng h×nh ¶nh v« cïng gÇn gòi, quen

thuéc víi ng−êi lao ®éng nh− dßng s«ng,

con ®ß, bÕn n−íc, m¸i ®×nh, c©y ®a,

ruéng lóa, b·i ng«, ®−êng lµng, ngâ

xãm... Cßn KGTL lµ kh«ng gian thÓ

hiÖn tr¹ng th¸i t©m hån cña c¸c chµng

trai, c« g¸i ph−êng v¶i, lµ ph−¬ng tiÖn

nghÖ thuËt ®Ó nh©n vËt béc lé t©m

tr¹ng. V× lÏ ®ã, trong HPV, kiÓu KGTL

xuÊt hiÖn nhiÒu h¬n. Do g¾n víi tr−êng

nh×n, ®iÓm nh×n cña nh©n vËt tr÷ t×nh,

kh«ng gian trong HPV trë thµnh

ph−¬ng tiÖn chiÕm lÜnh ®êi sèng, mang

ý nghÜa c¶m xóc t©m t−ëng. Sù xa c¸ch,

nh÷ng khã kh¨n c¸ch trë khiÕn nh©n

vËt tr÷ t×nh c¶m nhËn ®−îc sù mªnh

m«ng v« cïng v« tËn cña kh«ng gian víi

m−êi hai bÕn n−íc, m−êi hai cöa biÓn,

s«ng dµi biÓn réng, tam tø nói, ngò lôc

s«ng... Nh©n vËt tr÷ t×nh d−êng nh− Ýt

biÓu hiÖn t×nh c¶m trùc tiÕp mµ th−êng

göi g¾m qua nh÷ng h×nh ¶nh vÒ kh«ng

gian. Tr−êng nh×n, ®iÓm nh×n cña nh©n

vËt tr÷ t×nh th−êng xuÊt ph¸t tõ nçi

lßng, c¶m xóc nªn kh«ng gian còng

chøa ®Çy t©m tr¹ng. Cã khi, kh«ng gian

®−îc dïng ®Ó ®èi s¸nh, liªn hÖ tíi t×nh

c¶m cña con ng−êi:

Bao giê Ngµn Hèng hÕt c©y,

S«ng Rum hÕt n−íc, em ®©y míi hÕt t×nh.

[ChÆng III-2, C 50, tr. 280]

NhËn bµi ngµy 17/11/2008. Söa ch÷a xong 30/12/2008.

tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 1b-2009

Tuy nhiªn, sù ph©n lo¹i KGVL vµ

KGTL còng chØ mang tÝnh chÊt t−¬ng

®èi, rÊt khã cã mét sù chia t¸ch r¹ch rßi

bëi xÐt cho cïng khi KGVL ®i vµo th¬ ca

th× b¶n th©n nã ®· qua sù chän läc cña

t©m tr¹ng.

Tr«ng sao, sao s¸ng c¶ trêi,

Tr«ng anh, anh ®· ®Õn ch¬i em mõng.

[ChÆng I-1, C 53, tr. 189]

Sao s¸ng c¶ trêi lµ KGVL, nh−ng

xuÊt hiÖn trong ng÷ c¶nh lµ nçi vui

mõng cña ng−êi con g¸i khi nh×n thÊy

ng−êi yªu mµ m×nh ®ang ngãng ®îi th×

kh«ng gian Êy d−êng nh− ®· nhuèm

®Çy t©m tr¹ng, lung linh rùc rì mu«n

s¾c mµu.

2. Tõ ng÷ diÔn t¶ kh«ng gian

nghÖ thuËt trong h¸t ph−êng v¶i

2.1. Tõ ng÷ diÔn t¶ kh«ng gian vò

trô

H¸t ph−êng v¶i th−êng diÔn ra

trong mét kh«ng gian cô thÓ víi khung

c¶nh lao ®éng cña nh÷ng c« g¸i lµm

nghÒ kÐo sîi, dÖt v¶i. Do vËy, tõ ng÷

diÔn t¶ kh«ng gian vò trô chiÕm sè

l−îng kh«ng lín. TÇn sè xuÊt hiÖn

nhiÒu nhÊt lµ kh«ng gian trêi (28 l−ît

lêi nam, 29 l−ît lêi n÷); kh«ng gian ®Êt

(6 l−ît lêi nam, 17 l−ît lêi n÷); kh«ng

gian tr¨ng, sao (13 l−ît lêi nam, 20 l−ît

lêi n÷)... Tuy nhiªn, khi ®i vµo ng«n ng÷

HPV, kh«ng gian vò trô còng biÓu ®¹t

nhiÒu tÇng ý nghÜa, phong phó vµ s©u

s¾c.

a. Kh«ng gian vò trô trong HPV víi

ý nghÜa lµ kh«ng gian vËt lÝ: trªn trêi,

c¶ trêi, gãc trêi, trêi m−a, gi÷a ®Êt, d−íi

®Êt, xuèng ®Êt, ®Êt b»ng, tr¨ng lªn,

tr¨ng nghiªng...

C©y ®øng gi÷a ®Êt nãi c©y ®æ

C©y ®øng mét chç nãi c©y tr«i,

Chµng mµ ®èi ®−îc chµng l«i em vÒ ?

[ChÆng II-2, C 4, tr. 237]

Víi nh÷ng c¶m quan vÒ kh«ng gian

vò trô kh¸ ®éc ®¸o, c¸c chµng trai, c«

g¸i ph−êng v¶i cßn ®−a h×nh ¶nh trêi

®Êt, tr¨ng sao vµo c¸c c©u ®è, c©u ®èi

(§è: C©y chi tr¨m tr−îng tø mïa cã

hoa? - ®¸p: §Ìn trêi tr¨m tr−îng tø mïa

cã hoa; ®è: Anh vÒ mua lôa bäc giêi?-

®¸p: Anh sai ng−êi thæi giã m©y lªn che

trêi; ®è: Ai træ trêi cho chim bay?- ®¸p:

C¸i ®ã xin hái thÊy bµy...). VÊn ®Ò ë ®©y

lµ c¸c c©u ®è, lêi xuÊt ®èi phÇn lín lµ

cña bªn n÷ (chiÕm 96,5% víi 138/143 lêi

trong chÆng h¸t ®è, h¸t ®èi ®−îc kh¶o

s¸t), ®iÒu ®ã cho thÊy c¶m thøc vÒ

kh«ng gian vò trô trong HPV th−êng

b¾t ®Çu tõ phÝa c¸c c« g¸i víi nh÷ng ý

t−ëng thËt ®éc ®¸o th«ng qua nh÷ng vÕ

®è, vÕ ®èi bÊt ngê, võa méc m¹c võa trÝ

tuÖ. Do vËy, kh«ng Ýt c©u ®è ®· khiÕn

®èi ph−¬ng lóng tóng, hoÆc chän c¸ch

tr¶ lêi qua quýt (®è: Ai sinh ra trêi?-

®¸p: ¤ng trêi cô trêi sinh ra); hoÆc ®Èy

yªu cÇu t×m c©u ®¸p vÒ phÝa ®èi ph−¬ng

(§è: MÆt trêi ë ®ã trèc (®Çu) trêi ë m«?-

®¸p: Em vÒ van ®Êt ®Êt ¬i- Ra ®©y anh

chØ trèc trêi cho em). Sù ®éc ®¸o, s¸ng

t¹o trong chÆng h¸t ®è h¸t ®èi cña HPV

sÏ ®−îc chóng t«i ®Ò cËp tíi kÜ h¬n ë

mét bµi viÕt kh¸c.

b. Kh«ng gian vò trô víi ý nghÜa lµ

kh«ng gian t©m lÝ

(i) Kh«ng gian vò trô diÔn t¶ c¸c

cung bËc c¶m xóc

HPV lµ h¸t giao duyªn. Mçi cuéc

HPV ®Òu qua c¸c chÆng c¸c b−íc víi h¸t

d¹o, h¸t chµo h¸t mõng (chÆng 1); h¸t

®è h¸t ®èi (chÆng 2); h¸t mêi, h¸t xe kÕt

vµ h¸t tiÔn (chÆng 3). Qua c¸c chÆng c¸c

b−íc Êy, trai g¸i ph−êng v¶i chia sÎ víi

nhau bao t©m t−, t×nh c¶m, bao nçi

niÒm riªng: cã vui - buån, cã h¹nh phóc

- khæ ®au, cã yªu th−¬ng - hên giËn...

Nh÷ng t©m tr¹ng Êy thÓ hiÖn kh¸ râ

qua c¸c h×nh ¶nh kh«ng gian vò trô thÓ

hiÖn trong lêi HPV. C¶nh gÆp gì, giao

duyªn g¾n víi h×nh ¶nh giã m¸t tr¨ng

thanh, trêi l¹nh s−¬ng im, sao s¸ng c¶

NguyÔn ThÞ Mai Hoa Tõ ng÷ chØ kh«ng gian nghÖ thuËt..., tr. 30-37

trêi, tr¨ng trong bãng nguyÖt giã ngoµi

®−êng phong, sao s¸ng tr¨ng trong...;

C¶nh chia li, sù nhí nhung, nçi c« ®¬n

g¾n víi h×nh ¶nh b¬ v¬ gãc bÓ ch©n trêi,

tr¨ng thanh v»ng vÆc gi÷a trêi, tr¨ng

s¸ng sao th−a, nguyÖt lÆn sao dêi,

nguyÖt g¸c cµnh yªn...

Trêi mét vÇng ®ªm dµy v« h¹n,

M−în giã chiÒu hái b¹n bªn s«ng,

Th©n em lµ g¸i ch−a chång,

T¬ duyªn cã ch¾c nh− dßng n−íc ch¨ng!

[ChÆng III-2, C 1006, tr. 385]

Cã khi kh«ng gian vò trô lµ h×nh

¶nh ®−îc dïng ®Ó diÔn t¶ c¸c cung bËc

c¶m xóc. Ch¼ng h¹n nh− trong lêi h¸t

sau, ®Êt vµ trêi mªnh mang ®−îc ®−a ra

vÝ víi nçi sî h·i cña ng−êi con g¸i khi

dù c¶m vÒ nh÷ng bÊt æn cña mèi t×nh

ngang tr¸i:

ThÊy anh, em muèn giao ca,

Sî mÑ b»ng ®Êt, sî cha b»ng trêi,

ThÊy anh em muèn trao lêi,

Sî chßm m©y b¹c gi÷a trêi mau tan.

[ChÆng III-2, C 226, tr. 300]

(ii) Kh«ng gian vò trô g¾n víi tÝn

ng−ìng, t©m linh vµ sè phËn

Cuéc sèng trong thÕ giíi cña h¸t vÝ

ph−êng v¶i còng gièng nh− thùc tiÔn

cuéc sèng cña ng−êi lao ®éng, võa ngËp

trµn h¹nh phóc, −íc m¬ nh−ng còng

®Çy tr¾c Èn víi nh÷ng héi ngé - chia li,

nh÷ng hîp - tan, cßn - mÊt... V× vËy, tõ

c¶m thøc cña con ng−êi, kh«ng gian vò

trô (trêi, ®Êt) trong HPV còng g¾n víi

tÝn ng−ìng, t©m linh qua lêi cÇu mong,

than thë hay tr¸ch mãc. Tuy nhiªn,

ngoµi nh÷ng tr−êng hîp coi trêi nh−

mét thÕ lùc siªu nhiªn cã thÓ ®em l¹i

nh÷ng ®iÒu lµnh hay ®iÒu d÷ cho con

ng−êi ®Ó råi cÇu xin (l¹y trêi, xin trêi,

tr«ng trêi...), tr¸ch mãc (tr¸ch trêi), lêi

h¸t nam th−êng nghiªng vÒ than tr¸ch,

ph¸n xÐt trong t− thÕ chñ ®éng (trêi ¬i,

«ng trêi, ®Ìn trêi, trêi cao cã thÊu kh«ng

trêi...); cßn lêi h¸t n÷ l¹i th−êng

nghiªng vÒ cÇu xin trong t− thÕ bÞ ®éng

(khÊn nguyÒn trêi bôt, nhê trêi...). Còng

cã nh÷ng tr−êng hîp cïng mét c¸ch

diÔn ®¹t (téi trêi) nh−ng th¸i ®é vµ ý

nghÜa biÓu ®¹t l¹i hoµn toµn kh¸c nhau:

Lêi h¸t nam:

Th−¬ng ai còng chØ mét ng−êi,

Em th−¬ng bËy th−¬ng b¹ téi trêi ®ã em

[ChÆng III-2, C 192, tr. 427]

Lêi h¸t n÷:

Th−¬ng anh em còng muèn th−¬ng anh,

B¸t c¬m ®· lì chan canh v« råi,

Nuèt vµo khæ l¾m anh ¬i,

Nh¶ ra th× sî téi trêi ai mang.

[ChÆng II-2, C 902, tr. 374]

Cïng ®Ò cËp tíi vÊn ®Ò lÊy trêi lµm

yÕu tè chøng gi¸m cho sù chung thuû

trong t×nh yªu (c¶ hai lêi h¸t ®Òu nãi vÒ

®èi t−îng ®−îc chøng gi¸m lµ em),

nh−ng lêi h¸t nam mang ý nghÜa c¶nh

b¸o, ph¸n xÐt, nh¾c nhë ng−êi (téi trêi

®ã em), cßn lêi h¸t n÷ thùc chÊt lµ lêi

than thë cho sè phËn, còng lµ mét h×nh

thøc tù rµng buéc m×nh (téi trêi ai

mang).

Còng cã tr−êng hîp kh«ng gian vò

trô xuÊt hiÖn trong lêi thÒ nguyÒn: Em

nãi víi anh nguyÖt khuyÕt sao b¨ng;

Cßn tr¨ng cßn giã th× cßn ®«i ta; Nãi

trªn cao cã trêi; chäc trêi v¹ch ®Êt

lÊy nhau lóc nµy... D−êng nh− chÝnh

kh«ng gian vò trô ®· lµm cho lêi thÒ

nguyÒn cña c¸c chµng trai c« g¸i cã

thªm søc thuyÕt phôc. Vµ nÕu ai ®ã

ph¹m lêi thÒ th× viÖc ®èi mÆt víi kh«ng

gian vò trô còng lµ c¸ch ®Ó t¨ng ý

nghÜa tr¸ch mãc, giËn hên:

Nhí khi ¨n miÕng trÇu trao,

Nhí khi thÒ thèt nh÷ng lêi,

trêi cã chøng kh«ng.

[ChÆng III-2, C 154, tr. 423]

B»ng ®iÖp ng÷ nhí khi, ng−êi con

trai nh¾c l¹i nh÷ng mèc thêi gian in

®Ëm kØ niÖm løa ®«i, nh÷ng lêi thÒ thèt

tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 1b-2009

trong qu¸ khø, ®ång thêi ®èi s¸nh víi

nghÜa lµ kh«ng cßn gi÷ trän lêi thÒ), vµ

cuèi cïng ®Æt gi÷a kh«ng gian ®Êt trêi

víi ý nghÜa chøng gi¸m. D−êng nh− v×

vËy, lêi ca cµng lµm t¨ng nçi day døt

trong lßng ng−êi nghe (em).

Bªn c¹nh ®ã, theo quan niÖm cña

ng−êi, nh−ng còng lµ sè phËn (duyªn

phËn). V× lÏ ®ã, trong HPV, kh«ng gian

vò trô (trêi, ®Êt) còng xuÊt hiÖn víi ý

nghÜa t¸c ®éng, chi phèi sè phËn con

ng−êi, nhÊt lµ chuyÖn t×nh duyªn ®«i

ho¸, con t¹o xoay vÇn, «ng trêi ®·

®Þnh...

(xoay) ®Êt vÇn.

[ChÆng I-1, C 83, tr. 183]

2.2. Tõ ng÷ diÔn t¶ kh«ng gian sinh

ho¹t tËp thÓ, céng ®ång

Kh«ng gian trong CDDC còng nh−

trong HPV th−êng g¾n víi c¸c sinh ho¹t

x· héi, g¾n víi lao ®éng, vui ch¬i, g¾n

víi ho¹t ®éng giao tiÕp, do ®ã th−êng lµ

kh«ng gian diÔn x−íng.

NÕu nh− h¸t quan hä B¾c Ninh hay

phÝa B¾c th−êng g¾n víi kh«ng gian lÔ

héi, kh«ng gian s«ng n−íc l·ng m¹n vµ

t×nh tø th× HPV NghÖ TÜnh l¹i cã mét

kh«ng gian v¨n ho¸ riªng. Lóc ®Çu, ë

chÆng h¸t d¹o-h¸t chµo h¸t mõng-h¸t

hái vµ chÆng h¸t ®è h¸t ®èi lµ kh«ng

gian trong nhµ (vai chñ) - ngoµi ngâ,

ngoµi ®−êng (vai kh¸ch). Khi nh÷ng

ng−êi kh¸ch ®· v−ît qua thö th¸ch cña

chÆng h¸t ®è h¸t ®èi th× ®−îc phe chñ

mêi vµo nhµ cïng h¸t chÆng cuèi, vµ

kh«ng gian lóc nµy lµ trong nhµ hoÆc

TÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng giao l−u ®Òu diÔn

ra bªn khung c¶nh lao ®éng quay xa

kÐo sîi cña c¸c c« g¸i.

[ChÆng I-1, C 20, tr. 185]

Cã lÏ v× thÕ mµ kh«ng gian ph−êng

v¶i chñ yÕu lµ kh«ng gian sinh ho¹t

®−îc giíi h¹n trong ph¹m vi hÑp. Cô

thÓ lµ kh«ng gian nhµ, cöa, ngâ, ®−êng

chiÕm tÇn sè cao: nhµ (53 l−ît lêi nam,

73 l−ît lêi n÷); cöa (2 l−ît lêi nam, 13

lêi n÷); v−ên (19 l−ît lêi nam, 24 l−ît lêi

n÷); ngâ (16 l−ît lêi nam, 17 l−ît lêi

n÷); ®−êng (®µng) (27 l−ît lêi nam, 45

l−ît lêi n÷). Më réng thªm lµ kh«ng

®a, m¸i chïa: lµng, x· (1 l−ît lêi nam,

13 l−ît lêi n÷); chïa (7 l−ît lêi nam, 13

l−ît lêi n÷); ruéng, ®ång (9 l−ît lêi nam,

6 l−ît lêi n÷); chî (4 l−ît lêi nam, 7 l−ît

lêi n÷); cÇu (9 l−ît lêi nam, 8 l−ît lêi

n÷)... Trong mét sè tr−êng hîp, kh«ng

gian më réng h¬n n÷a, bao gåm c¶ nói

dông mét lo¹t tõ ng÷ chØ kh«ng gian:

Ró, rõng, nói, ®éng, ®Ìo, tru«ng,

- BÓ, hå, khe, hãi, l¹ch, rµo,

[ChÆng II-2, C 57, tr. 252]

Mét ®iÒu thó vÞ lµ sinh ho¹t v¨n

ho¸ ph−êng v¶i ë xø NghÖ th−êng g¾n

víi c¸c dßng s«ng. NghÖ An cã s«ng

Lam, s«ng Gi¨ng; Hµ TÜnh cã s«ng La,

lµ mét trong nh÷ng c¬ së ®Ó lÝ gi¶i v×

sao ë HPV, trong khi kh«ng gian nói

non (bao gåm non, ngµn, rõng, nói, ró,

®åi, tru«ng, ®Ìo) chiÕm tØ lÖ thÊp (28

l−ît lêi nam, 45 l−ît lêi n÷) th× kh«ng

gian s«ng n−íc ®−îc nh¾c tíi víi tÇn sè

cao: rµo, s«ng (giang), biÓn (43 l−ît lêi

nam, 50 l−ît lêi n÷); n−íc, non n−íc (27

Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Từ ngữ chỉ không gian nghệ thuật trong hát phường vải Nghệ Tĩnh."

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi