A. L I M Đ UỜ Ở Ầ
Trên th gi i hi n nay có r t nhi u tiêu chí khác nhau đ phân nhóm các hế ớ ệ ấ ề ể ệ
th ng pháp lu t. Căn c vào m c đích nghiên c u c a mình mà các h c giố ậ ứ ụ ứ ủ ọ ả
l a ch n các tiêu chí phù h p đ phân nhóm các h th ng pháp lu t trên thự ọ ợ ể ệ ố ậ ế
gi i.ớ
B. GI I QUY T V N ĐẢ Ế Ấ Ề
1. S thay đ i quan đi m trong cách l a ch n tiêu chí phân nhóm cácự ổ ể ự ọ
h th ng pháp lu t trên th gi i.ệ ố ậ ế ớ
Tr c đây, nhi u tác gi lu t h c so sánh đã c tìm ra tiêu chí duy nh tướ ề ả ậ ọ ố ấ
(nh tiêu chí h th ng kinh t , h th ng chính tr ...) đ phân lo i b i h choư ệ ố ế ệ ố ị ể ạ ở ọ
r ng đó m i là bi n pháp khoa h c nh t VD: trong quá kh các h c gi đã cănằ ớ ệ ọ ấ ứ ọ ả
c trên tiêu chí h th ng kinh t đ phân nhóm các h th ng PL trên th gi i.ứ ệ ố ế ể ệ ố ế ớ
S b t h p lý là ch xét v tiêu chí này thì Pháp và Anh có h th ng kinh tự ấ ợ ở ỗ ề ệ ố ế
t ng đ i gi ng nhau nh ng h thông pháp lu t c a chúng l i không hươ ố ố ư ệ ậ ủ ạ ề
t ng đ ng, n u nh Anh coi tr ng án l h n thì Pháp l i coi tr ng pháp lu tươ ồ ế ư ọ ệ ơ ạ ọ ậ
thành văn h n trong vi c gi i quy t các tranh ch p. Vì v y th c t là xuơ ệ ả ế ấ ậ ự ế
h ng ch n duy nh t 1 tiêu chí đang d n b thay th b i m t xu h ng quanướ ọ ấ ầ ị ế ớ ộ ươ
đi m ti n b h n. Hi n nay ph n l n các tác gi đ u đ ng ý r ng đ vi cể ế ộ ơ ệ ầ ớ ả ề ồ ằ ể ệ
phân chia có ý nghĩa thì c n d a trên m t vài tiêu chí khác nhau. Trên th c t ,ầ ự ộ ự ế
có r t nhi u cách phân lo i nh : theo ấ ề ạ ư Konrad Zweigert và Hein Kotz, ông
d a vào tiêu chí l ch s , t ng b c và cách gi i thích các ngu n lu t, h tự ị ử ầ ậ ả ồ ậ ệ ư
t ng pháp lu t; ưở ậ Rene David phân lo i d a trên s ph i h p c a hai tiêu chí:ạ ự ự ố ợ ủ
tính ch t k thu t và nguyên t c tri t h c, chính tr , kinh t , lo i hình xã h i;ấ ỹ ậ ắ ế ọ ị ế ạ ộ
Constantinesco đ xu t m t lo t “các y u t quy t đ nh” nh : nh ng quy tề ấ ộ ạ ế ố ế ị ư ữ ế
đ nh c b n c a pháp lu t đ i v i n n kinh t , h t t ng chính th c, vai tròị ơ ả ủ ậ ố ớ ề ế ệ ư ưở ứ
c a Nhà n c trong xã h i, quy n dân s c b n, vai trò c a th m phán…;ủ ướ ộ ề ự ơ ả ủ ẩ
Sunberg tìm tòi cách phân lo i d a trên s nh h ng c a t ng h th ng,ạ ự ự ả ưở ủ ừ ệ ố
m c đ pháp đi n hóa, v trí c a cá nhân và lý lu n đ nh h ng s phát tri nứ ộ ể ị ủ ậ ị ướ ự ể
c a pháp lu t…ủ ậ
M c dù v y, không th kh ng đ nh đ c r ng s d ng bao nhiêu tiêu chí vàặ ậ ể ẳ ị ượ ằ ử ụ
phân chia các h th ng pháp lu t trên toàn th gi i thành bao nhiêu dòng hệ ố ậ ế ớ ọ
pháp lu t là chính xác. Vi c phân lo i d a trên các tiêu chí nào cho phù h pậ ệ ạ ự ợ
hoàn toàn ph thu c vào m c đích c a vi c nghiên c u.ụ ộ ụ ủ ệ ứ
2. Bình lu n v hai cách phân nhóm tiêu bi u.ậ ề ể
a. Cách phân nhóm c a René Davidủ.
* Réne David, m t h c gi ng i Pháp, đã k t h p hai tiêu chí đ phânộ ọ ả ườ ế ợ ể
nhóm HTPL, đó là k thu t pháp lý và h t t ng. D a trên hai tiêu chí nóiỹ ậ ệ ư ưở ự
trên, Rene David đã phân chia các h th ng pháp lu t trên th gi i thành b nệ ố ậ ế ớ ố
dòng h pháp lu t:H th ng pháp lu t La Mã - Đ c ( Romano - Germanic ):ọ ậ ệ ố ậ ứ
th ng đ c g i là h th ng pháp lu t Châu Âu l c đ a; H th ng pháp lu tườ ượ ọ ệ ố ậ ụ ị ệ ố ậ
Anh M - common law;H th ng pháp lu t Xã h i ch nghĩa; H th ng lu tỹ ệ ố ậ ộ ủ ệ ố ậ
d a trên tôn giáo và các chính sách truy n th ng khác (Lu t h i giáo, Lu tự ề ố ậ ồ ậ
Hindu, Lu t c a m t s n c vùng Đông Á và pháp lu t m t s n c châuậ ủ ộ ố ướ ậ ộ ố ướ
Phi).
V tiêu chí k thu t pháp lýề ỹ ậ : Ông cho r ng gi a các h th ng pháp lu tằ ữ ệ ố ậ
khác nhau có s khác bi t nh : cùng m t thu t ng pháp lý nh ng d n đ nự ệ ư ộ ậ ữ ư ẫ ế
nh ng cách hi u khác nhau; H th ng th b c các ngu n lu t và các ph ngữ ể ệ ố ứ ậ ồ ậ ươ
pháp c a m i h th ng pháp lu t cũng khác nhau.ủ ỗ ệ ố ậ
Do đó theo ông, lu t gia đ c đào t o trong h th ng pháp lu t này khiậ ượ ạ ệ ố ậ
hành ngh trong 1 h th ng pháp lu t khác g p r t nhi u khó khăn. Theo đóề ệ ố ậ ặ ấ ề
thì m t cách khái quát, dòng h civil law và common law khác nhau c b n vộ ọ ơ ả ề
kĩ thu t phân tích và áp d ng pháp lu t (m t bên áp d ng và gi i thích các quyậ ụ ậ ộ ụ ả
đ nh c a lu t thành văn, bên còn l i thì gi i quy t tranh ch p d a vào vi c l pị ủ ậ ạ ả ế ấ ự ệ ậ
lu n theo các án l ) . Nh v y tiêu chí này có th cho phép chúng ta phân bi tậ ệ ư ậ ể ệ
các h th ng pháp lu t thu c dòng h civil law và các h th ng pháp lu tệ ố ậ ộ ọ ệ ố ậ
thu c dòng h common law nh ng l i ch a đ đ xác đ nh dòng h civil lawộ ọ ư ạ ư ủ ể ị ọ
v i dòng h pháp lu t Xã h i ch nghĩa.ớ ọ ậ ộ ủ
V tiêu chí h t t ngề ệ ư ưở :Theo R.David, hai h th ng pháp lu t cho dù cóệ ố ậ
nh ng đi m t ng đ ng v m t k thu t pháp lý và thu t ng nh ng khôngữ ể ươ ồ ề ặ ỹ ậ ậ ữ ư
th đ c xem là thu c vào cùng m t dòng h n u chúng đ c xây d ng d aể ựợ ộ ộ ọ ế ượ ự ự
vào nguyên t c tri t h c, chính tr và kinh t trái ng c và theo đu i m c đíchắ ế ọ ị ế ượ ổ ụ
xây d ng nh ng lo i hình xã h i khác nhau. Đây chính là tiêu chí v h tự ữ ạ ộ ề ệ ư
t ng c a ông đ c đ c p trong cu n ưở ủ ượ ề ậ ố Major Legal System in the World
Today (trang 20 - 21). Quan đi m c a ông là: 2 tiêu chí trên nên đ c s d ngể ủ ượ ử ụ
k t h p, không nên tách bi t đ có th xác đ nh các dòng h pháp lu t m tế ợ ệ ể ể ị ọ ậ ộ
cách rõ ràng.
* M t s phát tri n khác do David d đoán là vi c h th ng pháp lu t Laộ ự ể ự ệ ệ ố ậ
Mã - Đ c, h th ng pháp lu t Common Law s k t h p ngày càng g n nhauứ ệ ố ậ ẽ ế ợ ầ
h n và cu i cùng s h p thành h th ng Common Law, lu t Ph ng Tâyơ ố ẽ ợ ệ ố ậ ươ
“droit occidental” ( David,Essays Yntema tr56-64). Tuy nhiên, d đoán này hi nự ệ
nay v n ch a thành hi n th c vì m c dù trên th gi i xu th h p tác, giao l uẫ ư ệ ự ặ ế ớ ế ợ ư
trên t t c các lĩnh v c, trong đó có lĩnh v c pháp lu t khi n cho hai h th ngấ ả ự ự ậ ế ệ ố
pháp lu t nói trên xích l i g n nhau nh ng th c ch t ch a th hòa h p làmậ ạ ầ ư ự ấ ư ể ợ
m t.ộ
Cách phân chia nêu trên c a David t ra phù h p v i quan đi m s ph m,ủ ỏ ợ ớ ể ư ạ
v i m i quan tâm và nhu c u c a ph n đông các lu t gia ph ng Tây. Ng iớ ố ầ ủ ầ ậ ươ ườ
ta ch y u quan tâm t i các h th ng pháp lu t châu Âu và châu M . Trongủ ế ớ ệ ố ậ ở ỹ
khi đó các h th ng pháp lu t có nhi u đ c tính khác nhau nh đ o H i vàệ ố ậ ề ặ ư ạ ồ
lu t châu Phi l i b g p chung vào m t nhóm.Xét theo quan đi m đó, cáchậ ạ ị ộ ộ ể
phân chia c a David hoàn toàn có th ch p nh n v m t ph ng pháp sủ ể ấ ậ ề ặ ươ ư
ph m.ạ
b. Cách phân nhóm c a Konrad Zweigert và Hein Kotz.ủ
Zweigert và H. Kotz là hai h c gi ng i Đ c đ a ra tiêu chí hình thái phápọ ả ườ ứ ư
lu t đ phân nhóm pháp lu t, bao g m nhi u tiêu chí thành ph n khác nhauậ ể ậ ồ ề ầ
nh : C s và s phát tri n l ch s c a h th ng pháp lu t; Ph ng th c tư ơ ở ự ể ị ử ủ ệ ố ậ ươ ứ ư
duy pháp lí n i tr i và đ c tr ng; Các ch đ nh pháp lí đ c thù; th b c ngu nổ ộ ặ ư ế ị ặ ứ ậ ồ
lu t và cách th c gi i thích ngu n lu t; H t t ng c a h th ng pháp lu t.ậ ứ ả ồ ậ ệ ư ưở ủ ệ ố ậ
Vi c đ a các tiêu chí b ph n này vào trong m t tiêu chí chung là hình tháiệ ư ộ ậ ộ
pháp lu t có th hi u đó là s k t h p nhi u tiêu chí khác nhau đ phân nhómậ ể ể ự ế ợ ề ể
các h th ng pháp lu t ch không ph i s d ng m t tiêu chí đ n l . V i vi cệ ố ậ ứ ả ử ụ ộ ơ ẻ ớ ệ
căn c vào nhi u tiêu chí c th nh trên, hai h c gi đã phân nhóm các dòngứ ề ụ ể ư ọ ả
h pháp lu t chi ti t h n v i sáu dòng h : dòng h pháp lu t La Mã; dòng họ ậ ế ơ ớ ọ ọ ậ ọ
pháp lu t Giécmanh; dòng h pháp lu t B c Âu; dòng h Common Law; m tậ ọ ậ ắ ọ ộ
s h th ng pháp lu t ch u nh h ng c a tôn giáo nh lu t H i giáo, lu tố ệ ố ậ ị ả ưở ủ ư ậ ồ ậ
Hindu và pháp lu t c a m t s n c vùng Đông Á. Nh v y, thay vì phânậ ủ ộ ố ướ ư ậ
thành m t dòng h PL thì v i h tiêu chí này, Zweigert và H. Kotz đã chi ti tộ ọ ớ ệ ế
dòng h Pl các n c thu c đ a châu Âu thành dòng h PL La Mã, dòng h PLọ ướ ộ ị ọ ọ
Giécmanh, dòng h PL B c Âu, căn c v m t l ch s phát tri n. C th là:ọ ắ ứ ề ặ ị ử ể ụ ể
dòng h PL La Mã và dòng h Pl Giécmanh m c dù b nh h ng b i lu t Laọ ọ ặ ị ả ưở ở ậ
Mã nh ng s nh h ng c a lu t La Mã đ i v i pháp lu t Đ c khác h n sư ự ả ưở ủ ậ ố ớ ậ ứ ẳ ự
nh h ng đ i v i PL Pháp và Ý.Ngoài ra,ả ưở ố ớ đây cũng là căn c đ xác đ nhứ ể ị
pháp lu t các n c B c Âu đ c x p vào nhóm riêng bi t khác v i dòng hậ ướ ắ ượ ế ệ ớ ọ
pháp lu t Giécmanh và dòng h pháp lu t La Mã.ậ ọ ậ
Xét tiêu chí ngu n lu t, tiêu chí này có th đ c s d ng đ phân bi tồ ậ ể ượ ử ụ ể ệ
ngu n c a dòng h pháp lu t H i giáo và pháp lu t Hindu v i các h th ngồ ủ ọ ậ ồ ậ ớ ệ ố
pháp lu t thu c dòng h common law, dòng h civil law và dòng h pháp lu tậ ộ ọ ọ ọ ậ
XHCN. N u phân tích c th v cách th c s d ng các ngu n lu t cũng nhế ụ ể ề ứ ử ụ ồ ậ ư
t m quan tr ng c a các ngu n lu t này, chúng ta s th y đ c s khác bi tầ ọ ủ ồ ậ ẽ ấ ượ ự ệ
gi a các n c thu c dòng h civil law và common law. Các n c thu c dòngữ ướ ộ ọ ướ ộ
h common law nh Anh, M , Australia tuy v n tôn tr ng truy n th ng sọ ư ỹ ẫ ọ ề ố ử
d ng án l nh ng vai trò c a lu t thành văn cũng đã b t đ u đ c đánh giáụ ệ ư ủ ậ ắ ầ ượ
m t cách đúng đ n h n. Ng c l i, các n c thu c dòng h civil law, tuy m tộ ắ ơ ượ ạ ướ ộ ọ ộ
s các phán quy t c a h đã đ cố ế ủ ọ ượ s d ng làm ngu n c a pháp lu t (vd nh :ử ụ ồ ủ ậ ư
m t s tr ng h p c th các th m phán toà án c p d i đã s d ng phánộ ố ườ ợ ụ ể ẩ ở ấ ướ ử ụ
quy t c a toá án c p trên đ tham kh o đ gi i quy t các tranh ch p). Songế ủ ấ ể ả ể ả ế ấ
trong ý th c c a các th m phán, h th ng không th a nh n vai trò t o raứ ủ ẩ ọ ườ ừ ậ ạ
pháp lu t c a mình. Vì th , lu t thành văn trong h th ng pháp lu t thu cậ ủ ế ậ ệ ố ậ ộ
dòng h civil law v n chi m u th . ọ ẫ ế ư ế
Có th th y cách phân nhóm c a Zweigert và H.Kotz khá h p lý, c th vàể ấ ủ ợ ụ ể
d ti p c n song có l vi c s p x p các dòng h pháp lu t c a R. Davidễ ế ậ ẽ ệ ắ ế ọ ậ ủ
th ng đ c nh c t i h n. Tuy nhiên, dù đ c s p x p không gi ng nhau v iườ ượ ắ ớ ơ ượ ắ ế ố ớ
tiêu chí phân lo i khác nhau nh ng trong nh ng tác ph m n i ti ng c a mìnhạ ư ữ ẩ ổ ế ủ
các ông đ u đ c p đ y đ t i các y u t quan tr ng c a h th ng pháp lu t.ề ề ậ ầ ủ ớ ế ố ọ ủ ệ ố ậ
C. L I K TỜ Ế
M c dù các h c gi trên th gi i đã và đang c g ng xây d ng nh ng tiêuặ ọ ả ế ớ ố ắ ự ữ
chí cho vi c phân nhóm các h th ng pháp lu t thành các dòng h pháp lu tệ ệ ố ậ ọ ậ
khác nhau, tuy nhiên, k t qu c a vi c phân nhóm l i có nh ng đi m kháế ả ủ ệ ạ ữ ể
t ng đ ng. Vì v y, m c dù s d ng nhi u tiêu chí khác nhau, các dòng hươ ồ ậ ặ ử ụ ề ọ
pháp lu t đ c xác đ nh v n r t quen thu c đ i v i các nhà lu t h c là dòngậ ượ ị ẫ ấ ộ ố ớ ậ ọ
h common law, dòng h civil law và dòng h pháp lu t XHCN và m t sọ ọ ọ ậ ộ ố
nhóm pháp lu t khác g n v i các nhóm tôn giáo khác nhau là lu t H i giáo,ậ ắ ớ ậ ồ
lu t Hindu. Trong xu th hi n nay chúng ta có th d đoán r ng HTPL cácậ ế ệ ể ự ằ
n c XHCN sau khi phe XHCN tan rã có xu h ng nghiêng v dòng h civilướ ướ ề ọ
law h n b i s coi tr ng pháp đi n hóa c a các n c này.ơ ở ự ọ ể ủ ướ
D. TÀI LI U THAM KH OỆ Ả
1. Tr ng Đ i h c Lu t Hà N i, ườ ạ ọ ậ ộ Giáo trình lu t so sánhậ, Nxb. Công an
nhân dân, Hà N i,2008;ộ
2. Michael Bogdan, Lu t so sánhậ (B n ti ng Vi t), Nxb. Kluwer, ả ế ệ
Norstedts Juridik, Tano,2002;
3. René David, Nh ng h th ng pháp lu t chính trong th gi i đ ng đ iữ ệ ố ậ ế ớ ươ ạ ,
Nxb. TP H Chí Minh, 2003;ồ
4. Võ Khánh Vinh, Giáo trình lu t h c so sánhậ ọ , Đ i h c Hu , NXB Côngạ ọ ế
an
Nhân dân, Hà N i, 2002.ộ