§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 1A-2008
51
mËt ®é vµ thµnh phÇn thøc ¨n cña mét sè loµi Õch nh¸i
trªn ®ång ruéng sÇm s¬n - thanh ho¸
hoµng xu©n quang
(a)
,
nguyÔn xu©n H−¬ng
(b)
, cao tiÕn trung
(a)
Tãm t¾t. Nghiªn cøu thµnh phÇn thøc ¨n cña Õch nh¸i ë SÇm S¬n - Thanh Ho¸
®−îc tiÕn hµnh tõ th¸ng 4/2006- 10/2007, gåm 180 c¸ thÓ NgoÐ, 60 c¸ thÓ Cãc nhµ, 22
c¸ thÓ ChÉu Chuéc vµ 62 c¸ thÓ Cãc n−íc sÇn t¹i 4 sinh c¶nh, x¸c ®Þnh mËt ®é cña
chóng. KÕt qu¶ thu ®−îc lµ thµnh phÇn thøc ¨n cña mét sè loµi Õch nh¸i gåm 21 bé
kh¸c nhau, chñ yÕu lµ ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng vµ 2 bé thuéc ®éng vËt cã x−¬ng
sèng, trong ®ã c«n trïng chiÕm mét phÇn lín gåm 11 bé.
Më ®Çu
GÇn ®©y, hÖ thèng phßng trõ tæng hîp dÞch h¹i c©y trång (IPM) ®· chøng tá
lîi Ých kinh tÕ vµ m«i tr−êng, b¶o vÖ vµ lîi dông thiªn ®Þch, phßng chèng s©u h¹i lµ
mét trong nh÷ng vÊn ®Ò cèt lâi trong phßng trõ tæng hîp dÞch h¹i lóa.
Õch nh¸i, bß s¸t lµ mét nhãm ®éng vËt h÷u Ých cho con ng−êi. Cïng víi c¸c
loµi c«n trïng thiªn ®Þch kh¸c, chóng gãp phÇn khèng chÕ sù ph¸t triÓn cña s©u h¹i
(theo TrÇn Kiªn, NguyÔn V¨n S¸ng, NguyÔn Quèc Th¾ng, 1977) "Õch nh¸i lµ ®éi
qu©n hïng hËu, phong phó vÒ sè l−îng, tÝch cùc tiªu diÖt c«n trïng ph¸ ho¹i mïa
mµng". Song viÖc ®¸nh gi¸ cô thÓ vai trß cña chóng ch−a ®−îc nghiªn cøu nhiÒu vµ
ch−a cã hÖ thèng trªn mét hÖ sinh th¸i nhÊt ®Þnh.
Bµi b¸o nµy tr×nh bµy kÕt qu¶ nghiªn cøu b−íc ®Çu mét sè loµi Õch nh¸i,
trong viÖc tiªu diÖt s©u h¹i trªn ruéng lóa, còng nh− t¸c ®éng tæng hîp cña chóng ë
c¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña c©y lóa, t¹o c¬ së cho viÖc phßng trõ s©u h¹i lóa mét
c¸ch cã hiÖu qu¶.
I. ®Þa ®iÓm, Thêi gian vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
§Ò tµi ®−îc nghiªn cøu ë sinh quÇn ruéng lóa SÇm S¬n, Thanh Ho¸ tõ th¸ng
4/2006 ®Õn th¸ng 10/2007 trong ba vô lóa hÌ thu 2006, ®«ng xu©n, hÌ thu 2007.
* Ph−¬ng ph¸p thu mÉu:
TiÕn hµnh ®iÒu tra 7 ngµy mét lÇn trªn 4 khu ruéng cã cïng ®iÒu kiÖn sinh
th¸i, trªn mét khu tiÕn hµnh ®Õm c¸c loµi s©u h¹i trªn c¸c khãm lóa trong diÖn tÝch
1m
2
, trong thêi gian ®Õm ®−îc cè ®Þnh trong c¸c lÇn ®iÒu tra.
* Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu mËt ®é:
§Õm trùc tiÕp sè c¸ thÓ Õch nh¸i, bß s¸t b¾t gÆp ë mçi khu vùc nghiªn cøu,
mçi tuÇn mét lÇn tõ thêi ®iÓm 19h - 21h liªn tôc trong kho¶ng thêi gian nghiªn cøu.
Thu thËp c¸c mÉu Õch nh¸i vµo c¸c thêi ®iÓm kh¸c nhau ë mçi khu vùc c¸ch
xa n¬i x¸c ®Þnh mËt ®é, cè ®Þnh d¹ dµy vµ ph©n tÝch thµnh phÇn thøc ¨n cã trong d¹
dµy cña chóng.
B¶o qu¶n, xö lý vµ ®Þnh lo¹i mÉu.
NhËn bµi ngµy 22/11/2007. Söa ch÷a xong 15/01/2008.
h. x. quang, n. x. H−¬ng, c. t. trung nghiªn cøu mËt ®é vµ ..., tr. 51-56
52
C¸c mÉu vËt sau khi thu thËp ®−îc xö lý, b¶o qu¶n trong cån 70
0
hoÆc
foocmon 4%.
X¸c ®Þnh tªn c¸c loµi Õch nh¸i theo kho¸ ®Þnh lo¹i cña §µo V¨n TiÕn ([8,9]),
Hoµng Xu©n Quang ([7]).
X¸c ®Þnh tªn c¸c loµi s©u h¹i ®Õn hä, c¸c loµi chñ yÕu ®Õn gièng. ViÖc x¸c
®Þnh tªn c¸c lo¹i thøc ¨n nhê ph−¬ng ph¸p chuyªn gia.
II. kÕt qu¶ vµ th¶o luËn
2.1. MËt ®é Õch nh¸i vµ sù ph©n bè cña chóng trªn ®ång ruéng
2.1.1. MËt ®é cña mét sè loµi Õch nh¸i trªn ®ång ruéng
Nghiªn cøu trªn c¸c vi sinh c¶nh cña hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp cho thÊy mËt ®é 6
loµi Õch nh¸i ®−îc thÓ hiÖn ë b¶ng 1.
B¶ng 1. MËt ®é cña 6 loµi Õch nh¸i ë c¸c sinh c¶nh trªn ®ång ruéng
TT
Sinh c¶nh
Thµnh phÇn
Bê
ruéng
Bê
m−¬ng
®Êt
Bê
m−¬ng
bª t«ng
Ven
lµng
Trung
b×nh
Tªn ViÖt Nam Tªn khoa häc I II III IV V
1 Cãc nhµ Bufo melanotictus 0,004 0,009 0,007 0,020
0,010
2 Cãc n−íc sÇn Occidozyga lima 0,013 0,006 0,006 * 0,0063
3 ChÉu chuéc Rana gueltheri 0,0023
0,002 * 0,005
0,0023
4 NgoÐ Limnonectes
limnocharis 0,040 0,010 0,020 0,020
0,0230
5 Õch ®ång Hoplobatrachus
rugulosus 0,008 0,003 0,003 0,001
0,0040
6 Õch c©y mÐp tr¾ng Polypedates
lencomystax - - - *
* N¬i cã loµi nh−ng kh«ng th−êng xuyªn.
Qua b¶ng 1 cho thÊy mËt ®é c¸c loµi kh¸c nhau theo vi sinh c¶nh ph©n bè cña
chóng. XÐt theo vi sinh c¶nh, th× khu vùc bê ruéng cã (0,067 con/m
2
) mËt ®é cao
nhÊt, bê m−¬ng ®Êt cã (0,057 con/m
2
), ven lµng cã (0,0476 con/m
2
) vµ thÊp nhÊt lµ bê
m−¬ng bª t«ng cã (0,033 con/m
2
).
Trong 6 loµi nghiªn cøu, ë c¶ 4 vi sinh c¶nh NgoÐ ®Òu chiÕm −u thÕ vµ nhiÒu
nhÊt ë sinh c¶nh bê ruéng (0,04 con/m
2
). XÐt vÒ sù ph©n bè theo tû lÖ mËt ®é loµi,
NgoÐ lµ loµi cã mËt ®é c¸ thÓ trung b×nh cao nhÊt (0,023 con/m
2
). TiÕp ®Õn lµ cãc nhµ
cã (0,01 con/m
2
). ThÊp nhÊt lµ tû lÖ ChÉu Chuéc (0,0023 con/m
2
), cßn Õch c©y mÐp
tr¾ng chØ thÊy xuÊt hiÖn ë khu vùc ven lµng nh−ng víi tû lÖ rÊt thÊp kh«ng tÝnh
®−îc mËt ®é cña chóng.
2.1.2. Sù ph©n bè cña quÇn thÓ Õch nh¸i
B¶ng 2. Sù ph©n bè cña c¸c quÇn thÓ Õch nh¸i
TT
Tªn ViÖt Nam Tªn khoa häc S2 m
1 Cãc nhµ Bufo melanotictus 0,64 0,80
2 Cãc n−íc sÇn Occidozyga lima 0,06 0,86
3 ChÉu chuéc Rana guentheri 1,35 0,31
4 NgoÐ Limnonectes limnocharis 2,69 2,50
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 1A-2008
53
Nghiªn cøu sù ph©n bè cña c¸c loµi Õch nh¸i cho kÕt qu¶ ë b¶ng 2 cho thÊy:
Sù ph©n bè cña Cãc nhµ vµ Cãc n−íc cã sù ph©n bè ®ång ®Òu, sù ph©n bè cña
NgoÐ lµ sù ph©n bè theo nhãm vµ sù ph©n bè cña ChÉu Chuéc cã møc ®é tËp trung
cña nhãm lµ rÊt lín, nhãm Õch c©y mÐp tr¾ng vµ Õch ®ång cã sè l−îng mÉu Ýt nªn
chóng t«i ch−a x¸c ®Þnh ®−îc sù ph©n bè cña chóng.
2.2. Thµnh phÇn thøc ¨n cña mét sè loµi Õch nh¸i
Nghiªn cøu thµnh phÇn thøc ¨n trong d¹ dµy cña c¸c loµi Õch nh¸i lµ NgoÐ
(Limnonectes limnocharis), Cãc nhµ (Bufo melanotictus), Cãc n−íc sÇn (Occidozyga
lima), ChÉu chuéc (Rana guentheri) kÕt qu¶ ®−îc thÓ hiÖn ë b¶ng 3.
B¶ng 3. Thµnh phÇn vµ tÇn sè thøc ¨n mét sè loµi Õch nh¸i trªn ®ång ruéng
NgoÐ Cãc nhµ Cãc n−íc
sÇn
ChÉu
chuéc Tæng sè
TT
Thµnh phÇn thøc ¨n
SL % SL % SL
% SL
% SL %
Bé c¸nh cøng: Coleoptera 258 18,14
162
11,4 3 0,21 29
2,04 4,52 31,79
Hä ch©n ch¹y: Carabidae 9 0,63 21 1,5 0 0 2 0,14 32 2,3
Hä bä rïa: Coccinellidae 7 0,49 26 1,83 2 0,14 10
0,7 45 3,16
Hä bä hung: Scarabiacidae 2 0,14 10 0,7 0 0 1 0,07 13 0,91
Hä ¸nh kim: Chryromelidae 233 16,39
43 3,03 0 0 13
0,91 289 20,14
1
C¸c hä kh¸c: 7 0,49 62 4,4 1 0,07 1 0,07 71 4,95
Bé c¸nh nöa: Hemiptera 15 1,06 31 2,18 0 0 3 0,21 49 3,45
Hä bä xÝt 5 c¹nh: Pentatomidae
10 0,7 28 1,99 0 0 2 0,14 30 2,09
- Bä xÝt xanh: Nezara 6 0,42 19 1,34 0 0 1 0,07 26 1,83
-Bä xÝt sõng: Tetrodae 4 0,28 9 0,63 0 0 1 0,07 14 0,98
Hä bä xÝt dµi: Cocinllidae 2 0,14 3 0,21 0 0 0 0 5 0,35
2
C¸c hä kh¸c: 3 0,21 0 0 0 0 1 0,07 4 0,28
Bé c¸nh mµng: Hymenoptera 158 11,1 419
29,47
2 0,14 5 0,35 584 41,1
Hä ong cù: Ichneumonidae 16 1,13 3 0,21 0 0 3 0,21 22 1,55
Hä ong vµng: Braconidae 11 0,77 1 0,07 0 0 0 0 12 0,84
Hä kiÕn: Formicidae 113 7,95 413
29,04
0 0 1 0,07 527 37,06
3
C¸c hä kh¸c: 18 1,27 2 0,14 2 0,14 1 0,07 23 1,62
Bé c¸nh v¶y: Lepidoptera 26 1,83 21 1,48 1 0,07 7 0,49 55 3,87
Hä ngµi s©u rãm: Limanteridae
3 0,21 3 0,21 0 0 4 0,28 10 0,70
Hä ngµi s¸ng: Pyralidae 17 1,18 13 0,91 0 0 3 0,21 33 2,32
Hä ngµi ®ªm: Noctuidae 5 0,35 5 0,35 1 0,07 0 0 11 0,77
4
Hä kh¸c 1 0,07 0 0 0 0 0 0 1 0,07
Bé hai c¸nh: Diptera 14 0,99 9 0,63 3 0,21 0 0 26 1,83
Hä ruåi: Ephydeidae 7 0,49 7 0,49 0 0 0 0 14 0,98
Hä muçi 3 0,21 2 0,14 3 0,21 0 0 8 0,56
5
C¸c hä kh¸c: 4 0,28 0 0 0 0 0 0 4 0,28
Bé c¸nh ®Òu: Homoptera 1 0,07 0 0 0 0 1 0,07 2 0,14
Hä ve sÇu: Tomaspidae 1 0,07 0 0 0 0 1 0,07 2 0,14
6
C¸c hä kh¸c: 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
Bé chuån chuån: Odonata 10 0,70 1 0,07 3 0,21 3 0,21 17 1,2
7
Hä chuån kim:Coenageidae 10 0,70 1 0,07 3 0,21 3 0,21 17 1,2
Bé nhÖn lín: Araneida 47 3,3 5 0,35 9 0,93 4 0,28 65 4,6
Hä nhÖn hµm dµi:
Tetragnathidae 12 0,84 1 0,07 2 0,14 2 0,14 17 1,2
8
Hä nhÖn nh¶y: Salticidae 32 2,3 4 0,28 7 0,63 2 0,14 45 3,16
h. x. quang, n. x. H−¬ng, c. t. trung nghiªn cøu mËt ®é vµ ..., tr. 51-56
54
C¸c hä kh¸c: 3 0,21 0 0 0 0 0 0 3 0,21
Bé gi¸n: Blathoptera 6 0,42 8 0,56 0 0 0 0 14 0,98
Hä gi¸n 5 0,35 8 0,56 0 0 0 0 13 0,91
Hä gi¶ gi¸n 1 0,07 0 0 0 0 0 0 1 0,07
9
C¸c hä kh¸c: 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
Bé c¸nh th¼ng: Orthoptera 30 4,27 3 0,35 3 0,21 5 0,35 41 2,90
Hä Ch©u chÊu: Acrididae 23 3,78 0 0 3 0,21 3 0,21 29 0,04
Hä dÔ dòi: Geillidae 7 0,49 3 0,21 0 0 0 0 10 0,70
10
C¸c hä kh¸c: 0 0 0 0 0 0 2 0,14 2 0,14
Bé c¸nh da: Dermaptera 0 0 1 0,07 0 0 0 0 1 0,07
11
Hä ®u«i k×m: Chelisochidae 0 0 1 0,07 0 0 0 0 1 0,07
12
Nhãm rÕt: Scolopendomorpha 0 0 1 0,07 0 0 0 0 1 0,07
13
Gi¸p x¸c 7 0,49 2 0,14 0 0 0 0 9 0,63
Bé cã v¶y: Squamata 0 0 0 0 0 0 1 0,07 1 0,07
14
Hä T¾c kÌ: Gekkomidae 0 0 0 0 0 0 1 0,07 1 0,07
Bé kh«ng ®u«i: Anura 2 0,14 0 0 1 0,07 0 0 3 0,21
Hä Õch nh¸i: Ranidae 2 0,14 0 0 1 0,07 0 0 3 0,21
NgoÐ: Rana limnocharis 1 0,07 0 0 0 0 0 0 1 0,07
15
Cãc n−íc sÇn: Occidozyga lima 1 0,07 0 0 1 0,07 0 0 2 0,14
16
Phï du: Enphemeroptera 2 0,14 0 0 0 0 0 0 2 0,14
17
Líp c¸ x−¬ng: Osteichthes 0 0 0 0 1 0,07 0 0 1 0,07
18
Sªn 3 0,21 5 0,35 0 0 2 0,14 10 0,70
19
è
c biÓn 6 0,42 3 0,21 0 0 0 0 9 0,63
20
Thùc vËt 24 1,69 11 0,77 13
0,91 4 0,28 52 3,62
21
C¸c hä kh¸c: 33 2,32 6 0,42 1 0,07 5 0,35 45 3,16
Tæng: 638 44,87
687
48,3 41
2,87 68
4,85 1435
- Thµnh phÇn thøc ¨n cña NgoÐ. Thµnh phÇn thøc ¨n cña NgoÐ (Limnonectes
limnocharis) bao gåm 10 bé c«n trïng, 1 bé cã x−¬ng. Trong ®ã c¸c bé c«n trïng
th−êng gÆp trong thøc ¨n cña NgoÐ, c¸c bé chiÕm −u thÕ lµ bé C¸nh cøng Coleoptera
18,14%, bé C¸nh mµng Hymenoptera chiÕm 11,1%. C¸c bé kh¸c cã tû lÖ thÊp h¬n,
thÊp nhÊt lµ bé Phï du Enphemeroptera 0,14%. C¸c loµi thøc ¨n −a thÝch cña NgoÐ
nh− hä ¸nh Kim (Chrysomelidae) chiÕm 16,39%, hä KiÕn (Formicidae) chiÕm 7,95%,
hä Ch©u ChÊu Acrididae chiÕm 3,78%.
- Thµnh phÇn thøc ¨n cña Cãc nhµ. KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thµnh phÇn thøc
¨n cña Cãc nhµ (Bufo melanotictus) ®−îc thÓ hiÖn ë b¶ng 3 cho thÊy: Thµnh phÇn
thøc ¨n cña Cãc nhµ gåm 10 bé c«n trïng. Trong ®ã bé c¸nh mµng Hymenoptera
(chiÕm 29,47%), bé C¸nh cøng Coleoptera (11,4%), bé C¸nh nöa Hemiptera (2,18%),
bé C¸nh v¶y Lepidoptera (1,48%). Trong ®ã thøc ¨n −a thÝch cña Cãc nhµ lµ hä KiÕn
Formicidae (29,04%), Bä xÝt xanh Nezara viridula Linnaeus (1,34%), hä ¸nh Kim
Chrysomelidae (3,03%).
- Thµnh phÇn thøc ¨n cña Cãc n−íc sÇn. Thµnh phÇn thøc ¨n cña Cãc n−íc
sÇn (Occidozyga lima) ®−îc thÓ hiÖn ë b¶ng 3 cho thÊy bao gåm 7 bé c«n trïng chiÕm
2,88% thøc ¨n tæng sè cña c¸c loµi nghiªn cøu. C¸c bé c«n trïng chiÕm −u thÕ trong
thøc ¨n cña Cãc n−íc sÇn: bé NhÖn lín Araneida (0,63%), bé C¸nh cøng Coleoptera
(0,21%), bé Hai c¸nh Diptera (0,21%), bé Chuån Chuån Odonata (0,21%), bé C¸nh
th¼ng Orthoptera (0,21%). Nh− vËy, râ rµng thøc ¨n cña Cãc n−íc sÇn hÑp h¬n so víi
c¸c loµi Õch nh¸i nghiªn cøu. Trong qu¸ tr×nh ®iÒu tra thu mÉu, chóng t«i nhËn thÊy
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 1A-2008
55
Cãc n−íc sÇn ho¹t ®éng nhiÒu ë tÇng n−íc, chóng lµ loµi kiÕm ¨n tÇng thÊp: ë mÆt
®Êt, d−íi bê cá.
- Thµnh phÇn thøc ¨n cña ChÉu Chuéc. Trong thµnh phÇn thøc ¨n cña ChÉu
Chuéc (Rana guentheri) cã 8 bé c«n trïng chiÕm 4,85% tæng sè thøc ¨n cña 4 loµi
nghiªn cøu.
Nghiªn cøu thøc ¨n cña c¸c loµi Õch nh¸i, thiªn ®Þch trªn ®ång ruéng SÇm
S¬m cho thÊy phæ thøc ¨n cña chóng kh¸ réng. Chóng sö dông mét l−îng lín c¸c
lo¹i c«n trïng lµm thøc ¨n, trong ®ã gÆp nhiÒu lµ Bé C¸nh mµng Hymenoptera
(41,1%), bé C¸nh cøng Coleoptera (31,79%). C¸c bé cã tû lÖ thÊp h¬n lµ bé NhÖn lín
Araneida (4,6%), bé C¸nh v¶y Lepidoptera (3,87%), bé C¸nh nöa Hemiptera (3,45%),
bé C¸nh th¼ng Orthoptera (2,9%) vµ thÊp h¬n n÷a lµ bé Hai c¸nh Diptera (1,83%),
bé Chuån Chuån Odonata (1,2%), bé Gi¸n Blathoptera (0,98%), thÊp nhÊt lµ bé
C¸nh Da Dermaptera (0,07%).
III. KÕt luËn
3.1. Khu vùc ®ång ruéng SÇm S¬n, Thanh Ho¸ hiÖn biÕt 6 loµi Õch nh¸i thuéc
1 bé vµ 3 hä, mËt ®é cña c¸c loµi Õch nh¸i kh¸c nhau ë c¸c vi sinh c¶nh kh¸c nhau,
bê ruéng (0,067 con/m
2
), bê m−¬ng ®Êt (0,057 con/m
2
), bê m−¬ng bª t«ng (0,033
con/m
2
), ven lµng (0,047 con/m
2
).
3.2. Sù ph©n cña c¸c loµi Õch nh¸i kh¸c nhau, tuú thuéc vµo tõng loµi. Cãc
nhµ vµ Cãc n−íc sÇn cã sù ph©n bè ®ång ®Òu, NgoÐ cã sù ph©n bè theo nhãm, ChÉu
Chuéc cã sù ph©n bè theo nhãm rÊt cao.
3.3. Trong thµnh phÇn thøc ¨n cña 4 loµi Õch nh¸i phæ biÕn trªn ruéng lóa,
gÆp 13 bé thuéc ngµnh ®éng vËt kh«ng x−¬ng sèng vµ 2 bé thuéc ®éng vËt cã x−¬ng
sèng (NgoÐ nhá, th¹ch sïng). Cãc nhµ vµ NgoÐ lµ hai loµi cã thµnh phÇn thøc ¨n ®a
d¹ng nhÊt, Cãc nhµ 48,3%, NgoÐ 44,81%, ChÉu Chuéc 4,85%, thµnh phÇn thøc ¨n
cña Cãc n−íc sÇn lµ thÊp nhÊt chiÕm 2,88% trong tæng thµnh phÇn thøc ¨n. Sù ®a
d¹ng trong thµnh phÇn thøc ¨n cña Õch nh¸i, thiªn ®Þch lµ yÕu tè ®¶m b¶o cho chóng
còng nh− cã thÓ c©n b»ng quan hÖ gi÷a c«n trïng thiªn ®Þch vµ s©u h¹i.
Tµi liÖu tham kh¶o
[1] Burhan K. P. Andexson and L. Jeffey, Estimation of density from line transect
sampling of biological population, Wildlife monopraphs, 1988, 198 pp.
[2] Côc b¶o vÖ thùc vËt, Ph−¬ng ph¸p ®iÒu tra s©u bÖnh hai c©y lóa, 1- 140 NXB
N«ng nghiÖp, 1986.
[3] TrÇn Kiªn, Sinh th¸i ®éng vËt, NXB Gi¸o dôc, 1976, 247 trang.
[4] TrÇn Kiªn, NguyÔn V¨n S¸ng, NguyÔn Quèc Th¾ng, §êi sèng Õch nh¸i, NXB
KH& KT, 1977, 137 trang.
[5] Ph¹m V¨n LÇm, BiÖn ph¸p sinh häc phßng chèng dÞch h¹i n«ng nghiÖp, NXB
N«ng NghiÖp, 1995, 236 trang.
[6] Hoµng Xu©n Quang, Gãp phÇn ®iÒu tra nghiªn cøu Õch nh¸i, bß s¸t c¸c tØnh B¾c
Trung Bé (trõ bß s¸t biÓn), LuËn ¸n PTS sinh häc, 1993, 207 trang.