intTypePromotion=1

Luận văn:Xây dựng chương trình chuyển đổi cây cú pháp trong hệ dịch tự động Anh-Việt

Chia sẻ: Nguyen Bao Ngoc | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:159

0
108
lượt xem
36
download

Luận văn:Xây dựng chương trình chuyển đổi cây cú pháp trong hệ dịch tự động Anh-Việt

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Cho đến nay, sau hơn 50 năm phát triển, dịch máy chứng tỏ là một ứng dụng vô cùng thiết thực, đồng thời cũng là một bài toán khá hóc búa đặt ra cho các nhà khoa học trên toàn thế giới. Từ đầu thập niên 1960, các nhà khoa học đã đúc kết lại ba chiến lược dịch máy cơ bản, đó là dịch trực tiếp, dịch thông qua ngôn ngữ trung gian và dịch dựa trên chuyển đổi. Và qua thực tế, chiến lược dịch dựa trên chuyển đổi đã khẳng định được tính hiệu quả và tiềm...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Luận văn:Xây dựng chương trình chuyển đổi cây cú pháp trong hệ dịch tự động Anh-Việt

  1. TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN KHOA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN BỘ MÔN CÔNG NGHỆ TRI THỨC NGUYỄN LƯU THÙY NGÂN - 9912621 ĐỖ XUÂN QUANG - 9912652 XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH CHUYỂN ĐỔI CÂY CÚ PHÁP TRONG HỆ DỊCH TỰ ĐỘNG ANH - VIỆT LUẬN VĂN CỬ NHÂN TIN HỌC GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN TS. ĐINH ĐIỀN NIÊN KHÓA 1999-2003
  2. Luận văn tốt nghiệp Lời cảm tạ Lời đầu tiên chúng em xin chân thành cảm ơn thầy Đinh Điền, người đã trực tiếp hướng dẫn chúng em hoàn thành luận văn này. Thầy là người đã truyền thụ cho chúng em rất nhiều kiến thức về tin học và ngôn ngữ học, giúp chúng em có được hiểu biết sâu hơn về một trong các ứng dụng có ý nghĩa vô cùng to lớn trong cuộc sống của tin học – vấn đề dịch máy. Chúng em cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong khoa Công nghệ thông tin đã tận tình chỉ bảo và giúp đỡ cho chúng em trong suốt thời gian chúng em học đại học và trong quá trình chúng em thực hiện luận văn. Chúng con xin chân thành cảm ơn ba mẹ, các anh và những người thân trong gia đình đã nuôi dạy, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho chúng con học tập và động viên chúng con trong thời gian thực hiện luận văn. Và cuối cùng, chúng tôi xin gởi lời cảm ơn đến tất cả bạn bè và nhất là các bạn trong nhóm VCL (Vietnamese Computational Linguistics), những người đã hỗ trợ chúng tôi trong quá trình chúng tôi hoàn thiện luận văn này. Tp. Hồ Chí Minh, tháng 07 năm 2003 Nguyễn Lưu Thùy Ngân - 9912621 Đỗ Xuân Quang - 9912652 Trang 2
  3. Luận văn tốt nghiệp NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... Tp. Hồ Chí Minh, tháng 07 năm 2003 TS. Đinh Điền Trang 3
  4. Luận văn tốt nghiệp NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... ............................................................... Tp. Hồ Chí Minh, tháng 07 năm 2003 Giáo viên phản biện Trang 4
  5. Luận văn tốt nghiệp L ờ i nó i đ ầ u Cho đến nay, sau hơn 50 năm phát triển, dịch máy chứng tỏ là một ứng dụng vô cùng thiết thực, đồng thời cũng là một bài toán khá hóc búa đặt ra cho các nhà khoa học trên toàn thế giới. Từ đầu thập niên 1960, các nhà khoa học đã đúc kết lại ba chiến lược dịch máy cơ bản, đó là dịch trực tiếp, dịch thông qua ngôn ngữ trung gian và dịch dựa trên chuyển đổi. Và qua thực tế, chiến lược dịch dựa trên chuyển đổi đã khẳng định được tính hiệu quả và tiềm năng của nó, và đây cũng là cách tiếp cận mà chúng em đã và đang theo đuổi để xây dựng một hệ dịch tự động từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Trong hệ dịch dựa trên sự chuyển đổi, khối chuyển đổi cây cú pháp (cấu trúc) giữ một vai trò quan trọng, quyết định chất lượng hệ dịch. Vì lý do đó, chúng em đã quyết định chọn “Xây dựng chương trình chuyển đổi cây cú pháp trong hệ dịch Anh-Việt” làm đề tài luận văn tốt nghiệp cử nhân của mình. Khối chuyển đổi cây cú pháp đảm nhiệm việc thay đổi trật tự, chèn, xoá các thành phần trong cây cú pháp của câu tiếng Anh sao cho sau khi hoàn tất việc gắn nghĩa, ta sẽ thu được câu tiếng Việt có trật tự từ hợp lý. Luận văn được tổ chức thành các phần chính sau: Chương 1: Giới thiệu tầm quan trọng, mục tiêu, phạm vi của đề tài, cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học, tin học và hướng tiếp cận vấn đề. Chương 2: Điểm qua các cách tiếp cận chuyển đổi cấu trúc. Chương 3: Thuật toán nền tảng, mô hình học và mô hình áp dụng chuyển đổi cây cú pháp. Chương 4: Thiết kế – Cài đặt Chương 5: Thử nghiệm – đánh giá Chương 6: Kết quả – Kết luận – Hướng phát triển Phần phụ lục. Tài liệu tham khảo. Trang 5
  6. Luận văn tốt nghiệp Mục lục Lời nói đầu .......................................................................................................5 Mục lục.............................................................................................................6 Danh sách các hình .......................................................................................11 Danh sách các bảng.......................................................................................13 Chương 1........................................................................................................14 TỔNG QUAN VỀ CHUYỂN ĐỔI CÂY CÚ PHÁP......................................14 1.1 Đặt vấn đề .......................................................................................14 1.2 Các chiến lược dịch máy................................................................16 1.1.1 Chiến lược dịch trực tiếp.......................................................................16 1.1.2 Chiến lược dịch dựa trên ngôn ngữ trung gian .....................................17 1.1.3 Chiến lược dịch dựa trên sự chuyển đổi ...............................................18 1.2 Vai trò của chuyển đổi cây cú pháp trong cách tiếp cận dựa trên chuyển đổi ..................................................................................................20 1.3 Cơ sở lý thuyết................................................................................22 1.3.1 Cơ sở lý thuyết ngôn ngữ học của việc chuyển đổi ..............................23 1.3.2 Cơ sở lý thuyết tin học - Hướng tiếp cận vấn đề ..................................33 Chương 2........................................................................................................35 CÁC HƯỚNG TIẾP CẬN CHUYỂN ĐỔI CẤU TRÚC TRONG DỊCH MÁY................................................................................................................35 2.1 Hướng tiếp cận dựa trên luật cố định ..........................................35 2.1.1 Cơ chế chuyển đổi của cách tiếp cận dựa trên luật cố định ..................35 2.1.2 Nhận xét ................................................................................................38 Trang 6
  7. Luận văn tốt nghiệp 2.2 Hướng tiếp cận sử dụng case-frame .............................................39 2.2.1 Chuyển đổi các thông tin cấp độ câu ....................................................40 2.2.2 Chuyển đổi ngữ động từ ........................................................................41 2.2.3 Sự chuyển đổi của định ngữ, bổ ngữ.....................................................42 2.2.4 Tự điển chuyển đổi................................................................................43 2.2.5 Nhận xét ................................................................................................44 2.3 Hướng tiếp cận sử dụng TAG đồng bộ (STAG)..........................44 2.3.1 Văn phạm TAG .....................................................................................45 2.3.2 TAG đồng bộ (STAG) ..........................................................................49 2.3.3 Nhận xét ................................................................................................52 2.4 Cách tiếp cận phân tích ngữ pháp song song ..............................53 2.4.1 Ngữ pháp chuyển dịch đảo có thống kê (SITG) ...................................53 2.4.2 Thuật toán phân tích cú pháp song song với SITG...............................55 2.4.3 Đánh nhãn cấu trúc................................................................................58 2.4.4 Chuyển đổi cây cú pháp song song cho cả hai ngôn ngữ .....................58 2.4.5 Nhận xét ................................................................................................59 2.5 Cách tiếp cận dựa trên cấu trúc vị từ - đối số .............................60 2.5.1 Rút trích các cấu trúc vị từ - đối số .......................................................60 2.5.2 Khối chuyển đổi cấu trúc ......................................................................62 2.5.3 Nhận xét ................................................................................................64 2.6 Tổng kết chương ............................................................................65 Chương 3........................................................................................................66 MÔ HÌNH CHUYỂN ĐỔI CÂY CÚ PHÁP .................................................66 3.1 Phương pháp học hướng lỗi dựa trên sự chuyển trạng thái ......66 3.1.1 Ý tưởng .................................................................................................66 3.1.2 Thuật toán học TBL của Eric Brill........................................................68 3.1.3 Nhận xét ................................................................................................70 Trang 7
  8. Luận văn tốt nghiệp 3.2 Thuật toán học nhanh FnTBL ......................................................71 3.2.1 Hình thức hóa TBL ...............................................................................72 3.2.2 Thuật toán FnTBL.................................................................................73 3.3 Mô hình chuyển đổi cây cú pháp sử dụng thuật toán FnTBL ...78 3.3.1 Mô hình áp dụng chuyển đổi cây cú pháp ............................................80 3.3.2 Mô hình học luật chuyển đổi bằng phương pháp học FnTBL ..............82 3.4 Nâng cao khả năng mở rộng cho mô hình học ............................95 Chương 4........................................................................................................97 CÀI ĐẶT CHƯƠNG TRÌNH ........................................................................97 4.1 Thiết kế ...........................................................................................97 4.1.1 Mô hình tổng thể ...................................................................................97 4.2 Thuật toán gán nhãn cơ sở cho ngữ liệu ......................................99 4.2.1 Thuật toán..............................................................................................99 4.2.2 Xây dựng cây cú pháp...........................................................................99 4.2.3 Xây dựng cây quan hệ .........................................................................103 4.2.4 Thuật toán chuyển đổi theo nguyên tắc ..............................................105 4.3 Học chuyển đổi cùng cấp.............................................................106 4.3.1 Xây dựng ngữ liệu học ........................................................................106 4.3.2 Xây dựng khung luật cho bộ học chuyển đổi cùng cấp ......................108 4.3.3 Sơ đồ lớp của chương trình học ..........................................................114 4.3.4 Xây dựng bộ luật (giai đoạn học cùng cấp) ........................................114 4.3.5 Áp dụng bộ luật chuyển đổi cùng cấp.................................................116 4.4 Học chuyển đổi khác cấp.............................................................117 4.4.1 Xây dựng ngữ liệu học ........................................................................117 4.4.2 Xây dựng khung luật cho quá trình học chuyển đổi khác cấp ............120 4.4.3 Sơ đồ lớp của chương trình học ..........................................................125 4.4.4 Xây dựng bộ luật (giai đoạn học khác cấp) ........................................125 Trang 8
  9. Luận văn tốt nghiệp 4.4.5 Áp dụng bộ luật chuyển đổi khác cấp .................................................127 Chương 5......................................................................................................128 THỬ NGHIỆM – ĐÁNH GIÁ ....................................................................128 5.1 Thử nghiệm...................................................................................128 5.1.1 Độ đo sử dụng .....................................................................................128 5.1.2 Kết quả học rút luật chuyển đổi ..........................................................129 5.1.3 Một số kết quả chuyển đổi ..................................................................131 5.2 Đánh giá ........................................................................................134 5.2.1 Ngữ liệu thử nghiệm ...........................................................................134 5.2.2 Nhận xét ..............................................................................................135 Chương 6......................................................................................................137 TỔNG KẾT ..................................................................................................137 6.1 Kết quả ..........................................................................................137 6.2 Hướng phát triển..........................................................................137 6.3 Kết luận.........................................................................................138 PHỤ LỤC 1..................................................................................................139 KHUNG LUẬT VÀ MỘT SỐ LUẬT CÙNG CẤP......................................139 PHỤ LỤC 2..................................................................................................141 KHUNG LUẬT VÀ MỘT SỐ LUẬT KHÁC CẤP ......................................141 PHỤ LỤC 3..................................................................................................142 MỘT SỐ KẾT QUẢ DỊCH SỬ DỤNG KHỐI CHUYỂN ĐỔI CÂY CÚ PHÁP VCLTRANSFER ..............................................................................142 PHỤ LỤC 4..................................................................................................147 MỘT SỐ CÂU DỊCH CỦA HAI HỆ DỊCH ...............................................147 PHỤ LỤC 5..................................................................................................153 HỆ THỐNG NHÃN NGỮ PHÁP ...............................................................153 Trang 9
  10. Luận văn tốt nghiệp PHỤ LỤC 6..................................................................................................156 CÁC NHÃN QUAN HỆ NGỮ PHÁP .........................................................156 TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................157 Trang 10
  11. Luận văn tốt nghiệp Danh sách các hình Hình 1: Mô hình dịch trực tiếp .................................................................................. 16 Hình 2: Mô hình dịch dựa trên ngôn ngữ trung gian................................................. 17 Hình 3: Mô hình dịch dựa trên sự chuyển đổi........................................................... 18 Hình 4: Hình tháp minh họa các chiến lược dịch máy .............................................. 20 Hình 5: Cây cú pháp của câu “I have already read that interesting book.” .............. 21 Hình 6: So sánh trật tự định ngữ tiếng Anh và tiếng Việt ........................................ 26 Hình 7: Áp dụng luật cố định để thực hiện việc chuyển đổi cấu trúc ....................... 36 Hình 8: Trường hợp chuyển đổi khác cấp luật cố định không thể thực hiện được... 37 Hình 9: Khả năng chuyển đổi cú pháp của luật cố định............................................ 38 Hình 10: Giản đồ cây khởi tạo và cây phụ trợ của TAG........................................... 46 Hình 11: Tác tố kết hợp ............................................................................................. 47 Hình 12: Tác tố thay thế............................................................................................. 48 Hình 13: Một số mẫu cây sơ cấp trong tự điển chuyển đổi cây Anh-Pháp .............. 50 Hình 14: Cây phân tích ngữ pháp chuyển dịch đảo.. ................................................ 55 Hình 15: Chuyển đổi khung giữa các ngôn ngữ ........................................................ 63 Hình 16: Sơ đồ phương pháp học TBL tổng quát ..................................................... 70 Hình 17: Một ví dụ minh hoạ chuyển đổi cây cú pháp ............................................ 79 Hình 18: Mô hình áp dụng chuyển đổi cây cú pháp.................................................. 81 Hình 19: Mô hình học luật chuyển đổi cây cú pháp theo thuật toán FnTBL............ 82 Hình 20: Ví dụ về các quan hệ ngữ pháp trong ngữ.................................................. 85 Trang 11
  12. Luận văn tốt nghiệp Hình 21: Xây dựng ngữ tiếng Việt từ các quan hệ ngữ pháp.................................... 86 Hình 22: Lưu đồ thuật toán gán nhãn chuyển đổi cơ sở cho ngữ liệu ...................... 87 Hình 23: Lưu đồ thuật toán học luật chuyển đổi cùng cấp – FnTBL ................. 90 Hình 24: Lưu đồ học luật chuyển đổi khác cấp (FnTBL) ......................................... 94 Hình 25: Mô hình tổng thể của quá trình học luật chuyển đổi Anh-Việt ................. 97 Hình 26: Kết quả phân tích cú pháp: “Last week, I saw a very interesting film.”.. 100 Hình 27: Cây quan hệ của câu “Last week, I saw a very interesting film.”............ 104 Hình 28: Cây tiếng Anh đã chuyển đổi các thành phần đúng với tiếng Việt.......... 107 Hình 29: Cây cú pháp của câu “What is a computer ?” .......................................... 111 Hình 30: Cây cú pháp của (E) sau khi được áp dụng luật R................................... 113 Hình 31: Sơ đồ lớp khối học luật chuyển đổi cùng cấp .......................................... 114 Hình 32: Mô hình áp dụng tập luật chuyển đổi cùng cấp ....................................... 116 Hình 33: Cây cú pháp của câu tiếng Anh “It is a good type of book.”................... 118 Hình 34: Một cây cú pháp tiếng Anh sau khi chuyển sang cấu trúc tiếng Việt...... 119 Hình 35: Một phần cây cú pháp với đường đi của thành phần [ADVP] ................. 123 Hình 36: Sơ đồ lớp khối học luật chuyển đổi khác cấp........................................... 125 Hình 37: Mô hình áp dụng tập luật chuyển đổi khác cấp........................................ 127 Hình 38: Đánh giá tập luật học chuyển đổi cùng cấp.............................................. 130 Hình 39: Đánh giá tập luật học chuyển đổi khác cấp ............................................. 131 Trang 12
  13. Luận văn tốt nghiệp Danh sách các bảng Bảng 1: Trật tự các thành phần trong ngữ danh từ tiếng Anh................................... 27 Bảng 2: Trật tự các thành phần trong ngữ danh từ tiếng Việt................................... 28 Bảng 3: Danh sách 23 cấu trúc vị từ - đối số trong tiếng Hoa .................................. 61 Bảng 4: Một số quan hệ ngữ pháp được ánh xạ cùng các ngoại lệ .......................... 84 Bảng 5: Các quan hệ trong câu tiếng Anh............................................................... 103 Bảng 6: Ý nghĩa các ký hiệu dùng trong mô tả ngữ liệu học giai đoạn 1............... 108 Bảng 7: Các thành phần trong khung luật học bước 1 ............................................ 109 Bảng 8: Các khung luật dùng trong học luật chuyển đổi cùng cấp......................... 109 Bảng 9: Ý nghĩa các khuôn mẫu trong khung luật .................................................. 110 Bảng 10: Các đặc trưng ngôn ngữ của các mẫu rút ra từ cây cú pháp tiếng Anh... 112 Bảng 11: Các thành phần trong khung luật học chuyển đổi khác cấp .................... 120 Bảng 12: Các khung luật dùng trong học luật chuyển đổi khác cấp....................... 121 Bảng 13: Ý nghĩa các thành phần trong khung luật bước 2 .................................... 122 Bảng 14: Một phần cây cú pháp minh hoạ việc đánh ID tương đối cho route ....... 123 Bảng 15: Tóm tắt kết quả học luật chuyển đổi cùng cấp ........................................ 130 Bảng 16: Tóm tắt kết quả học luật chuyển đổi cùng cấp ........................................ 131 Bảng 17: Kết quả thử nghiệm việc áp dụng chuyển đổi cây cú pháp ..................... 135 Trang 13
  14. Chương 1 - Tổng quan về chuyển đổi cây cú pháp Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CHUYỂN ĐỔI CÂY CÚ PHÁP Chương này giới thiệu về đề tài luận văn - mục đích và phạm vi thực hiện. Phần 2 của chương trình bày một cách tổng quát về chuyển đổi cây cú pháp: vai trò, vị trí của khối chuyển đổi cây cú pháp trong hệ dịch Anh-Việt. Ngoài ra, những khái niệm then chốt liên quan đến đề tài, cũng như các cơ sở về lý thuyết ngôn ngữ học và tin học, là nền tảng để chúng em thực hiện luận văn, cũng lần lượt được nêu rõ trong phần 3 của chương. 1.1 Đặt vấn đề Chế tạo ra một loại máy có khả năng dịch tự động để giúp cho con người vượt qua rào cản ngôn ngữ là một mơ ước của loài người đã có từ thế kỷ XVII, rất lâu trước khi máy tính điện tử ra đời. Và chẳng bao lâu sau khi máy tính điện tử đầu tiên ra đời, bên cạnh những ứng dụng tính toán trong lĩnh vực toán học và vật lý, người ta đã nghĩ ngay đến việc sử dụng “bộ não máy tính” cho những ứng dụng không liên quan đến số, trong đó có vấn đề dịch tự động. Lần đầu tiên, việc sử dụng máy tính điện tử để dịch văn bản từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác được đề cập đến trong những cuộc thảo luận giữa Andrew D. Booth và Warren Weaver vào năm 1946. Vượt qua nhiều trở ngại về lý thuyết và công nghệ, Booth và các cộng sự của ông đã cho ra mắt “hệ dịch dựa trên tự điển” đầu tiên tại hội nghị của MIT vào năm 1952. Từ bước khởi đầu đó, dịch máy đã ngày càng thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học máy tính, nhiều nhà ngôn ngữ học,... và được cộng đồng thế giới thừa nhận hiệu quả to lớn của nó. Dịch máy không những giúp cho Trang 14
  15. Chương 1 - Tổng quan về chuyển đổi cây cú pháp việc dịch các tài liệu, dịch các trang Web nhanh chóng và ít tốn công sức hơn, việc giao lưu trao đổi văn hoá giữa các nước dễ dàng hơn, mà còn có ý nghĩa trong việc bảo mật cho tài liệu quan trọng cần dịch thuật. Tuy vậy, để có được một hệ dịch tự động cho kết quả dịch tốt là cả một quá trình nghiên cứu và xây dựng cực kỳ phức tạp, phụ thuộc rất nhiều vào các ngôn ngữ cần dịch. Điều này khiến cho dịch máy đã từng lâm vào một thời kỳ “khủng hoảng” về phương pháp xây dựng một hệ dịch. Từ năm 1960, sau một thập kỷ ra đời, dịch máy đã có nhiều chiến lược, phương pháp rõ ràng hơn cũng như mục tiêu của hệ dịch máy được đặt ra sát với thực tế hơn. Người ta nhận thấy rằng tham vọng xây dựng được một hệ dịch tự động có khả năng dịch tất cả mọi câu của một ngôn ngữ tự nhiên là điều không tưởng, mục tiêu hệ dịch phải thu gọn lại trong một lĩnh vực hẹp để hạn chế bớt tính nhập nhằng của ngôn ngữ. Có 3 chiến lược dịch máy, đó là : Dịch trực tiếp Dịch dựa trên ngôn ngữ trung gian Dịch dựa trên chuyển đổi Cho đến nay, các hệ dịch dựa trên chuyển đổi được đánh giá cao vì tính khả thi của nó. Tùy thuộc vào hai ngôn ngữ cần dịch mà hệ thống có thể thiết kế các khối phân tích, chuyển đổi, tái tạo với độ phức tạp thích hợp. Một số hệ dịch dựa trên chuyển đổi tiêu biểu như, hệ dịch Anh-Pháp METEO được xây dựng bởi đại học Montreal - TAUM, được đưa vào sử dụng để dịch các bản tin dự báo thời tiết; hệ dịch GETA (Đại học Grenoble, 1971-),... Trong các hệ dịch dựa trên chuyển đổi, bước chuyển đổi là bước quan trọng nhất, giữ vai trò quyết định chất lượng hệ dịch. Chuyển đổi này bao gồm hai phần chuyển đổi chính, đó là chuyển đổi từ vựng và chuyển đổi cấu trúc. Chuyển đổi từ vựng là quá trình chọn nghĩa đúng cho các từ ở ngôn ngữ nguồn thể hiện sang từ tương ứng của ngôn ngữ đích. Còn chuyển đổi cấu trúc là quá trình sắp xếp lại, thêm bớt, thay thế các thành phần cấu trúc của câu ở ngôn ngữ nguồn để có được cấu trúc tương ứng ở ngôn ngữ đích. Trang 15
  16. Chương 1 - Tổng quan về chuyển đổi cây cú pháp Trong luận văn này, chúng em tìm hiểu và xây dựng chương trình chuyển đổi cây cú pháp Anh-Việt, đóng vai trò là một khối chuyển đổi cấu trúc trong hệ dịch tự động Anh-Việt dựa trên sự chuyển đổi. Như đã trình bày ở phần trên, việc thực hiện một chương trình có khả năng bao quát tất cả các cấu trúc chuyển đổi có thể có là một vấn đề không tưởng trong xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Do đó, chúng em giới hạn đề tài chuyển đổi cây cú pháp này ở các văn bản thuộc lĩnh vực khoa học kỹ thuật. Kết quả của chương trình chuyển đổi cây cú pháp Anh - Việt thể hiện gián tiếp qua trật tự từ trong câu tiếng Việt được dịch ra (không quan tâm đến nghĩa của từ chọn có thực sự chính xác hay không). Trong phần tiếp theo, chúng em trình bày tóm tắt về ba chiến lược dịch máy để chúng ta có thể có một cái nhìn bao quát hơn về hệ dịch dựa trên sự chuyển đổi, thấy được các ưu điểm của nó so với hai chiến dịch còn lại. 1.2 Các chiến lược dịch máy 1.1.1 Chiến lược dịch trực tiếp Chiến lược này có cách tiếp cận dịch máy đơn giản nhất. Thiết kế của hệ xử lý các hệ thống này rất đơn giản, bao gồm 3 khối chính : Phân tích hình thái : đảm nhận việc đưa từ trong ngôn ngữ nguồn về dạng gốc của nó để có thể thực hiện việc tra tự điển. Tra từ điển song ngữ: xác định từ tương ứng từ gốc trong ngôn ngữ đích. Sắp xếp trật tự từ đơn giản : quá trình này thường dựa trên những qui luật cố định và đơn giản vì ta không thể xây dựng luật xử lý trật tự phức tạp hơn nếu không có những phân tích ngôn ngữ nguồn cần thiết. Phân tích Tra từ điển Sắp xếp Văn bản Văn bản trật tự đơn hình thái song ngữ nguồn kết quả giản Hình 1: Mô hình dịch trực tiếp Trang 16
  17. Chương 1 - Tổng quan về chuyển đổi cây cú pháp Các hệ dịch này hạn chế tối đa các bước phân tích cần thiết để giải quyết nhập nhằng, cũng như đơn giản hoá cả việc xác định các thành phần tương ứng ở ngôn ngữ đích thông qua tự điển lẫn xác định trật tự đúng của các từ trong ngôn ngữ đích. Giữa khối phân tích và tái tạo câu không có bất kỳ bước trung gian nào. Các từ trong văn bản nguồn chỉ qua một bước phân tích hình thái duy nhất. Cách làm này chỉ phù hợp khi ngôn ngữ nguồn và đích có rất nhiều điểm giống nhau như tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha, không phù hợp với phần lớn ngôn ngữ khác. 1.1.2 Chiến lược dịch dựa trên ngôn ngữ trung gian Trong chiến lược này, ngữ nghĩa của văn bản ngôn ngữ nguồn được biểu diễn lại theo một ngôn ngữ trung gian, và văn bản ngôn ngữ đích cũng được phát sinh từ ngôn ngữ trung gian này. Do đó, chỉ có duy nhất một cách biểu diễn cho một đơn vị ngữ nghĩa, bất kể ngôn ngữ gốc của nó là gì. Ngôn ngữ Văn bản Văn bản Phân tích Phát sinh trung gian nguồn kết quả Hình 2: Mô hình dịch dựa trên ngôn ngữ trung gian Xử lý trong hệ thống dựa trên ngôn ngữ trung gian bao gồm hai bước quan trọng, đó là : Phân tích văn bản nguồn để biểu diễn lại dưới dạng thức của một ngôn ngữ trung gian. Sử dụng những đơn vị ngữ nghĩa và cấu trúc cú pháp của ngôn ngữ đích để phát sinh văn bản kết quả từ cách biểu diễn theo dạng ngôn ngữ trung gian. Ngôn ngữ trung gian được sử dụng trong những hệ dịch như vậy đòi hỏi phải đủ phong phú để biểu diễn được tất cả các đơn vị từ vựng và cú pháp của các ngôn ngữ liên quan trong quá trình dịch. Do đó, việc tự định nghĩa hay tìm kiếm một Trang 17
  18. Chương 1 - Tổng quan về chuyển đổi cây cú pháp ngôn ngữ trung gian thoả điều kiện là điều cực kỳ khó khăn. Hơn nữa, tất cả những thông tin cần thiết trong bước tái tạo phải nằm trong ngôn ngữ trung gian này. 1.1.3 Chiến lược dịch dựa trên sự chuyển đổi Văn bản nguồn Ngữ pháp ngôn ngữ nguồn / Tự điển PHÂN TÍCH Biểu diễn trung gian của ngôn ngữ nguồn Luật chuyển đổi / CHUYỂN ĐỔI Tự điển Biểu diễn trung gian của ngôn ngữ đích Ngữ pháp ngôn PHÁT SINH ngữ đích / Tự điển Văn bản kết quả Hình 3: Mô hình dịch dựa trên sự chuyển đổi Chiến lược này chia quá trình dịch thành 3 giai đoạn Phân tích Chuyển đổi Phát sinh Chiến lược dịch dựa trên chuyển đổi phân tích và biểu diễn lại câu ngôn ở ngữ nguồn theo một dạng thức trung gian thích hợp cho việc chuyển đổi. Khối phát sinh câu sẽ nhận dạng thức trung gian của ngôn ngữ đích và tạo câu ở ngôn ngữ đích. Sự chuyển đổi giữa hai dạng thức trung gian được thực hiện nhờ khối chuyển đổi, khối này sử dụng những tự điển chuyển đổi chứa các tương quan từ vựng giữa hai ngôn ngữ nguồn và đích và một tập hợp các luật chuyển đổi. Trang 18
  19. Chương 1 - Tổng quan về chuyển đổi cây cú pháp Quá trình phân tích có thể được thực hiện ở nhiều cấp độ khác nhau tùy thuộc vào hai ngôn ngữ, chẳng hạn như phân tích hình thái, cấu trúc, ngữ nghĩa,... Các cấp độ phân tích khác nhau dẫn đến nhiều cấp độ của dạng thức trung gian. Những dạng thức này chứa các thành phần từ vựng nguồn và đích, phản ánh cấu trúc của hai ngôn ngữ. Có nhiều loại biểu diễn khác nhau được sử dụng trong các hệ dịch dựa trên sự chuyển đổi như: cây phụ thuộc, cấu trúc ngữ, ... Chiến lược dịch máy dựa trên chuyển đổi có nhiều ưu điểm. Trước hết, tính tương đồng giữa ngôn ngữ nguồn và đích càng cao thì bước chuyển đổi càng đơn giản. Tương tự, giai đoạn phân tích và phát sinh cũng sẽ đơn giản hơn so với các hệ dịch dựa trên ngôn ngữ trung gian. Trong ba chiến lược nói trên thì chiến lược dựa trên sự chuyển đổi được quan tâm nhiều nhất vì tính khả thi cao và rất linh động. Bằng chứng là có nhiều hệ dịch dựa trên sự chuyển đổi ra đời và hoạt động hiệu quả.[21] Trang 19
  20. Chương 1 - Tổng quan về chuyển đổi cây cú pháp 1.2 Vai trò của chuyển đổi cây cú pháp trong cách tiếp cận dựa trên chuyển đổi Ngôn ngữ trung gian Chuyển đổi Dịch trực tiếp Văn bản đích Văn bản nguồn Hình 4: Hình tháp minh họa các chiến lược dịch máy1 Trên lý thuyết, phân tích ngữ pháp càng sâu, gánh nặng ở bước chuyển đổi càng giảm. Hai vấn đề lớn mà khối chuyển đổi cần giải quyết là chuyển đổi từ vựng và chuyển đổi cấu trúc. Chuyển đổi từ vựng là thay thế các từ của văn bản nguồn bằng các từ tương ứng của ngôn ngữ đích. Công việc này sẽ rất đơn giản nếu như mỗi từ của ngôn ngữ nguồn tương ứng với một từ duy nhất ở ngôn ngữ đích nhưng trên thực tế, mỗi từ ở ngôn ngữ nguồn có thể không có từ tương ứng hoặc có nhiều từ tương ứng ở ngôn ngữ đích. Chọn lựa như thế nào cho đúng vào ngữ cảnh của câu cần dịch là vấn đề mà chuyển đổi từ vựng phải giải quyết. Chuyển đổi cấu trúc là bước sắp xếp các thành phần ngữ pháp của ngôn ngữ nguồn, bao gồm cả chèn, xoá các thành phần sao cho kết quả dịch tuân thủ những luật ngữ pháp của ngôn ngữ đích, văn bản kết xuất sẽ gần với ngôn ngữ tự nhiên 1 Hình tháp này được nhóm GETA đưa ra vào năm 1968 Trang 20
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2