ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ TIN HỌC VÀ THÔNG TIN
DI ĐỘNG TRONG CÔNG TÁC KIỂM TRA SỬ DỤNG
GIẤY PHÉP LÁI XE NGOÀI HIỆN TRƯỜNG
TS. ĐẶNG CÔNG CHIẾN
Phó trưởng phòng KHCN & HTQT
Cục Đường bộ Việt Nam
Tóm tắt: Trong khoảng mười năm gần đây sự gia tăng số lượng các phương tiện giao
thông cơ giới đường bộ có tốc độ rất cao, điều đó dẫn đến việc quản lý người điều khiển các
phương tiện giao thông nói chung và phương tiện cơ giới đường bộ nói riêng ngày càng phức
tạp. Trong một khoảng thời gian dài, do nhiều nguyên nhân đã xảy ra hiện tượng người điều
khiển phương tiện giao thông không có giấy phép lái xe (GPLX) hợp lệ, hiện tượng đó là một
trong những nguyên nhân làm gia tăng tai nạn giao thông nhất là tai nạn giao thông đường
bộ. Sau khi có chỉ thị 13 của BBT TW Đảng và Luật giao thông đường bộ được ban hành, các
cơ quan chức năng đã tăng cường quản lý, kiểm tra chặt chẽ việc cấp, đổi, sử dụng giấy phép
lái xe cơ giới đường bộ, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi điều khiển phương tiện giao thông
không có GPLX hợp lệ. Để đối phó với những biện pháp kiểm tra kiên quyết và gắt gao của
các cơ quan chức năng, một số người kém ý thức về pháp luật đã tìm mọi thủ đoạn để trốn
tránh sự quản lý của các cơ quan chức năng bằng cách sử dụng GPLX giả hoặc hết hiệu lực
pháp lý. Hành vi sử dụng GPLX giả hoặc không hợp lệ là một hiện tượng đặc trưng cho thủ
đoạn này và ngày càng có chiều hướng gia tăng. Nội dung của tham luận nhằm nghiên cứu
những hành vi lưu hành giấy phép lái xe không hợp lệ, đề xuất giải pháp ứng dụng công nghệ
tin học và thông tin di động vào việc phát hiện và chống lại hành vi tiêu cực đó một cách
chính xác và nhanh chóng.
Summary: It is very complicated to manage transport means in general and means of
road transport in particular due to the increasing number of vehicles in the last ten years. For
a long time, because of many reasons, there is a phenomenon that vehicle users do not have
the valid driving licence, which is one of the causes to increasing traffic accidents, especially
road traffic accidents. After Instruction No.13 by the Secretariat of the CPV Central
Committee and the Highway Traffic Law, appropriate authorities have strengthened
management, closely examined driving licence issuance, changing for road transport means,
at the same time severely fined law offenders without valid licences. To escape from the fines,
some ill-law abiding people ave sought every possible trick, such as using expired or imitated
driving licences. This paper studies acts of circulating invalid driving licences, and proposes a
measure to apply IT and mobile communication to correctly and quickly discover and cope
with such negative acts.
ĐT
I. HÀNH VI SỬ DỤNG GIẤY PHÉP LÁI XE KHÔNG HỢP LỆ
Muốn ngăn chặn hiện tượng tiêu cực trên và tìm giải pháp tăng cường khả năng chống
hành vi lưu hành GPLX không hợp lệ chúng ta cần tìm hiểu hiện trạng và một số hành vi sử
dụng GPLX không hợp lệ trong xã hội hiện nay một cách cụ thể. Cần có phương pháp tiếp cận
khoa học, nghiên cứu và đề xuất những giải pháp hiệu quả chống lại hành vi vi phạm pháp luật
này.
Trước tiên hãy phân tích các biểu hiện của hành vi sử dụng GPLX không hợp lệ. Qua
nghiên cứu, phân tích các vụ vi phạm trong lĩnh vực này do các cơ quan chức năng phát hiện, ta
thấy tồn tại một số phương thức sử dụng GPLX không hợp lệ như sau:
- Sử dụng các phương tiện kỹ thuật in với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin để sản xuất
phôi GPLX giả. Sau đó thực hiện các công đoạn tiếp theo để sản xuất GPLX giả. Với công nghệ
này nhờ sự phát triển của kỹ thuật sao chụp, in ấn kẻ phạm pháp có thể sản xuất ra những phôi
GPLX mà bằng nghiệp vụ thông thường rất khó phát hiện. Loại GPLX này trước kia thường
được sử dụng cho việc làm giả GPLX A1, song sau khi có quy định đánh dấu vi phạm pháp luật
về giao thông khi điều khiển phương tiện lên GPLX thì nó được những người lái xe chuyên
nghiệp sử dụng xuất trình cho cảnh sát giao thông khi phạm lỗi.
Sử dụng GPLX hợp lệ, sau đó bằng các biện pháp kỹ thuật tinh vi thay đổi một số thông tin
trên GPLX như:
+ Thay ảnh.
+ Thay đổi các thông tin về nhân thân.
+ Thay đổi thông tin về hạn sử dụng,
ĐT + Thay đổi chủng loại phương tiện được điều khiển của GPLX.
- Khai báo mất GPLX một cách giả tạo để được cấp GPLX mới với mục đích sử dụng
nhiều GPLX cùng một thời điểm của cùng một người (lưu hành GPLX hết hiệu lực pháp lý).
- Lợi dụng những sơ hở của công tác quản lý dùng phôi thật nhưng làm giả hoặc sai lệch hồ
sơ để cấp GPLX cho những người không đủ tiêu chuẩn. Có thể có một số kiểu như sau:
+ Làm giả hồ sơ cho người không tham dự đào tạo và không qua sát hạch lái xe.
+ Thay đổi hồ sơ để khi chuyển vùng quản lý để đổi GPLX giả thành thật.
Đây là công nghệ tinh vi nhất vì nó thực sự là “từ trong đánh ra” vì nó do chính những
người quản lý việc cấp đổi GPLX thực hiện trên phôi GPLX thật, con dấu thật nên việc chống
lại nó không thể là giải pháp kỹ thuật đơn thuần mà phải bằng biện pháp tổ chức và quy chế
nghiệp vụ. Điển hình cho công nghệ này là vụ việc xảy ra ở sở GTVT Hà Tĩnh đã để toàn bộ qui
trình quản lý phôi – in GPLX – Trình ký - Đóng dấu chỉ do một chuyên viên phụ trách dẫn đến
việc chuyên viên này đã lấy phôi in GPLX đem bán lấy tiền gây hậu quả nghiêm trọng. Đối với
trường hợp này đề nghị phải ban hành qui trình chung cho việc quản lý phôi và cấp đổi GPLX
trên phạm vi cả nước, bắt buộc phải tách riêng người quản lý phôi và người phụ trách in ấn
GPLX v.v… đồng thời cũng cần thống nhất quản lý danh sách thí sinh dự sát hạch và danh sách
cấp GPLX và kiểm soát việc đổi GPLX với CSDL tập trung của quốc gia về GPLX.
Một tình huống khác cũng hay xảy ra là làm giả hồ sơ hoặc thay đổi hồ sơ trong quá trình
chuyển vùng quản lý theo quy định để sau khi đổi GPLX từ giả biến thành thật ở nơi quản lý
mới.
GPLX không hợp lệ trên thực tế có rất nhiều biến tướng nhưng ta có thể phân loại chúng
theo bốn loại đã đề cập ở trên.
Như vậy, để chống lại những hành vi sử dụng GPLX không hợp lệ ta phải loại trừ cả bốn
“Công nghệ làm giả” trên. Đương nhiên nếu chỉ dựa vào các giải pháp kỹ thuật tăng cường tính
bảo mật của phôi GPLX thì chẳng những hiệu quả không cao mà còn không thể triệt phá được
hết những hành vi làm giả .
II. GIẢI PHÁP HẠN CHẾ SỬ DỤNG GPLX GIẢ
Để có thể đưa ra được giải pháp tốt cho việc loại trừ vấn nạn này ta hãy phân tích lại quy
trình quản lý cấp đổi GPLX hiện nay theo quan điểm quản lý thông tin. Giấy phép lái xe hiện
nay bao gồm những thành phần chủ yếu sau đây (mặt trước của GPLX):
1. Các ký hiệu bảo mật chống làm giả không thay đổi với mọi GPLX:
- Tem chống làm giả (1).
- Hoa văn nền phôi GPLX (5).
- Màng dán bảo vệ kết hợp chống làm giả (4).
- Một số ký hiệu bảo mật khác thông qua mẫu chữ và hình thức bố trí thông tin trên phôi
GPLX (thông tin công bố trong phạm vi hạn chế).
ĐT
Hình 1. Cấu trúc thông tin trên mặt trước GPLX
2. Thông tin về nhân thân của người sở hữu GPLX
- Ảnh của người sở hữu GPLX (3).
- Thông tin về cá nhân: Họ và tên; năm sinh; địa chỉ; quốc tịch (7).
3. Thông tin về thời hạn
- Ngày cấp (8).
- Hạn sử dụng của GPLX (11).
4. Thông tin về cơ quan quản lý
- Cơ quan và người cấp GPLX (6).
- Nơi cấp (9).
- Số Seri của phôi GPLX (2).
- Dấu nổi của cơ quan quản lý (10)
5. Thông tin trên mặt sau của GPLX
Hình 2. Cấu trúc thông tin trên mặt sau GPLX
Phần thông tin có thể thay đổi ở mặt sau là cột ngày cấp phép. Cột ghi ngày cấp phép ứng
với loại phương tiện được điều khiển, những ô bị gạch chéo có nghĩa là loại phương tiện tương
ứng người sở hữu GPLX này không có quyền điều khiển khi tham gia giao thông.
ĐT
Theo quy trình quản lý hiện nay, khi kiểm tra GPLX của một người nào đó, người kiểm tra
sẽ căn cứ vào thông tin thuộc nhóm A để xác định phôi thật hay giả; So sánh ảnh trên GPLX và
người sở hữu GPLX. Nếu có chứng minh thư thì so sánh thêm với thông tin của CMT. Còn lại
các thông tin khác muốn kiểm tra phải cần có thời gian. Người (hoặc cơ quan) kiểm tra gửi yêu
cầu đến cơ quan quản lý cấp đổi GPLX để xác minh. Như vậy là nếu làm được phôi giả giống
phôi thật thì gần như những GPLX sử dụng phôi giả hoặc thay đổi thông tin trên GPLX rất dễ
thoát khỏi sự kiểm tra. Đây chính là khâu sơ hở bị lợi dụng nhiều nhất trong thời gian qua làm
cho vấn nạn GPLX giả ngày càng trầm trọng (vì quá trình kiểm tra chủ yếu là ở ngoài đường,
cảnh sát giao thông không thể có đầy đủ phương tiện và thời gian để xác minh ngay).
Qua phân tích trên ta thấy 4 nhóm thông tin B, C, D và E chỉ được sử dụng tại cơ quan
quản lý cấp đổi GPLX và đối tượng làm giả không thể tiếp cận được. Chỉ khi đổi GPLX hết hạn
hoặc vì một lý do nào khác những thông tin này mới được đối chiếu. Những thông tin này các
đối tượng làm giả không thể có được để sử dụng làm giả GPLX. Như vậy, các cơ quan quản lý
có thể sử dụng những thông tin này (B, C, D và E) như là một thứ vũ khí lợi hại nhằm chống lại
hành vi sản xuất và lưu hành GPLX giả. Để sử dụng hiệu quả các thông tin nhóm B, C, D và E
vào việc kiểm tra GPLX chúng ta cần xây dựng một cơ sở dữ liệu quốc gia về GPLX cùng
công cụ cập nhật và quy chế khai thác phục vụ cho các cơ quan chức năng.
Để có được cơ sở dữ liệu quốc gia, thì quy trình quản lý cấp đổi GPLX có thể thực hiện
như sau:
Hình 3. Quy trình cập nhật dữ liệu GPLX lên CSDL quốc gia
Sau khi thông tin về người lái xe được đưa vào máy tính để in ra GPLX nó đồng thời được
gửi lên cơ quan quản lý GPLX ở trung ương (xem sơ đồ hình 3) để xây dựng cơ sở dữ liệu về
GPLX trên phạm vi cả nước phục vụ cho mục đích kiểm soát sau này. Hiện nay đường liên kết
thông tin đứt quãng (- - -) trên hình 3 chưa được sử dụng (Quy trình liên kết này chúng ta sẽ đề
cập sau). Hiện nay tại tất cả các cơ quan quản lý cấp đổi GPLX (các Sở GTVT, GTCC) dữ liệu
đều được lưu vào máy tính cục bộ dưới các dạng tệp tin như: Foxpro, Excel, CSDL Access.
Sau khi các mục thông tin B, C, D và E được cập nhật lên cơ sở dữ liệu quốc gia về GPLX
thì ở bất kỳ đâu ta cũng có thể cho phép khai thác cơ sở dữ liệu để kiểm tra. Để thuận tiện cho
người sử dụng, chúng ta xây dựng 2 kênh truy cập vào cơ sở dữ liệu bằng công cụ WEB và qua
hệ thống thông tin di động (cả GSM và CDMA) bằng công cụ tin nhắn SMS,MMS hoặc GPRS.
Quy trình khai thác được minh họa trên hình 4. ĐT
Về quy trình khai thác trên WEB sẽ dựa trên hệ thống hiện tại (trang WEB của Cục
ĐBVN). Khai thác qua trang WEB chỉ phù hợp với những nơi có sẵn máy tính kết nối với
INTERNET.
Hiện nay hệ thống điện thoại di động hầu như phủ sóng cả nước, nên vấn đề sử dụng hệ
thống thông tin di động vào công tác kiểm tra GPLX trở nên khả thi.
Trên sơ đồ hình 4 mô phỏng luồng thông tin của quá trình kiểm tra tính xác thực của một
GPLX nào đó.
Hình 4. Sơ đồ luồng thông tin khi kiểm tra GPLX.
Bước 1: Người kiểm tra (NKT) xem xét những đặc điểm của GPLX theo các dấu hiệu của
mục (A), nếu không có dấu hiệu khác thường sẽ thực hiện việc kiểm tra dữ liệu qua mạng điện