TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y KHOA PHẠM NGỌC THẠCH
BỘ MÔN KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN – DTHBV
GIÁO TRÌNH
KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN
LƯU HÀNH NỘI BỘ
NĂM 2017
1
MỤC LỤC
DANH MỤC BẢNG .........................................................................................................8
DANH MỤC HÌNH ........................................................................................................ 10
MỤC TIÊU MÔN HỌC ................................................................................................. 12
BÀI 1: TỔNG QUAN VỀ PHÒNG NGỪA VÀ KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN BỆNH
VIỆN ............................................................................................................................... 13
1. TẦM QUAN TRỌNG CỦA CÔNG TÁC KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN .................. 13
2. TỔ CHỨC KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN TẠI CÁC CƠ SỞ KHÁM CHỮA BỆNH . 14
2.1. Hội đồng kiểm soát nhiễm khuẩn .............................................................................. 14
2.2. Khoa kiểm soát nhiễm khuẩn..................................................................................... 16
2.3 Mạng lưới kiểm soát nhiễm khuẩn .............................................................................. 17
BÀI 2: CÁCH LY PHÒNG NGỪA - PHÒNG NGỪA CHUẨN – PHÒNG NGỪA
DỰA TRÊN ĐƯỜNG LÂY TRUYỀN .......................................................................... 21
1. ĐẶT VẤN ĐỀ ............................................................................................................. 21
2. SINH BỆNH HỌC ....................................................................................................... 22
2.1. Cơ chế truyền bệnh ................................................................................................... 22
2.2. Các đường lây truyền ................................................................................................ 22
3. CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA CHUẨN ............................................................... 24
3.1. Vệ sinh tay ................................................................................................................ 24
3.2. Sử dụng phương tiện phòng hộ .................................................................................. 25
3.3. Thực hiện quy tắc vệ sinh hô hấp .............................................................................. 26
3.4. Sắp xếp người bệnh thích hợp ................................................................................... 27
3.5. Xử lý dụng cụ y tế để dùng lại cho người bệnh .......................................................... 27
3.6. Tiêm an toàn và phòng ngừa phơi nhiễm do vật sắc nhọn .......................................... 27
3.7. Xử lý đồ vải .............................................................................................................. 29
3.8. Vệ sinh môi trường.................................................................................................... 29
3.9. Xử lý chất thải rắn y tế .............................................................................................. 30
4. PHÒNG NGỪA DỰA TRÊN ĐƯỜNG LÂY TRUYỀN (PHÒNG NGỪA BỔ SUNG)
.................................................................................................................................... 31
4.1. Cách ly phòng ngừa qua tiếp xúc (Contact Isolation/Precautions) .............................. 31
4.2. Cách ly phòng ngừa qua giọt bắn (Droplet Isolation/ Precautions) ............................. 31
4.3. Cách ly qua đường khí (Airborne Isolation/ Precautions) ........................................... 32
BÀI 3: KHỬ TIỆT KHUẨN DỤNG CỤ SỬ DỤNG LẠI VÀ HÓA CHẤT KHỬ
KHUẨN .......................................................................................................................... 35
1. ĐẠI CƯƠNG ............................................................................................................... 36
2
1.1. Tầm quan trọng của xử lý dụng cụ............................................................................. 36
1.2 . Dịch tễ học vấn đề khử tiệt khuẩn ở Việt nam và trên thế giới .................................. 36
1.3. Các văn bản liên quan đến khử khuẩn tiệt khuẩn ....................................................... 36
2. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH KHỬ KHUẨN, TIỆT KHUẨN .... 37
2.1. Số lượng và vị trí của tác nhân gây bệnh trên dụng cụ ............................................... 37
2.2 . Khả năng bất hoạt các vi khuẩn của hóa chất khử khuẩn ........................................... 37
2.3. Nồng độ và hiệu quả của hóa chất khử khuẩn ............................................................ 37
2.4. Những yếu tố vật lý và hóa học của hóa chất khử khuẩn ............................................ 37
2.5. Chất hữu cơ và vô cơ ................................................................................................. 37
2.6. Thời gian tiếp xúc với hóa chất.................................................................................. 38
2.7. Các màng sinh học do vi khuẩn tạo ra (biofilm) ......................................................... 38
3. TÁC NHÂN GÂY BỆNH THƯỜNG GẶP TỪ DỤNG CỤ KHÔNG ĐƯỢC KHỬ
KHUẨN, TIỆT KHUẨN ĐÚNG ................................................................................. 38
3.1. Các tác nhân gây bệnh thường gặp ............................................................................ 38
3.2. Tác nhân gây bệnh bò điên ........................................................................................ 38
3.3. Những tác nhân gây bệnh mới xuất hiện vi khuẩn kháng thuốc và tác nhân gây bệnh
được sử dụng làm vũ khí sinh học ............................................................................. 39
4. NHỮNG BIỆN PHÁP THỰC HIỆN ............................................................................ 39
4.1 . Nguyên tắc khử khuẩn và tiệt khuẩn dụng cụ ............................................................ 39
4.2. Phân loại dụng cụ ...................................................................................................... 39
5. HÓA CHẤT KHỬ KHUẨN ........................................................................................ 47
5.1. Tính năng tác dụng một số hoá chất khử khuẩn thường được sử dụng ....................... 47
5.2. Tóm tắt tính năng tác dụng của một số hóa chất......................................................... 55
BÀI 4: PHÒNG NGỪA PHƠI NHIỄM CHO NHÂN VIÊN Y TẾ .............................. 59
1. ĐẠI CƯƠNG ............................................................................................................... 59
1.1. Định nghĩa ................................................................................................................ 59
1.2. Dịch tễ ...................................................................................................................... 60
1.3. Phương thức lây truyền ............................................................................................. 60
2. ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ DỰ PHÒNG SAU PHƠI NHIỄM (PEP) ................................. 61
2.1. Đánh giá mức độ dự phòng sau phơi nhiễm với HIV ................................................. 61
2.2. Đánh giá nguy cơ phơi nhiễm với VGSV B ............................................................... 65
2.3. Đánh giá nguy cơ lây nhiễm VGSV C ....................................................................... 65
3. NGUYÊN TẮC PHÒNG NGỪA ................................................................................. 65
3.1. Đối với nhân viên y tế ............................................................................................... 65
3.2. Đối với nhà quản lý ................................................................................................... 66
3.3. Đối với NV kiểm soát nhiễm khuẩn........................................................................... 66
3
4. BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA ...................................................................................... 66
4.1. Thực hiện đúng hướng dẫn về phòng ngừa chuẩn và phòng ngừa bổ sung ................. 66
4.2. Quy trình dự phòng sau phơi nhiễm .......................................................................... 67
BÀI 5: VỆ SINH TAY.................................................................................................... 75
1. ĐẠI CƯƠNG .............................................................................................................. 75
1.1. Các thuật ngữ ............................................................................................................ 75
1.2. Mối liên quan giữa vệ sinh tay và nhiễm khuẩn bệnh viện ......................................... 75
1.3. Vi khuẩn thường trú trên da bàn tay........................................................................... 75
2. LÂY TRUYỀN MẦM BỆNH QUA BÀN TAY ........................................................... 76
2.1. Vi sinh vật hiện diện trên da bệnh nhân hoặc trên các bề mặt trong môi trường ......... 76
2.2. Sự di chuyển của vi sinh vật qua bàn tay của nhân viên y tế ...................................... 77
2.3. Vi sinh vật sống sót trên bàn tay nhân viên y tế ......................................................... 77
2.4. Hậu quả của không rửa tay hoặc rửa tay không sạch .................................................. 78
2.5. Lây nhiễm chéo vi sinh vật thông qua bàn tay nhân viên y tế bị nhiễm ...................... 78
3. CHỈ ĐỊNH VỆ SINH TAY .......................................................................................... 79
4. QUY TRÌNH KỸ THUẬT VỆ SINH TAY .................................................................. 80
4.1. Sát khuẩn tay nhanh với dung dịch/gel có chứa cồn ................................................... 80
4.2. Rửa tay với nước và xà phòng ................................................................................... 81
BÀI 6: SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN PHÒNG HỘ CÁ NHÂN TRONG PHÒNG
NGỪA CÁCH LY .......................................................................................................... 84
1. ĐẶT VẤN ĐỀ ............................................................................................................. 84
2. NGUYÊN TẮC SỬ DỤNG ........................................................................................ 84
3. CÁC LOẠI PHƯƠNG TIỆN PHÒNG HỘ CÁ NHÂN ................................................ 85
3.1. Loại PTPH ................................................................................................................ 85
3.2. Tiêu chí kỹ thuật ....................................................................................................... 86
4. QUY TRÌNH SỬ DỤNG ............................................................................................. 88
4.1. Mang găng ................................................................................................................ 88
4.2. Mang khẩu trang ....................................................................................................... 90
4.3. Sử dụng các phương tiện che mặt và mắt ................................................................... 90
4.4. Mặc áo choàng, tạp dề ............................................................................................... 91
4.5. Quy trình mặc và tháo bỏ trang phục phòng hộ cá nhân của nhân viên y tế chăm sóc
người bệnh trong phòng ngừa lây truyền cúm H5N1, MERS-CoV, Ebola... ............... 91
5. KIỂM TRA, GIÁM SÁT SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN PHCN ..................................... 94
BÀI 7: QUẢN LÝ CHẤT THẢI Y TẾ .......................................................................... 96
1. ĐẠI CƯƠNG .............................................................................................................. 96
2. QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT: THÔNG TƯ 58/2015 .............................................. 96
4
3. GIẢI THÍCH THUẬT NGỮ ....................................................................................... 96
4. PHÂN ĐỊNH CHẤT THẢI Y TẾ ................................................................................ 97
4.1. Chất thải lây nhiễm ................................................................................................... 97
4.2. Chất thải nguy hại không lây nhiễm .......................................................................... 97
4.3. Chất thải y tế thông thường ....................................................................................... 97
5. BAO BÌ, DỤNG CỤ, THIẾT BỊ LƯU CHỨA CHẤT THẢI Y TẾ.............................. 97
6. PHÂN LOẠI CHẤT THẢI Y TẾ ................................................................................ 99
6.1. Nguyên tắc phân loại chất thải y tế ............................................................................ 99
6.2. Vị trí đặt bao bì, dụng cụ phân loại chất thải .............................................................. 99
6.3. Phân loại chất thải y tế .............................................................................................. 99
7. THU GOM CHẤT THẢI Y TẾ ................................................................................. 100
7.1. Thu gom chất thải lây nhiễm ................................................................................... 100
7.2. Thu gom chất thải nguy hại không lây nhiễm .......................................................... 100
8. LƯU GIỮ CHẤT THẢI Y TẾ ................................................................................... 100
9. GIẢM THIỂU CHẤT THẢI Y TẾ ............................................................................ 101
10. QUẢN LÝ CHẤT THẢI Y TẾ THÔNG THƯỜNG ĐỂ TÁI CHẾ .......................... 101
11. VẬN CHUYỂN CHẤT THẢI RA NGOÀI BỆNH VIỆN ........................................ 101
BÀI 8: VỆ SINH BỆNH VIỆN .................................................................................... 105
1. ĐẠI CƯƠNG ............................................................................................................ 105
2. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ LÂY TRUYỀN MẦM BỆNH................................ 105
2.1. Tác nhân gây bệnh lây nhiễm .................................................................................. 105
2.2. Nguồn gốc tác nhân gây bệnh .................................................................................. 105
2.3. Đích (ký chủ) .......................................................................................................... 105
2.4. Phương thức lan truyền ........................................................................................... 106
3. CÁC MỨC ĐỘ KHỬ KHUẨN/TIỆT KHUẨN – CÁC HÓA CHẤT SỬ DỤNG
TRONG KHỬ KHUẨN/ TIỆT KHUẨN ................................................................... 107
3.1. Các mức độ khử khuẩn/tiệt khuẩn ........................................................................... 107
3.2. Các hóa chất sử dụng trong từng mức độ, phổ kháng khuẩn, ưu điểm và nhược điểm
............................................................................................................................... 108
4. CÁC KHÁI NIỆM VỀ “MÔI TRƯỜNG” TRONG BỆNH VIỆN VÀ CÁC NGUYÊN
TẮC PHÂN CHIA KHU VỰC THEO NGUY CƠ LÂY NHIỄM .............................. 109
4.1. Môi trường bệnh viện .............................................................................................. 109
4.2. Phân loại theo nguy cơ lây nhiễm ............................................................................ 110
5. NGUYÊN TẮC CỦA CÔNG TÁC VỆ SINH MÔI TRƯỜNG .................................. 113
5.1. Nguyên tắc thực hiện vệ sinh môi trường bệnh viện ................................................ 113
5.2. Vị trí thường xuyên tiếp xúc .................................................................................... 113