Lớp Sán lá Song chủ
(Digenea hay Trematoda)
Có khoảng 3.000 loài, phát triển có xen kẽ thế
hệ, di chuyển qua ít nhất là 2 vật chủ. Cấu tạo
cơ thể có nhiều đặc điểm giống với sán lông,
kích thước thay đổi.
1. Cấu tạo cơ thể của sán trưởng thành
Cơ thể thường dẹp, hình lá, có 2 giác bám, một
giác bám bụng và một giác bám miệng. Giác
bám có hình đĩa, được biến đổi từ hệ cơ.
Khi con vật bám vào thành ruột hay bề mặt
da của vật chủ thì chỗ tiếp xúc sẽ hình
thành một xoang. Ngoài giác bám còn có các
gai cuticun giúp cho sán bám chắc hơn. Bao
ngoài cơ thể có bao cuticun dày. Nhìn chung
cấu tạo cơ thể của sán lá hai vật chủ rất giống
với sán lông (bao cơ, như mô đệm….). Khác với
sán lông là lớp biểu mô (mô bì) có lông tiêu
biến, lớp tế bào hình thành biểu mô có lông
chuyển sâu vào trong nhu mô đệm (hình 4.8).
Hệ bài tiết: Là nguyên đơn thận, gồm có 1 - 2
ống chạy dọc cơ thể. Ống dọc có nhiều ống
nhánh nhỏ chạy ra 2 bên và kết thúc là tế bào
ngọn lửa. Hai ống bài tiết đổ vào bọng đái, ra
ngoài qua lỗ bài tiết.
Hệ thần kinh gồm đôi hạch não nằm trên hầu và
các đôi dây thần kinh chạy dọc, thường là 3 đôi.
Dây thần kinh bên hoặc dây thần kinh bụng phát
triển hơn cả. Giác quan tiêu giảm.
Hệ tiêu hoá: Bắt đầu bằng lỗ miệng nằm phía
trước cơ thể. Miệng đổ vào hầu có thành cơ
khoẻ và có nguồn gốc từ lá phôi ngoài. Tiếp
theo là thực quản hẹp. Ruột giữa có nguồn gốc
lá phôi trong và chia làm 2 nhánh, chạy dọc 2
bên cơ thể và bịt kín ở tận cùng. Nhiều khi 2
nhánh ruột lại chia làm nhánh như ở Sán
lá gan (Fasciola hepatica). Một số sán lá Song
chủ có 2 nhánh ruột liên hệ với bọng đái nằm ở
cuối thân.
Hệ sinh dục: Sán lá Song chủ lưỡng tính, cấu
tạo chi tiết thay đổi tùy loài. Cơ quan sinh dục
đực gồm 2 tuyến tinh lớn, hình khối không đều,
nằm gần đối xứng nhau. Từ 2 tuyến tinh có hai
ống dẫn tinh nhỏ chạy về phía trước, sau đó
chập với nhau thành ống phóng tinh và tận cùng
là cơ quan giao phối nằm trước giác bụng. Cơ
quan sinh dục cái gồm tuyến trứng có hình khối
tròn, kích thước nhỏ hơn tuyến tinh, từ tuyến
trứng có ống dẫn trứng ngắn đổ vào ôôtyp.
Ngoài ra còn có tuyến noãn hoàng ngắn, phình
to, đổ vào ôôtyp. Tuyến noãn hoàng có dạng
hình hạt, màu sẫm, nằm dọc 2 bên cơ thể. Từ
ôôtyp có tử cung dài, phân nhánh, chứa đầy
trứng, chạy ngược lên phía trước và đổ vào lỗ
sinh dục cái trong huyệt sinh dục. Quá trình thụ
tinh xảy ra như sau: Noãn từ tuyến trứng được
chuyển vào ôôtyp khi giao phối, tinh trùng theo
tử cung vào ôôtyp và gặp noãn. Lượng tinh
trùng thừa được thải ra ngoài theo ống Laurer.
Tế bào noãn hoàng theo ống dẫn vào
ôôtyp, bao quanh trứng, tuyến vỏ hình thành
lớp vỏ cứng. Trứng sau đó chuyển ra ngoài theo
tử cung. Ngoài ra còn có thể Melit là thành phần
của cơ quan sinh dục cái. Thể Melit là một khối
hình cầu, tại đây ống dẫn của thể Melit đổ vào
ống dẫn trứng.
2. Vòng đời của Sán lá song chủ (hình 4.9)
