1
VÒ hÖ thèng ph©n lo¹i trong nghiªn cøu c¸ n−íc ngät ë ViÖt Nam
NguyÔn V¨n H¶o & Vâ V¨n B×nh
ViÖn Nghiªn cøu Nu«i trång Thñy s¶n I
I. Më ®Çu
Ph©n lo¹i c¸ lµ viÖc kh«ng thÓ thiÕu ®−îc khi nghiªn cøu nguån lîi c¸. Ph©n lo¹i c¸ ë c¸c vïng
n−íc, ngoµi viÖc ®Þnh lo¹i chÝnh x¸c c¸c loµi, cßn ph¶i s¾p xÕp c¸ theo mét trËt tù, mét hÖ thèng
nhÊt ®Þnh ®Ó tiÖn theo dâi vµ tra cøu. Ph©n lo¹i c¸ n−íc ngät ë n−íc ta tõ 1960 ®Õn nay chñ yÕu lµ
s¾p xÕp theo hÖ thèng cña Berg (1940) vµ sau ®ã ®−îc thay thÕ b»ng hÖ thèng cña Lindberg
(1971). H¬n 40 n¨m nghiªn cøu vµ ph©n lo¹i c¸ cña nhiÒu t¸c gi¶, trªn nhiÒu thuû vùc vµ nguån tµi
liÖu tiÕp cËn còng phong phó h¬n, c¸c c«ng bè còng cã nhiÒu c¶i tiÕn, tu söa ®Ó hoµ nhËp víi xu
thÕ ph¸t triÓn chung cña ph©n lo¹i c¸ thÕ giíi. VÒ ph−¬ng ph¸p c¸c t¸c gi¶ s¾p xÕp ®Òu theo hÖ
thèng cña Lindberg (1971) nh−ng kÕt qu¶ c«ng bè th× kh«ng gièng nhau vµ ngµy cµng xa dÇn víi
c¸ch s¾p xÕp cña hÖ thèng nµy. Do ®ã ®· g©y nhiÒu khã kh¨n trong viÖc nghiªn cøu, sö dông, ®èi
chiÕu, so s¸nh vµ nhÊt lµ trao ®æi tµi liÖu. V× vËy chóng t«i viÕt b¸o c¸o nµy nh»m ®iÓm l¹i c¸c hÖ
thèng ph©n lo¹i c¸ chñ yÕu ®ang ®−îc sö dông thÞnh hµnh, viÖc sö dông hÖ thèng ph©n lo¹i c¸
trong nghiªn cøu c¸ n−íc ngät ë n−íc ta vµ ®Ò xuÊt mét hÖ thèng sö dông trong nghiªn cøu trong
thêi gian tíi. Chóng t«i hy väng b¸o c¸o nµy sÏ gãp phÇn vµo viÖc thèng nhÊt vÒ vÊn ®Ò ph©n lo¹i
trong ph¹m vi c¶ n−íc. Tuy nhiªn, c¸c bé, hä vµ ph©n hä c¸ sö dông trong b¸o c¸o gåm 4 d¹ng
sau: C¸ n−íc ngät thËt sù, c¸ cã nguån gèc mÆn lî di c− vµo vïng n−íc ngät vµ vïng ngËp triÒu, c¸
n−íc ngät di c− ra biÓn sinh s¶n vµ c¸ nhËp néi.
II. C¸c hÖ thèng ph©n lo¹i c¸ th−êng sö dông khi nghiªn cøu
Trªn thÕ giíi cã 2 hÖ thèng ph©n lo¹i c¸ ®−îc sö dông nhiÒu nhÊt: hÖ thèng ®−îc dïng nhiÒu ë
Liªn x« (cò) vµ c¸c n−íc XHCN lµ cña Lindberg (1971) vµ hÖ thèng cña c¸c n−íc ph−¬ng t©y
®−îc Eschmeyer (1998) tËp hîp.
1. HÖ thèng ph©n lo¹i c¸ cña Lindberg, 1971
T¸c gi¶ ®· kÕ thõa vµ ph¸t triÓn hÖ thèng cña Berg (1940) t¹o thµnh hÖ thèng Lindberg (1971).
Dùa vµo hÖ thèng nµy chóng t«i s¾p xÕp c¸c bé hä c¸ n−íc ngät ViÖt Nam theo phô lôc 1. Theo hÖ
thèng cña Lindberg, c¸ n−íc ngät ë n−íc ta gåm 17 bé vµ 88 hä. Nhãm C¸ Sôn Chonodichthyes
cã 2 bé vµ 3 hä: Bé Lamniformes cã 1 hä vµ bé Rajiformes cã 2 hä. Nhãm C¸ X−¬ng
Osteichthyes cã 15 bé vµ 85 hä ®−îc s¾p xÕp theo thø tù: Bé Clupeiformes cã 9 hä, bé
Cypriniformes cã 18 hä, bé Anguilliformes cã 5 hä, bé Beloniformes cã 2 hä, bé Syngnathiformes
cã 1 hä, bé Cyprinodontiformes cã 4 hä, bé Mugiliformes cã 1 hä, bé Channiformes cã 1 hä, bé
Synbranchiformes cã 1 hä, bé Perciformes cã 33 hä, bé Pleuronectiformes cã 5 hä, bé
Mastacembeliformes cã 1 hä, bé Tetraodontiformes cã 2 hä vµ bé Batrachoidiformes cã 1 hä.
Trong bé Perciformes cã 6 ph©n bé: Percoidei cã 21 hä, Callionymoidei 1 hä, Siganoidei 1 hä,
Scombroidei 1 hä, Anabantoidei 2 hä vµ Gobioidei 5 hä.
Trong c¸c bé trªn, lín nhÊt lµ bé C¸ V−îc Perciformes gåm 33 hä, thø ®Õn lµ bé
Cypriniformes 18 hä, Clupeiformes 9 hä, bé Anguilliformes vµ bé Pleuronectiformes mçi bé cã 5
hä, bé Cyprinodontiformes 4 hä, c¸c bé kh¸c chØ cã 1 - 2 hä.
2. HÖ thèng ph©n lo¹i c¸ cña Eschmeyer, 1998
Trªn c¬ së kÕ thõa nhiÒu hÖ thèng cña c¸c n−íc ph−¬ng t©y, t¸c gi¶ ®· hÖ thèng l¹i thµnh hÖ
thèng riªng, kh¸c h¼n víi hÖ thèng cña Lindberg. Dùa vµo hÖ thèng nµy chóng t«i s¾p xÕp c¸c bé,
2
hä cña c¸ n−íc ngät hiÖn cã ë n−íc ta (phô lôc 2). Theo hÖ thèng cña Eschmeyer (1998) c¸ n−íc
ngät ë n−íc ta cã 19 bé vµ 82 hä. Nhãm C¸ Sôn Chonodichthyes cã 2 bé vµ 3 hä: Bé
Carcharhiniformes cã 1 hä vµ bé Rajiformes 2 hä. Nhãm C¸ X−¬ng Osteichthyes cã 17 bé vµ 79
hä ®−îc s¾p xÕp theo thø tù sau: Bé Osteoglossiformes 2 hä, bé Elopiformes 2 hä, bé
Anguillifomes 4 hä, bé Clupeiformes 2 hä, bé Gonorhiniformes 1 hä, bé Cypriniformes 5 hä, bé
Characiformes 1 hä, bé Siluriformes 11 hä, bé Osmeriformes 1 hä, bé Batrachoidiformes 1 hä, bé
Cyprinodontiformes 2 hä, bé Beloniformes 3 hä, bé Syngnathiformes 1 hä, bé Perciformes 35 hä,
bé Pleuronectiformes 5 hä vµ bé Tetraodontiformes 1 hä. Trong bé Perciformes cã 9 ph©n bé lÇn
l−ît lµ Percoidei 20 hä, Mugiloidei 1 hä, Labroidei 1 hä, Callionymoidei 1 hä, Gobioidei 3 hä,
Acanthuroidei 3 hä, Scombroidei 1 hä Anabantoidei 4 hä vµ Channoidei 1 hä.
Trong c¸c bé trªn lín nhÊt vÉn lµ bé Perciformes 35 hä, thø ®Õn lµ Siluriformes 11 hä,
Cypriniformes vµ Pleuronectiformes mçi bé 5 hä Anguilliformes 4 hä, Beloniformes 3 hä. C¸c bé
bé kh¸c chØ cã 1 - 2 hä.
3. Sù sai kh¸c gi÷a 2 hÖ thèng ph©n lo¹i ®èi víi c¸ n−íc ngät ë ViÖt Nam
3.1. Sè l−îng bé vµ hä kh¸c nhau
HÖ thèng cña Lindberg cã 17 bé vµ 88 hä; cßn cña Eschmeyer cã 18 bé vµ 82 hä.
3.2. Sù thay ®æi vÒ sè bé
- Bé Lamniformes trong hÖ thèng cña Lindberg ®−îc chia thµnh 3 bé: Lamniformes,
Carcharhiniformes vµ Orectolobioformes trong hÖ thèng cña Eschmeyer. Gièng Carcharkinus
Blainvilla vµ Rhizopriondon Whiley ph¶i ®−îc xÕp trong hä Carcharhinidae bé Carcharhiniformes.
- Cã 6 bé t¨ng thªm cña hÖ thèng Eschmeyer:
+ Osteoglossiformes víi hä: Osteoglossidae vµ Notopteridae.
+ Elopiformes víi 2 hä: Megalopidae vµ Elopidae.
+ Gonorhynchiformes víi hä Chanidae.
+ Osmeriformes víi hä Salangidae.
C¶ bèn bé nµy ®Òu t¸ch tõ bé c¸ TrÝch Clupeiformes cò.
+ Characiformes t¸ch tõ Characoidei cña bé Cypriniformes.
+ Siluriformes t¸ch tõ Siluroidei cña bé Cypriniformes.
- Cã 4 bé kh«ng cßn ®−îc sö dông trong hÖ thèng cña Eschmeyer:
+ Mugiliformes thµnh ph©n bé Mugiloidei trong bé Perciformes.
+ Polynemiformes thµnh hä Polynemidae trong ph©n bé Percoidei bé Perciformes
+ Channiformes thµnh ph©n bé Channoidei trong bé Perciformes.
+ Mascembeliformes thµnh hä Mastacembechidae trong bé Synbranchiformes.
3.3. Sù thay ®æi mét sè ph©n bé
- H×nh thµnh thªm 3 ph©n bé
+ ChuyÓn hä C¸ §èi Mugilidae thµnh mét ph©n bé Mugiloidei trong bé Pereiformes.
+ ChuyÓn hä C¸ Qu¶ Channidae thµnh ph©n bé Channoidei trong bé Perciformes.
+ ChuyÓn hä Cichlidae thµnh ph©n bé Labroidei trong bé Perciformes.
- Mét ph©n bé mÊt ®i lµ ph©n bé Siganoidei nhËp vµo ph©n bé Acanthuroidei trong bé
Perciformes.
3
3.4. Sù thay ®æi c¸c hä cña hÖ thèng Eschmeyer so víi hÖ thèng cña Lindberg
- Cã 4 hä míi ®−îc h×nh thµnh.
+ ChuyÓn gièng Aplocheilus tõ hä Cyprinodontidae thµnh lËp hä Aplocheilidae trong bé
Cyprinodontiformes.
+ T¸ch gièng Ambassis trong hä Centropomidae thµnh lËp hä Ambassidae trong ph©n bé
Percoidei, bé Perciformes.
+ T¸ch gièng Coius thµnh hä Coiidae trong ph©n bé Percoidei, bé Perciformes.
+ T¸ch gièng Odontobutis vµ mét sè gièng kh¸c trong hä Elotridae thµnh lËp hä
Odontobutidae trong ph©n hä Gobioidei, bé Perciformes.
- Cã 8 hä ®· bÞ mÊt:
+ Hä Dorosomatiodae chuyÓn thµnh ph©n hä Dorosomatinae trong hä Clupeidae
+ Hä Echelidae thµnh ph©n hä Myrophinae, hä Ophichthidae thµnh ph©n hä Ophichthinae. C¶
hai ph©n hä nhËp l¹i thµnh hä Ophichthidae.
+ Hä Oryziatidae nhËp vµo hä Adrianichthyidae vµ chuyÓn tõ bé Cyprinodontiformes sang bé
Beloniformes.
+ NhËp 3 hä Tripauchenidae, Gobioididae vµ Periophthalmidae vµo hä Gobiidae.
+ NhËp hä Pomadasyidae vµo hä Haemulidae trong ph©n bé Percoidei, bé Perciformes.
+ NhËp hä Lagocephalidae vµo hä Tetraodontidae trong bé Tetraodontiformes.
3.5. Sù thay ®æi vÞ trÝ trong hÖ thèng ph©n lo¹i: Chñ yÕu x¶y ra trong nhãm C¸ X−¬ng
Ostechthyes:
- Bé Clupeiformes theo hÖ thèng cña Lindberg c¸c hä xÕp theo thø tù: Elopidae, Megalopidae,
Clupeidae, Chanidae, Engraulidae, Salangidae, Notopteridae, Osteoglossidae. HÖ thèng cña
Eschmeyer chia thµnh c¸c bé, hä vµ s¾p xÕp theo thø tù: Bé Osteoglossiformes (Osteoglossidae vµ
Notopteridae), bé Elopiformes (Elopidae vµ Megalopidae), bé Clupeiformes (hä Clupeidae vµ
Engraulidae) vµ bé Gonogrhynchiformes (hä Chanidae). Riªng hä Salangildae ®−îc ®−a vµo bé
Osmeriformes vµ ®−îc xÕp sau c¸c bé Cypriniformes, Characiformes vµ Siluriformes.
- Bé Anguilliformes theo hÖ thèng Lindberg cã 5 hä (Anguillidae, Mucraenesocidae,
Echelidae, Ophichthidae vµ Muraenidae) ®−îc xÕp sau bé Cypriniformes. Theo hÖ thèng cña
Eschmeyer th× bé nµy chØ cßn 5 hä (kh«ng cã hä Eechlidae) vµ ®−îc xÕp tr−íc bé Cypriniformes,
Characiformes vµ Siluriformes.
- Bé Cypriniformes theo hÖ thèng cña Lindberg xÕp c¸c hä nh− sau: Catosmidae, Cyprinidae,
Gyrinocheilidae, Homalopteridae, Gastromyzonidae, Cobitidae, Characidae, Ariidae, Plotosidae,
Siluridae, Bagridae, Heteropneustidae, Cranoglanididae, Sisoridae, Schelbeidae, Pangasiidae
vµClariidae. Theo Eschmeyer chia thµnh c¸c bé, c¸c hä vµ c¸ch s¾p xÕp nh− sau:
Bé Cypriniformes (hä Catostomidae, Cyprinimidae, Cobitidae, Bagridae, Schilbeidae,
Pangasidae, Amblycipitidae, Sisoridae, Heteropneustidae, Clariidae, Ariidae vµ Plotosidae).
- Bé Batrachoidiformes (hä Batrachoididae) hÖ thèng ph©n lo¹i cña Lindberg, 1971, xÕp sau
cïng d−íi bé Tetraodontiformes (hä Tetraodontidae) Theo hÖ thèng cña Eschmeyer th× bé nµy xÕp
d−íi bé Osmeriformes vµ trªn bé Cyprinodontiformes.
- Bé Cyprinodontiformes 3 hä (Cyprinodontidae, Oryziatidae, vµ Poeciliidae) th× hÖ thèng cña
Lingdberg xÕp d−íi bé Beloniformes (Belonidae, Hemiramphidae) vµ bé Synganthiformes (hä
Syngnathidae). Theo hÖ thèng cña Eschmeyer th× bé Cyprinodontiformes Aplocheidae,
4
Poeciliidae), xÕp trªn bé Beloniformes (Belonidae Hemiramphidae vµ Adrianichthiidae) vµ bé
Syngnathiformes (Syngnathidae).
- Bé Synbranchiformes theo Lindberg chØ cã 1 hä Synbranchidae xÕp d−íi c¸c bé
Mugiliformes, bé Polynemformes vµ Channiformes vµ trªn bé Perciformes. Theo hÖ thèng cña
Eschmeyer ®· nhËp thªm bé Mastacembeliformes vµ tr−íc ®©y ®øng d−íi bé Pleuronectiformes vµ
trªn bé Tetraodontidae vµo bé Synbranchiformes víi 2 hä Synbranchidae vµ Mastacembeilidae vµ
®−îc xÕp ë d−íi bé Syngnathiformes vµ trªn bé Perciformes.
- VÞ trÝ ph©n lo¹i cña bé Perciformes: Theo Linberg xÕp gi÷a bé Synbranchiformes vµ bé
Pleuronectiformes vµ cã 6 ph©n bé ®−îc xÕp thø tù: Percoidei, Callionymoidei, Siganoidei,
Scombroidei, Anabantoidei vµ Gobioidei); theo Eschmeyer bé Perciformes vÉn ®øng d−íi
Synbranchiformes vµ trªn bé Pleuronectiformes víi 9 ph©n bé vµ xÕp thø tù: Percoidei,
Mugiloidei, Labroidei, Callionymoidei, Gobioidei, Acanthuroidei, Scombroidei, Anabantoidei vµ
Channoidei). Trong ®ã cã 3 ph©n bé thø tù xÕp cã nhiÒu thay ®æi nh−:
+ Percoidei: Theo Lindberg gåm cã 21 hé xÕp thø tù: Centropomidae, Serranidae,
Percichthyidae, Teraponidae, Apogonidae, Sillaginidae, Carangidae, Lutjanidae, Lobotidae,
Leiognathidae, Gerridae, Pomadasyidae, Sciaenidae, Sparidae, Drepandae, Monodactylidae,
Toxotidae, Kyphosidae, Scatophagidae, Nandidae vµ Cichlidae. Theo Eschmeyer gåm 20 hä vµ
xÕp thø tù: Centropomidae, Ambassidae, Percichthyidae, Serranidae, Teraponidae, Apogonidae,
Sillaginidae, Carangidae, Leiognathidae, Lutjanidae, Coiidae, Gerridae, Haemulidae, Sparidae,
Sciaenidae, Polynemidae, Toxotidae, Drepanidae, Monodactylidae vµ Nandidae.
+ Gobioidei: Theo Lindberg gåm 5 hä xÕp thø tù: Eleotridae, Gobiidae, Trypauchenidae,
Gobioididae vµ Periophthalmidae. Theo Eschmeyer chØ cã 3 hä vµ xÕp thø tù lµ Odontobutidae,
Eleotridae vµ Gobiidae.
+ Theo Lindberg cã ph©n bé Siganoidei víi 1 hä Siganidae; cßn theo Eschmeyer th× xÕp vµo
ph©n bé Acanthuroidei víi 3 hä; trong ®ã cã 2 hä Ephipidae vµ Scatophagidae chuyÓn tõ ph©n bé
Percoidei sang vµ hä Siganidae.
III. C¸c hÖ thèng ph©n lo¹i c¸ n−íc ngät ®· sö dông ë n−íc ta
1. HÖ thèng c¸ n−íc ngät c¸c tØnh phÝa B¾c cña Mai §×nh Yªn (1978)
T¸c gi¶ s¾p xÕp theo hÖ thèng cña Lindberg (1971) gåm 10 bé, 27 hä.
- Bé Clupeiformes gåm 5 hä: Elopidae, Clupeidae, Engraulidae, Notopteridae vµ Salangidae.
- Bé Cypriniformes gåm 8 hä: Cyprinidae, Cobitidae, Homalopteridae, Siluridae, Clariidae,
Bagridae, Sisoridae vµ Ariidae.
- Bé Beloniformes gåm 2 hä: Belonidae vµ Hemiramphidae.
- Bé Anguilliformes cã 1 hä Aguillidae.
- Bé Cyprinodontiformes cã 1 hä Cyprinodontidae.
- Bé Ophiocephaliformes cã 1 hä Ophiocephalidae.
- Bé Synbranchiformes cã 1 hä Flutidae.
- Bé Perciformes gåm 4 hä: Serranidae, Eleotridae, Gobiidae vµ Anabantidae
- Bé Pleuronectiformes gåm 2 hä: Bothidae vµ Cynoglossidae.
- Bé Mastacembeliformes cã 1 hä Mastacembelidae.
- Bé Tetraodontiformes cã 1 hä Tetraodontidae.
5
VÒ c¨n b¶n, t¸c gi¶ xÕp c¸c bé, hä vµ tr×nh tù theo hÖ thèng cña Lindberg; nh−ng cã 1 sè sai
kh¸c lµ:
- C¸ch s¾p xÕp c¸c bËc cao thÊp:
+ Hä Bagridae cña t¸c gi¶ lµ xÕp gép 3 hä cña Lindberg lµ Bagridae, Cranoglanididae vµ
Amblycipitidae.
+ Bé Perciformes cã 4 hä: Serranidae, Eleotridae, Gobioidae vµ Anabantidae. Cã 2 hä t¸c gi¶
xÕp kh«ng ®óng theo hÖ thèng cña Lindberg:
Hä Serranidae cña t¸c gi¶ chØ gåm c¸c gièng n»m trong hä Percichthyidae cña Lindberg.
Hä Anabantidae cña t¸c gi¶ lµ gép 2 hä Anabantidae vµ Belontidae cña Lindberg.
- VÞ trÝ s¾p xÕp còng cã sù sai kh¸c.
+ Bé Anguilliformes xÕp d−íi c¸c bé Cypriniformes vµ Beloniformes.; cßn cña Lindberg xÕp
d−íi bé Cypriniformes vµ trªn bé Beloniformes.
+ Bé Cypriniformes t¸c gi¶ xÕp thø tù: Cyprinidae, Cobitidae, Homalopteridae, Siluridae,
Ariidae, Bagridae, Sisoridae vµ Ariidae; cßn Lindberg l¹i xÕp tr×nh tù Cyprinidae, Homalopteridae,
Cobitidae, Ariidae, Siluridae, Bagridae, Sisoridae vµ Clariidae.
- §Æt tªn kh¸c nhau:
+ T¸c gi¶ ®Æt tªn bé Ophiocephaliformes vµ hä Ophiocephalidae; cßn Lindberg gäi lµ bé
Channiformes vµ hä Channidae.
+ Bé Synbranchiformes cã 1 hä t¸c gi¶ ®Æt lµ Flutidae; cßn Lindberg gäi lµ Synbranchidae.
2. HÖ thèng c¸ l−u vùc s«ng Lam cña NguyÔn Th¸i Tù (1983)
T¸c gi¶ c÷ng s¾p xÕp theo hÖ thèng cña Lindberg, 1971 víi 14 bé vµ 44 hä.
- Bé Clupeiformes gåm 4 hä Clupeidae, Engraulidae, Salangidae vµ Notopteridae.
- Bé Anguilliformes gåm 3 hä: Anguillidae, Macraenidae vµ Ophichthidae.
- Bé Cypriniformes gåm 3 hä: Cyprinidae, Homalopteridae vµ Cobitidae
- Bé Siluriformes gåm 8 hä: Bagridae, Cranoglanididae, Siluridae, Sisoridae, Clariidae,
Ariidae, Ageniosidae vµ Hypophthalmidae
- Bé Cyprinodontiformes cã 1 hä Cyprinodontidae
- Bé Beloniformes gåm 2 hä: Belonidae vµ Hemiramphidae.
- Bé Gasteroteriformes cã 1 hä Syngnathidae
- Bé Mugiliformes cã 1 hä Mulgilidae
- Bé Synbranchiformes cã 1 hä Synbranchidae
- Bé Perciformes gåm 15 hä: Ambassidae, Serranidae, Teraponidae, Carangidae,
Leiognathidae, Gerridae, Pomadasyidae, Sparidae, Sciaenidae, Scatophagidae, Echenidae,
Eleotridae, Gobiidae, Taenoididae vµ Anabantidae.
- B« Ophiocephaliformes cã 1 hä Ophiocephalidae.
- Bé Scorphniformes cã 1 hä Platicephalidae.
- Bé Pleuronectiformes gåm 2 hä: Botidae vµ Cynoglossidae
- Bé Tetraodontiformes cã 1 hä Tetraodontidae.