Ki n th c c b n c n bi t v đ a ch m ng ế ứ ơ ả ầ ế ề ị ỉ ạ
Trong thời đại CNTT bùng nổ, mỗi khi muốn tìm hiểu thêm về điều gì đó trên mạng, ắt hẳn các bạn đã
không ít lần phải bỏ cuộc vì bắt gặp quá nhiều các khái niệm chuyên môn. Trong các tin ngắn hay bài viết
về một vấn đề chuyên biệt, các khái niệm căn bản thường bị bỏ quả hoặc được giải thích lại một cách qua
loa, hoặc tệ hơn nữa là sử dụng các ví dụ có phần không chính xác để người đọc nhanh hiểu.
Hiển nhiên việc tìm hiểu quá sâu, quá kĩ các khái niệm của tất cả các lĩnh vực mình quan tâm là không cần
thiết, tuy nhiên đôi lúc những lầm tưởng căn bản có thể dẫn đến nhiều vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt là khi
bạn có hứng thú với việc tự mày mò làm theo các hướng dẫn tự tìm được trên mạng về các lĩnh vực kỹ thuật
như CNTT. Vì vậy trong loạt bài viết lần này, hãy cùng Genk điểm lại vài khái niệm căn bản trên các thiết bị
home networking – một trong những mục tiêu số một hiện nay của các "vọc sĩ".
Các loại mạng máy tính thông dụng theo phạm vi địa lí
Mạng LAN (Local Area Network - mạng cục bộ) là một nhóm các máy tính và thiết bị mạng được kết nối với
nhau trong một khu vực hạn chế, cỡ một tòa nhà, trường học, khu giải trí.
Mạng WAN (Wide Area Network – mạng diện rộng) là mạng kết hợp của các mạng cục bộ nhỏ hơn (nhờ vào
sự hỗ trợ của các thiết bị mạng) để mở rộng phạm vi bao phủ, có thể lên tới cấp quốc gia – lục địa hay toàn
cầu, với ví dụ điển hình và hiển nhiên nhất là Internet.
Cần hiểu rằng trên thực tế người ta còn sử dụng các khái niệm như MAN (Metropolitan Area Network –
mạng đô thị) hay GAN (Global Area Network – mạng toàn cầu) hay CAN(Campus Area Network ) tùy theo
phạm vi bao phủ để phục vụ việc quản lí và phân tích. Nhưng trên cương vị người sử dụng, chúng ta chỉ cần
nắm rõ sự khác biệt của LAN và WAN là có thể phục vụ phần lớn các tác vụ hay nhu cầu vọc phá thường
ngày. Để hiểu rõ hơn về các khác biệt này, tiếp đây chúng ta sẽ tìm hiểu đến các khái niệm trên các thiết bị
mạng trong nhà.
Địa chỉ IP – chìa khóa thông hành
Trước khi nói về địa chỉ, chúng ta cần nắm được rằng IP (IP Address hay Internet Protocol Address) là một
giao thức – tức là một bộ các quy tắc giao tiếp (gửi, nhận, mã hóa, sửa lỗi… dữ liệu) giữa các thiết bị tham
gia mạng Internet. Trong đời sống thực chúng ta có các nhà nước quy ước cách phân chia số nhà, tên đường
xá, quận huyện, thành phố…để tạo ra các địa chỉ nhà duy nhất. Còn địa chỉ IP ta thường nghe tới là địa chỉ
của một thiết bị (bao gồm cả máy PC, điện thoại, laptop, tablet…) trên mạng Internet – được đặt theo bộ quy
tắc IP này. Trong thế giới thực các bưu điện dựa vào địa chỉ nhà để giúp bạn chuyển thư cho người thân, còn
trên thế giới mạng các thiết bị mạng dựa vào đỉ chỉ IP để giúp chuyển dữ liệu từ thiết bị gửi đến thiết bị nhận.
Cũng vì thế chúng ta có các địa chỉ khác nhau khi sử dụng giao thức Ipv4 và Ipv6. Rõ ràng khi thay đổi các
quy ước về cách đặt địa chỉ, nội dung của địa chỉ cũng sẽ thay đổi tương ứng. Lấy ví dụ đơn giản, nếu bây
giờ quy ước về việc đặt tên đường trên toàn Việt Nam là sử dụng số thay cho tên danh nhân, còn tên tất cả
các quận huyện đổi thành tên các chủ tịch nước – địa chỉ nhà bạn sẽ hoàn toàn thay đổi.
Tản mạn một chút, do hạn chế trong phương pháp tạo địa chỉ của giao thức Ipv4, số lượng địa chỉ thực tế có
thể sử dụng cho toàn mạng Internet chỉ dừng ở con số 4.294.967.296, khá khiêm tốn so với sự bùng nổ thiết
bị điện toán cá nhân hiện nay – phần lớn đều có chức năng kết nối Internet. Tuy hiện nay có thể bạn chẳng
nắm rõ được cấu trúc của cái địa chỉ IP facebook hay gõ vào file host hay địa chỉ IP tĩnh thường đặt cho
laptop để vào chơi game trên LAN với bạn bè, đừng nói gì đến cái dãy Ipv6 lằng nhằng
21DA:D3:0:2F3B:2AA:FF:FE28:9C5A (mà thực ra không nắm được cũng chẳng ảnh hưởng gì lớn), nhưng
cũng cần hiểu rõ tình hình thực tế là Ipv4 đang cạn kiệt rất nhanh và cả thế giới đang phải chuyển dần sang
sử dụng địa chỉ Ipv6 kẻo một ngày đẹp trời trong tương lai không xa lại phải loay hoay sửa lỗi cả buổi chỉ vì
đã trót vọc cấu hình theo một tut cũ, hướng dẫn dựa trên nền Ipv4.
Nếu địa chỉ IP quan trọng đến thế, độc nhất đến thế, tại sao lại có chuyện chỉ với vài thao tác đơn giản trong
Windows, Mac (hay thậm chí là Linux) bạn đã có thể “đổi IP”? Địa chỉ nhà là do nhà nước quy định, địa chỉ
IP là do các tổ chức quản lý quốc tế và các ISP cấp phát, sao lại có chuyện người dùng có thể đổi hay cần
phải đặt IP tĩnh cho nó đỡ…tự thay đổi? Đây là lí do tại sao bạn cần nắm rõ khái niệm LAN-WAN. Những
thay đổi của bạn trên hệ điều hành chỉ là thay đổi địa chỉ trong phạm vi mạng LAN – tức trong một phạm vi
hẹp là nhà riêng hay cơ quan, trường học của bạn, được gọi là địa chỉ IP local (hoặc private). Địa chỉ này
cũng tương đương với số phòng học hay tên phòng trong tòa nhà, chỉ có giá trị trọng phạm vi cục bộ là tòa
nhà đó. Các máy tính trong cùng mạng LAN có thể giao tiếp với nhau bằng địa chỉ này, còn bước ra ngoài
thế giới Internet, chúng vô giá trị. Hãy thử tưởng tượng, khi nói chuyện với bạn bè cùng trường-lớp bạn chỉ
cần nói mình ngồi ở phòng A-101 là ai cũng hiểu; còn khi đã bước ra đường nếu bạn nói mình học ở A-101,
người ngoài sẽ ngẩn tò te ra ngay.
Địa chỉ chính thức của bạn trên mạng Internet là IP Public – cũng giống như địa chỉ chính thức của ngôi
trường đó – do các tổ chức, đơn vị có thẩm quyền cấp, cũng vì vậy trong phần lớn trường hợp bạn không có
hoặc có rất ít quyền quyết định liên quan đến địa chỉ này. Các máy tính trên Internet biết đến nhau bằng IP
Public này, còn IP local trong phạm vi mạng LAN của bạn thì chỉ các máy cùng LAN với nhau mới hiểu, thế
giới bên ngoài không quan tâm. Đến đây, chớ vội thắc mắc về các vấn đề của thế giới WAN rộng lớn như
fakeIP (public) ,VPN hay chuyện các ISP cấp IP tĩnh-IP động người dùng là thế nào, chúng ta sẽ cùng tìm
hiểu về chúng trong một bài viết khác. Trong phạm vi bài viết này các bạn chỉ cần hiểu rõ về IP local và
public cũng như quyền hạn của người sử dụng với chúng để phục vụ nhu cầu sử dụng trong phạm vi gia
đình.
Một số công nghệ liên quan đến việc xử lí địa chỉ
Nhân nhắc đến IP động, bạn cũng cần biết đến DHCP- Dynamic Host Configuration Protocol. Nếu nói
theo kiểu thuần kĩ thuật thì đây là giao thức cấu hình tự động địa chỉ IP, bộ quy tắc định nghĩa cơ chế “xin-
cho”: DHCP client- tức các thiết bị đầu cuối trong mạng như PC, laptop, tablet đi xin địa chỉ và các DHCP
server dựa trên các thông số cấu hình sẵn quyết định xem có nên cấp địa chỉ không, nếu có thì cấp địa chỉ
nào, như thế nào. Đến đây chắc nhiều bạn đọc bắt đầu có cảm giác lơ mơ. Hiểu một cách đơn giản hơn thì
đây là một chức năng giúp biến các máy chủ hoặc thiết bị mạng thành “các cấp có thẩm quyền”, tự động cấp
địa chỉ IP cho những đối tượng có nhu cầu để giảm bớt khối lượng công việc cho con người. Chức năng này
được sử dụng trên rất nhiều phạm vi, và thực chất thì các tổ chức quản lý, ISP hay các công ty lớn có khá
nhiều thủ thuật phức tạp liên quan đến chức năng này.
Nhưng trong phạm vi gia đình của chúng ta thì DHCP chỉ đơn giản là một chức năng thường có sẵn trên
modem hay router, giúp tự động đặt cho các máy PC, tablet, điện thoại trong nhà bạn một địa chỉ IP (local)
mỗi khi chúng kết nối vào mạng để bạn đỡ phải tự mình chọn một địa chỉ, vậy thôi. Cũng vì thế mà các tut
hay nảy sinh nhu cầu “đặt IP tĩnh”. Trong nhiều trường hợp, nếu một vài thiết bị nào đó cần có địa chỉ cố
định để các thiết bị khác dễ tìm đến, ta không thể giao phó công việc cho DHCP vì anh này mưa nắng thất
thường, có khi suốt cả tuần mỗi lần máy tablet của bạn xin địa chỉ thì đều cấp cho 192.168.1.10 nhưng đến
cuối tuần vì lí do nào đó lại ném cho 192.168.1.11 thì có thể gây ảnh hưởng nhiều thứ.