Vài nét v ề Vi rút cúm H1N1 (Swine influenza virus)
08/05/2009 00:00 Nguy n Đình Nguyên ễKi n th c cúm ế ứ
L ch sị ử
L n đ u tiên vào năm 1918, ng i ta nh n th y heo m c ch ng b nh mà tri u ch ng gi ng nh b nh cúm ng i trong đ i d ch cúm 1918. Do th ng t nầ ầ ườ ậ ấ ở ắ ứ ệ ệ ứ ố ư ệ ở ườ ạ ị ươ ổ
th hi n gi ng nhau nh th , nên bác sĩ Koen đã g i tên b nh m i này cho heo là “cúm” (flu). Tuy nhiên mãi cho đ n 1930, các khoa h c gia m i phân l p đ cể ệ ố ư ế ọ ệ ớ ế ọ ớ ậ ượ
lo i vi-rút này trên heo, đ c xác nh n là dòng H1N1.ạ ượ ậ
Sau đó, năm 1933, vi-rút dòng H1N1 c a ng i cũng đ c phân l p. Gi a hai dòng H1N1 trên heo và ng i này có ph n r t gi ng nhau, vì v y các nhà khoaủ ườ ượ ậ ữ ườ ầ ấ ố ậ
h c đ a ra gi thuy t r ng H1N1 gây b nh heo và ng i có th có cùng m t ngu n g c. Các nghiên c u h i c u trên các m u huy t thanh l u tr xác tínọ ư ả ế ằ ệ ở ườ ể ộ ồ ố ứ ồ ứ ẫ ế ư ữ
thêm ni m tin là vi-rút gây đ i d ch cúm ng i năm 1918 và vi-rút gây b nh cúm heo có chung ngu n g c. Vì ch cho đ n 1918 b nh này m i phát hi n ề ạ ị ở ườ ệ ở ồ ố ỉ ế ệ ớ ệ ở
heo, trong khi đó thì cúm loài ng i hi n di n đã lâu, cho nên gi thuy t ban đ u các nhà khoa h c cho r ng b nh cúm lây t ng i sang heo. Tuy nhiên khôngở ườ ệ ệ ả ế ầ ọ ằ ệ ừ ườ
có đ b ng ch ng đ xác đ nh đ c ngu n lây chính xác là t ng i sang heo hay t heo sang ng i.ủ ằ ứ ể ị ượ ồ ừ ườ ừ ườ
Mãi cho đ n năm 1974, các khoa h c gia m i phân l p đ c vi-rút cúm c a heo này ng i, ca b nh đ u tiên Fort Dix, ti u bang New Jersey, M . Sau đó cácế ọ ớ ậ ượ ủ ở ườ ệ ầ ở ể ỹ
xét nghi m huy t thanh h c ng i cũng cho th y s hi n di n c a vi rút cúm H1N1, t đó m t đ u m i nghi ng có th đ ng lây là t heo, các vi-rút gâyệ ế ọ ở ườ ấ ự ệ ệ ủ ừ ộ ầ ố ở ể ườ ừ
b nh heo v t hàng rào ch ng lo i, truy n b nh sang cho ng i. Các đi u tra d ch t h c trên di n r ng v sau cho th y r ng m c đ v d ch l n hay nh tuỳệ ở ượ ủ ạ ề ệ ườ ề ị ễ ọ ệ ộ ề ấ ằ ứ ộ ụ ị ớ ỏ
thu c vào l ng kháng th ch ng vi-rút cúm H1N1 ng i cao hay th p; ngoài ra, ng i ta cũng th y có m t m i liên quan gi a quy mô nuôi heo v i t l b nhộ ượ ể ố ở ườ ấ ườ ấ ộ ố ữ ớ ỷ ệ ệ
cúm trong vùng đó, và vì th mà các khoa h c gia suy lu n r ng chính vi-rút cúm heo có th là ngu n lây b nh d ch ti m tàng cho con ng i.ế ọ ậ ằ ở ể ồ ệ ị ề ườ
T nhóm vi-rút H1N1 c đi n đó, các đ t d ch sau này ng i ta còn phát hi n ra các dòng h n h p và lai t p khác c a vi-rút cúm, ch ng h n có th tìm th yừ ổ ể ợ ị ườ ệ ỗ ợ ạ ủ ẳ ạ ể ấ
H1N1 loài chim, H3N2 có ngu n g c t ng i, và d ng tái k t h p H1N2 gi a ch ng H1N1 c đi n heo v i H3N2 heo (gi ng v i H3N2 ng i).ở ồ ố ừ ườ ạ ế ợ ữ ủ ổ ể ở ớ ở ố ớ ở ườ
N u ch ng cúm H1N1 c đi n H1N1 ph bi n u th B c M tr c đó, thì cho đ n năm 1990 đã b t đ u có d u hi u thay đ i. Canada, ng i ta phân l pế ủ ổ ể ổ ế ư ế ở ắ ỹ ướ ế ắ ầ ấ ệ ổ Ở ườ ậ
đ c các con heo b cúm, nh ng th ph m l i là H4N6 có ngu n g c t chim. Đ n năm 1998 thì m t vi-rút heo d ng tái h p m i H3N2 (heo-ng i và chim-ượ ở ị ư ủ ạ ạ ồ ố ừ ế ộ ạ ợ ớ ườ
heo-ng i) đã b t đ u d y lên M .ườ ắ ầ ấ ở ỹ
Qua đó chúng ta th y r ng vi-rút cúm A có s bi n đ i và truy n chéo gi a đ ng v t và con ng i, c m i l n chuy n d ng kháng nguyên nh v y có kh năngấ ằ ự ế ổ ề ữ ộ ậ ườ ứ ỗ ầ ể ạ ư ậ ả
gây ra nh ng d ch cúm l n và là nguy c c a đ i d ch.ữ ị ớ ơ ủ ạ ị
C u trúcấ
V m t c u trúc, vi-rút cúm đ c chia làm ba nhóm A, B và C. Vi-rút nhóm B và C th ng là lành tính và ch gây các b nh c m cúm thông th ng. Trong l ch sề ặ ấ ượ ườ ỉ ệ ả ườ ị ử
các đ i d ch cúm c a th gi i, th ph m ch là vi-rút cúm nhóm A, và m i m t đ i d ch cúm x y ra, các khoa h c gia cho r ng có vai trò bi n đ i v t ch , các vi-ạ ị ủ ế ớ ủ ạ ỉ ỗ ộ ạ ị ả ọ ằ ể ổ ậ ủ
rút cúm đ ng v t nh heo và chim, v t rào c n ch ng lo i lây sang ng i. Y u t quan tr ng nh t c a đ i d ch là nh ng vi-rút v t rào c n ch ng lo i này cóở ộ ậ ư ượ ả ủ ạ ườ ế ố ọ ấ ủ ạ ị ữ ượ ả ủ ạ
th thích nghi ngay trong c th ng i và có th lây lan tr c ti p t ng i sang ng i thì đ i d ch cúm x y ra. Tuy nhiên, đi u này không ph i d dàng. Đ t đ iể ơ ể ườ ể ự ế ừ ườ ườ ạ ị ả ề ả ễ ợ ạ
d ch cúm toàn c u 1918, th ph m đ c nghi cho vi-rút cúm H1N1 H1N1 nêu trên.ị ầ ủ ạ ượ
V vi-rút cúm A, đ c phân làm nhi u nhóm ph d a vào hai nhóm c u trúc kháng nguyên b m t chính là HA (hemaglutinin antigen) và NA (neuraminidaseề ượ ề ụ ự ấ ề ặ
antigen). . Kháng nguyên HA đóng vai trò k t g n vi rút vào các th th (receptors) c a v t ch (ng i) và hoà vào màng t bào c a v t ch đ ti n hành chu kỳế ắ ụ ể ủ ậ ủ ườ ế ủ ậ ủ ể ế
nhân b n. Còn NA thì đ c cho r ng có vai trò gi i phóng các th h vi rút con cháu đó ra kh i các t bào c a v t ch và tr giúp cho các vi rút có th xâm nh pả ượ ằ ả ế ệ ỏ ế ủ ậ ủ ợ ể ậ
đ c vào l p màng b c các t bào bi u mô hô h p. Hi n t i đã nh n d ng đ c 15 ph nhóm lo i HA và 9 ph nhóm lo i NA.ượ ớ ọ ở ế ể ấ ệ ạ ậ ạ ượ ụ ạ ụ ạ
Đáp ng mi n d ch v i vi-rút cúm A và đ c đi m kháng nguyênứ ễ ị ớ ặ ể
M t khi ng i b nhi m vi-rút cúm A thì đáp ng mi n d ch c a c th là đ u tiên đánh vào các kháng nguyên HA và th phát vào NA, có nghĩa là trong c thộ ườ ị ễ ứ ễ ị ủ ơ ể ầ ứ ơ ể
ng i s n sinh ra các kháng th (là quân lính) đ n k t g n tr c ti p vào các kháng nguyên HA c a vi-rút và làm vô hi u hoá vi-rút này. Khi đó c th có thườ ả ể ế ế ắ ự ế ủ ệ ơ ể ể
không b b nh ho c có b cũng ch nh . Nh ng vì m t lý do nào đó, trong m t đ t cúm m i, cũng là m t lo i vi-rút đó, nh ng c u trúc HA ho c NA thay đ i, khiị ệ ặ ị ỉ ẹ ư ộ ộ ợ ớ ộ ạ ư ấ ặ ổ
đó c th con ng i ch a k p s n sinh ra các kháng th đ c hi u đ có th tiêu di t đ c ngay vi-rút, khi đó b nh có th n ng và có th thành d ch l n n u đ cơ ể ườ ư ị ả ể ặ ệ ể ể ệ ượ ệ ể ặ ể ị ớ ế ộ
t c a kháng nguyên trong vi-rút m i này quá m nh.ố ủ ớ ạ
Trong khi đó, vi-rút cúm A đ c cho là lo i vi-rút không n đ nh, v i các kháng nguyên b m t HA và NA d bi n đ i. M c dù vi c HA và NA trong vi-rút đ cượ ạ ổ ị ớ ề ặ ễ ế ổ ặ ệ ượ
ki m soát b i m t gen, nh ng nhi u thành ph n quan tr ng khác c a vi rút cúm đ c ki m soát b ng nhi u gien ho c s t ng tác c a đa gen. Vì th , các đ tể ở ộ ư ề ầ ọ ủ ượ ể ằ ề ặ ự ươ ủ ế ộ
bi n đi m ho c các tái h p di truy n mà có dính líu đ n b t kỳ m t trong 8 phân đo n RNA ế ể ặ ợ ề ế ấ ộ ạ nào c a vi rút cúm nhóm A đ u có th có nh h ng sâu r ng đ nủ ề ể ả ưở ộ ế
thay đ i trong v t ch , vi rút và có nguy c ti m tàng cho m t đ t d ch cúm. Nh vào s ti n b c a các k thu t sinh h c phân t , phân tích di truy n đ c c 8ổ ậ ủ ơ ề ộ ợ ị ờ ự ế ộ ủ ỹ ậ ọ ử ề ượ ả
phân đo n RNA c a vi rút, đã m ra m t khung tr i khám phá m i đ y thú v liên quan đ n vi c đi truy tìm ngu n g c c a vi rút cúm và xây d ng các chi n l cạ ủ ở ộ ờ ớ ầ ị ế ệ ồ ố ủ ự ế ượ
phòng ch ng b nh cúm nhóm A đ ng v t. T c là n u chúng ta có cách nào đó, có th tác đ ng vào c u trúc di truy n c a vi-rút cúm A, làm cho chúng gi nố ệ ở ộ ậ ứ ế ể ộ ấ ề ủ ữ ổ
đ nh c u trúc và không đ t bi n, thì chúng ta có th ki m soát đ c m c đ gây d ch.ị ấ ộ ế ể ể ượ ứ ộ ị
Th nh ng, vi c duy trì đ c các vi rút cúm nhóm A trong qu n thê v t ch t nhiên ph thu c vào nhi u y u t khác n a, nh ho t ch t, v t ch và môi tr ngế ư ệ ượ ầ ậ ủ ự ụ ộ ề ế ố ữ ư ạ ấ ậ ủ ườ
và s t ng tác gi a các y u t này v i nhau. B t kỳ có m t s bi n đ i nào trong các y u t này đ u có th làm thay đ i kh năng nhi m bênh, kh năng lâyự ươ ữ ế ố ớ ấ ộ ự ế ổ ế ố ề ể ổ ả ễ ả
nhi m, đ c tính vi rút, ho c bi n đ i v t ch c a vi rút và các mô hình d ch t .ễ ộ ặ ế ổ ậ ủ ủ ị ễ
L ch s và các b ng ch ng đã cho th y có hi n t ng nh y cóc c a vi-rút A t v t ch là heo ho c chim sang ng i, thì khi đó có di n ra m t t l đ t bi n vi-rútị ử ằ ứ ấ ệ ượ ả ủ ừ ậ ủ ặ ườ ễ ộ ỷ ệ ộ ế
l n x y ra cho đ n khi nó thích nghi đ c v i v t ch m i. Và b ng ch ng cho th y hình nh heo là cái nhà máy s n sinh ra nh ng vi-rút A t p lai m i gi a cácớ ả ế ượ ớ ậ ủ ớ ằ ứ ấ ư ả ữ ạ ớ ữ
loài vi-rút gi a heo-chim-ng i, và chính t “nhà máy” này mà m t đ i d ch cúm m i có th x y ra. N u gi đ nh này đúng, thì có th có các chu kỳ s n sinh cácữ ườ ừ ộ ạ ị ớ ể ả ế ả ị ể ả
vi rút cúm m i xu t hi n heo.ớ ấ ệ ở
Đ t d ch cúm nghiêm tr ng ng i x y ra t i Mê-hi-cô trong tháng qua, đã lan sang M và m t s n i khác qua khách du l ch mà vi-rút cúm có ngu n g c là vi-ợ ị ọ ở ườ ả ạ ỹ ộ ố ơ ị ồ ố
rút cúm H1N1, v y li u đây có ph i là m t vòng xo n chu kỳ m i c a nó không?ậ ệ ả ộ ắ ớ ủ