intTypePromotion=4

Vận dụng lý thuyết di động xã hội vào nghiên cứu chuyển cư - Tống Văn Chung

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
84
lượt xem
5
download

Vận dụng lý thuyết di động xã hội vào nghiên cứu chuyển cư - Tống Văn Chung

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Vận dụng lý thuyết di động xã hội vào nghiên cứu chuyển cư" dưới đây để nắm bắt được những vấn đề lý luận về di động xã hội, sự phân tầng xã hội, khái niệm địa vị xã hội và di động xã hội,...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Vận dụng lý thuyết di động xã hội vào nghiên cứu chuyển cư - Tống Văn Chung

38 X· héi häc sè 1 (89), 2005<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> VËn dông lý thuyÕt di ®éng x· héi<br /> vµo nghiªn cøu chuyÓn c−<br /> <br /> Tèng V¨n Chung<br /> <br /> <br /> I. §Æt vÊn ®Ò<br /> Cïng qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña lùc l−îng s¶n xuÊt x· héi, sù t¨ng tr−ëng kinh<br /> tÕ lu«n kÌm theo sù thay ®æi d©n c−. §©y lµ mét qu¸ tr×nh mang tÝnh quy luËt. Qu¸<br /> tr×nh nµy chÞu ¶nh h−ëng cña ba nh©n tè: sinh, tö vµ di d©n. Sù di chuyÓn d©n c− lµ<br /> mét yÕu tè ®éng, nã chÞu ¶nh h−ëng cña nhiÒu nh©n tè chi phèi kh¸c nh− nh÷ng<br /> nh©n tè kinh tÕ, x· héi vµ v¨n hãa... g©y ra nh÷ng t¸c ®éng kh¸c nhau lªn qu¸ tr×nh<br /> nµy. §©y lµ mét hiÖn t−îng x· héi phøc t¹p. Lý do lµ ®èi víi mçi c¸ nh©n lu«n chÞu<br /> sù t¸c ®éng cña mét quy luËt sèng bÊt di bÊt dÞch cña tù nhiªn: sinh ra - b−íc ch©n<br /> vµo x· héi vµ chÕt ®i ra khái x· héi ®ã hay di chuyÓn sang x· héi kh¸c d−íi nh÷ng<br /> h×nh thøc ra ®i kh¸c nhau.<br /> Trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng sèng cã nh÷ng c¸ nh©n lu«n di chuyÓn n¬i sinh<br /> sèng, c− tró, ho¹t ®éng lao ®éng cña m×nh. Sù di chuyÓn cña nh÷ng c¸ nh©n nµy<br /> kh«ng chØ t¹o ra mÆt “®éng” cña qu¸ tr×nh d©n sè mµ nã còng ®em l¹i nh÷ng hËu qu¶<br /> kinh tÕ-x· héi nhÊt ®Þnh, cã nh÷ng hËu qu¶ ®«i khi khã l−êng tr−íc ®−îc.<br /> Sù di chuyÓn d©n c− lu«n lµ mét hiÖn t−îng x· héi mang tÝnh lÞch sö vµ lµ<br /> mét hiÖn t−îng n¶y sinh mang tÝnh phæ biÕn trong mäi x· héi. Mçi d©n téc, trong<br /> tiÕn tr×nh lÞch sö ®Òu g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh di d©n ®−îc x¸c ®Þnh. §iÒu ®ã ®óng víi<br /> mäi quèc gia mäi d©n téc. Ho¹t ®éng di chuyÓn d©n c− ®· tõng tån t¹i suèt nhiÒu thÕ<br /> kû vµ lu«n g¾n liÒn víi mét hoµn c¶nh lÞch sö nhÊt ®Þnh. Tõ xa x−a, trong mçi giai<br /> ®o¹n lÞch sö, ho¹t ®éng nµy diÔn ra víi nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng cña nã, ch¼ng h¹n nh−<br /> sù di chuyÓn d©n c− trong lÞch sö lu«n g¾n liÒn víi sù më mang bê câi, ®Êt ®ai. . ., vµ<br /> hÖ qu¶ lµ t¹o nªn nÐt ®Æc thï riªng cho mçi x· héi cô thÓ. LÞch sö ph¸t triÓn cña d©n<br /> téc ViÖt Nam còng còng chøng tá ®iÒu ®ã, nhÊt lµ ®èi víi téc ng−êi ViÖt trong vßng<br /> h¬n m−êi thÕ kû gÇn ®©y 1.<br /> NhËn thøc ®Çy ®ñ vÒ sù chuyÓn c− trong trong qu¸ khø còng nh− hiÖn t¹i lµ<br /> mét nhu cÇu tÊt yÕu cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn tri thøc khoa häc. Nh−ng vÊn ®Ò ®Æt ra<br /> lµ ph¶i nhËn thøc thËt ®Çy ®ñ, khoa häc vÒ qu¸ tr×nh di c− ®ang diÔn ra x· héi ViÖt<br /> Nam hiÖn ®¹i, ch¼ng h¹n nh−: “T×nh tr¹ng di c− hiÖn nay ra sao? Di d©n sÏ lµ biÕn<br /> <br /> 1<br /> Nghiªn cøu lÞch sö. Di d©n cña ng−êi ViÖt tõ thÕ kû X ®Õn gi÷a thÕ kû XIX. Phô san. ViÖn Sö häc, Trung<br /> t©m Khoa häc x· héi vµ Nh©n v¨n Quèc gia. Hµ Néi -1994.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Tèng V¨n Chung 39<br /> <br /> ®æi cÊu tróc (c¬ cÊu) d©n sè-x· héi nh− thÕ nµo? Nh÷ng g× lµ nguyªn nh©n, lµ c¸c yÕu<br /> tè, lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn... g©y t¸c ®éng, ¶nh h−ëng ®Õn sù di chuyÓn d©n c− nh− vËy?<br /> Vai trß cña qu¸ tr×nh chuyÓn c− nh− vËy ®èi víi c«ng cuéc x©y dùng, kiÕn thiÕt ®Êt<br /> n−íc vµ ph¸t triÓn mäi mÆt kh¸c nhau cña ®êi sèng x· héi nãi chung vµ cña tõng ®Þa<br /> ph−¬ng cô thÓ nãi riªng? HËu qu¶ cña nã cã ¶nh h−ëng g× ®Õn sù ph¸t triÓn kinh tÕ -<br /> x· héi - v¨n hãa cña tïng vïng, tõng d©n téc? Cã sù thay ®æi g× vÒ lèi sèng cña hä<br /> trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ho¹t ®éng sèng míi? Nh÷ng mèi quan hÖ x· héi míi ®−îc ®Þnh<br /> h×nh nh− thÕ nµo? HËu qu¶ m«i tr−êng n¬i hä míi chuyÓn ®Õn ra sao? Sù lan truyÒn<br /> v¨n hãa, lèi sèng còng nh− sù “giao thoa” v¨n hãa gi÷a nh÷ng nhãm x· héi “®i”, “®Õn"<br /> nh− thÕ nµo? v.v. vµ v.v.”. Hµng lo¹t c©u hái ®−îc ®Æt ra khi quan t©m nghiªn cøu<br /> hiÖn t−îng x· héi nãng báng vµ bøc xóc nµy.<br /> Trong nh÷ng n¨m b¾t ®Çu cña thêi kú ®æi míi trë l¹i ®©y, ë ViÖt Nam sù di<br /> chuyÓn d©n c− ®ang diÔn ra m¹nh mÏ. Nh÷ng nghiªn cøu c«ng bè gÇn ®©y cho thÊy<br /> chuyÓn c− trong n«ng th«n lµ mét hiÖn t−îng tÊt yÕu. Ch¼ng h¹n, “LÊy §¾c-L¾c lµm<br /> vÝ dô, trong nh÷ng n¨m 1976-1981 chØ cã kho¶ng 15 ngµn d©n di c− tù do ®Õn tØnh<br /> nµy, nh−ng thêi kú 1986-1990 t¨ng lªn ®Õn con sè 92 ngh×n ng−êi, n¨m 1991-1995 cã<br /> 167 ngh×n, riªng n¨m 1996 ®· cã kho¶ng 30000 ng−êi ; vµ n¨m 1997, t¹m thêi l¾ng<br /> xuèng, cã kho¶ng 8 ngµn... do cã chØ thÞ 267/CP, 268/CP vµ c«ng ®iÖn 1157/§P1 ngµy<br /> 14/4/1997 cña ChÝnh phñ vÒ b¶o vÖ rõng, kiªn quyÕt xö lý d©n di c− tù do vµ b¶o vÖ<br /> rõng2. Theo nghiªn cøu cña TS §Æng Nguyªn Anh cho thÊy dßng di c− ®Õn §¾c-L¾c<br /> trong nh÷ng n¨m 1986-1990 cã 18338 hé víi 91658 khÈu, th× nh÷ng n¨m 1991-1995<br /> cã 35580 hé víi 166227 khÈu, chØ riªng n¨m 1996 cã 6081 hé (víi 29577 khÈu) di<br /> chuyÓn ®Õn tØnh nµy. Nh÷ng con sè nµy cho thÊy tÝnh bøc thiÕt còng nh− quy m« gia<br /> t¨ng cña qu¸ tr×nh chuyÓn c− ë n«ng th«n trong thêi kú ®æi míi3.<br /> VÊn ®Ò ®Æt ra lµ cÇn xem di chuyÓn d©n c− nh− hiÖn t−îng kh¸ch quan<br /> nh− nh÷ng hiÖn t−îng x· héi kh¸c ®· vµ ®ang n¶y sinh cÇn ®−îc t×m hiÓu, nghiªn<br /> cøu mét c¸ch khoa häc, nh»m x¸c ®Þnh ®óng nh÷ng quy luËt vµ tÝnh quy luËt x· héi<br /> t¸c ®éng, chi phèi nã. Tõ ®ã cã sù nhËn thøc ®óng vÒ hiÖn t−îng x· héi nµy vµ ®Ò ra<br /> nh÷ng chÝnh s¸ch, nh÷ng gi¶i ph¸p x· héi ®óng ®¾n ®iÒu tiÕt chÝnh qu¸ tr×nh chuyÓn<br /> c− sao cho hîp lý, phï hîp víi tiÕn tr×nh x©y dùng, ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi trong<br /> qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc, còng nh− qu¸ tr×nh hoµ nhËp vµo<br /> khu vùc vµ quèc tÕ hiÖn nay.<br /> Nghiªn cøu sù chuyÓn c− lµ cÇn thiÕt, lý do lµ hËu qu¶ cña qu¸ tr×nh nµy<br /> kh«ng nh÷ng chØ dõng ë khÝa c¹nh x· héi, mµ nh÷ng hËu qu¶ do chÝnh qu¸ tr×nh<br /> chuyÓn c− ®−a l¹i, ch¼ng h¹n nh− sù khai ph¸ ®Êt ®ai vµ kÌm theo ®ã lµ nh÷ng vÊn<br /> ®Ò vÒ m«i tr−êng sinh th¸i. LÊy §¾c-L¾c lµm thÝ dô, ®Õn n¨m 1999 §¾c-L¾c chØ cßn<br /> 65% rõng (kho¶ng h¬n 1,2 triÖu ha), do dßng chuyÓn c− ®Õn §¾c L¾c diÔn ra m¹nh<br /> <br /> <br /> 2<br /> NguyÔn L−¬ng Trµo. Di d©n trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y - thùc tr¹ng vµ gi¶i ph¸p. B¸o c¸o khoa häc t¹i Héi<br /> nghÞ chÝnh s¸ch di d©n tù ph¸t. Thµnh phè Hå ChÝ Minh, ngµy 6 - 7 th¸ng 7 n¨m 1998.<br /> 3<br /> §Æng Nguyªn Anh. Nh÷ng m« h×nh di c− vµ ph¸t triÓn kinh tÕ ë ViÖt Nam. B¸o c¸o khoa häc No 0603 t¹i<br /> Héi nghÞ chÝnh s¸ch di d©n tù ph¸t. Thµnh phè Hå ChÝ Minh, ngµy 6 - 7 th¸ng 7 n¨m 1998.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 40 VËn dông lý thuyÕt di ®éng x· héi vµo nghiªn cøu chuyÓn c−<br /> <br /> mÏ. Trong vßng 20 n¨m diÖn tÝch trång cµ-phª ë tØnh nµy t¨ng lªn trªn 10 lÇn (n¨m<br /> 1975: 14 ngh×n ha; n¨m 1995: 172 ngh×n ha). Uíc tÝnh mçi n¨m §¾c-L¾c cã kho¶ng<br /> 5000-10000 ha rõng bÞ xo¸ sæ4.<br /> Mét lý do kh¸c còng cÇn xem xÐt vÊn ®Ò chuyÓn c− ë chç trong qu¸ tr×nh di<br /> chuyÓn, ng−êi di c− sÏ di chuyÓn ®Õn ®©u ®Ó sinh sèng, nh÷ng nh©n tè nµo t¸c ®éng<br /> l«i kÐo hä ra khái m¶nh ®Êt quª h−¬ng, “n¬i ch«n rau, c¾t rèn cña hä”. §iÒu cÇn<br /> nghiªn cøu xem xÐt s©u s¾c thªm ë ®©y lµ nhËn thøc truyÒn thèng vÒ n¬i c− tró cña<br /> nh÷ng ng−êi trong dßng di c− nµy ®· thay ®æi nh− thÕ nµo? Ph¶i ch¨ng ®èi víi hä,<br /> quª h−¬ng b¶n qu¸n kh«ng cßn ý nghÜa nÆng nÒ nh− nh÷ng ng−êi ng−êi cßn ë l¹i?<br /> Ph¶i ch¨ng c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng ®· lµm cho hä thay ®æi nh÷ng quan niÖm<br /> truyÒn thèng kiÓu nh− vËy?<br /> Mét lý do kh¸c còng cÇn ®−îc ®Æt ra trong nghiªn cøu vÒ di chuyÓn d©n c−<br /> hiÖn nay ®ã lµ nh÷ng yÕu tè kinh tÕ trong ho¹t ®éng lao ®éng s¶n xuÊt cua nh÷ng<br /> ng−êi di c−. Tõ nh÷ng n¨m 1990 cho ®Õn nay, ®Êt n−íc ta chuyÓn dÇn tõng b−íc<br /> sang nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, nh÷ng gi¸ trÞ x· héi còng ®· Ýt nhiÒu thay ®æi tÇm ¶nh<br /> h−ëng cña nã. Bªn c¹nh nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng cßn l−u gi÷ trong lßng x· héi, cã<br /> nh÷ng gi¸ trÞ x· héi míi ®ang “lªn ng«i”, g©y kh«ng Ýt nh÷ng ¶nh h−ëng, t¸c ®éng<br /> ®Õn hµnh vi, sù lùa chän cña c¸c c¸ nh©n trong x· héi ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i. HÖ<br /> nh÷ng gi¸ trÞ míi cò ®an xen, trong ®ã ph¶i kÓ ®Õn nh÷ng gi¸ trÞ “träng sang, träng<br /> giµu, trong vËt chÊt, träng v¨n minh, hiÖn ®¹i...”5. §iÒu nµy cho thÊy nh÷ng nh©n tè<br /> kinh tÕ sÏ gãp phÇn kh«ng nhá ¶nh h−ëng ®Õn sù lùa chän lý do ®Ó di c−. V× vËy, viÖc<br /> nghiªn cøu nh÷ng nh©n tè kinh tÕ - x· héi g©y t¸c ®éng, ¶nh h−ëng ®Õn di chuyÓn<br /> d©n c− lµ cÇn thiÕt, bëi v× nh÷ng nh©n tè nµy sÏ t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ x· héi (vµ còng<br /> lµ nh÷ng tÝnh quy luËt x· héi) t¸c ®éng ®Õn nhËn thøc, hµnh vi cña c¸c thµnh viªn<br /> trong x· héi ViÖt Nam. Ch¼ng h¹n nh− ®Êt ®ai canh t¸c, thu nhËp, viÖc lµm v.v., vµ<br /> c¶ nh÷ng c¬ héi n¶y sinh trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng kinh tÕ ®Òu lµ nh÷ng nh©n tè t¸c<br /> ®éng ®Õn quyÕt ®Þnh ra ®i, sù lùa chän n¬i di chuyÓn ®Õn cña nh÷ng ng−êi di c−. Vµ<br /> tù nã, nh÷ng yÕu tè nµy lµ nh÷ng nguyªn nh©n cô thÓ lµm n¶y sinh vµ thóc ®Èy<br /> dßng di c− hiÖn ®¹i. ViÖc chØ ra ®−îc tÇm ¶nh h−ëng cña chóng còng lµ mét trong<br /> nh÷ng vÊn ®Ò cÇn ®Ò cËp nghiªn cøu.<br /> VÊn ®Ò ®Æt ra lµ ®Ó nghiªn cøu vÒ chuyÓn c− cÇn vËn dông lý thuyÕt x· héi<br /> häc nµo ®Ó lµm s¸ng tá néi dung, b¶n chÊt còng nh− nh÷ng yÕu tè nµo t¸c ®éng ®Õn<br /> qu¸ tr×nh ®ã trong ®iÒu kiÖn më cöa nÒn kinh tÕ ë n−íc ta hiÖn nay, vµ sù chuyÓn ®æi<br /> n¬i c− tró còng nh− n¬i t×m ®−îc viÖc lµ cña ng−êi d©n n«ng th«n trong thêi kú c«ng<br /> nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc. D−íi ®©y lµ mét sù thö nghiÖm vËn dông lý<br /> thuyÕt di ®éng x· héi vµ viÖc nghiªn cøu chuyÓn c−.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 4<br /> TriÖu Xu©n. Rõng xanh §¾c-L¾c b©y giê ra sao. B¸o §Çu t−, ngµy 15 th¸ng 10 n¨m 1998; tr 12.<br /> 5<br /> T« Duy Hîp. Thùc tr¹ng vµ xu h−íng biÕn ®æi c¬ cÊu x· héi trong thêi kú ®æi míi. T¹p chÝ X· héi häc sè<br /> 1/1995.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Tèng V¨n Chung 41<br /> <br /> <br /> II. MÊy vÊn ®Ò lý luËn vÒ di ®éng x· héi<br /> 2.1. Kh¸i niÖm chung vÒ ®Þa vÞ x· héi vµ di ®éng x· héi<br /> §Þa vÞ (status) x· héi cña mçi chñ thÓ hµnh ®éng ®−îc x¸c ®Þnh nh− lµ “sù x¸c<br /> ®Þnh vÞ trÝ x· héi trong mét c¬ cÊu x· héi” 6, thùc chÊt ®ã lµ sù thÈm ®Þnh cña x· héi<br /> dµnh cho mét vÞ trÝ trong hÖ thèng x· héi. Sù chuyÓn ®æi ®Þa vÞ x· héi c− tró cña hä<br /> t¹o ra vµ lµ sù biÓu hiÖn cña qu¸ tr×nh thay ®æi ®Þa vÞ c− tró-x· héi, vµ ®iÒu ®ã cho<br /> thÊy sù di ®éng x· héi cña chñ thÓ hµnh ®éng ®ã.<br /> Tr−íc hÕt cÇn hiÓu mçi c¸ nh©n, nhãm x· héi ®Òu chiÕm gi÷ mét vÞ trÝ nhÊt<br /> ®Þnh trong hÖ thèng x· héi. Khi ®ã, ®Þa vÞ (status) lµ kh¸i niÖm chØ mét vÞ trÝ x· héi<br /> trong mét hÖ thèng ®ã mang tÝnh æn ®Þnh, g¾n liÒn víi mét sù mong ®îi ®Æc thï,<br /> nh÷ng quyÒn vµ tr¸ch nhiÖm 7.<br /> ë mçi x· héi cã mét hÖ thèng nh÷ng ®Þa vÞ kh¸c nhau, ®−îc xem nh− lµ<br /> “m¹ng c¸c ®Þa vÞ”8, vµ mçi chñ thÓ ®Òu cã ®−îc mét ®Þa vÞ x· héi trong t−¬ng quan víi<br /> chñ thÓ kh¸c.<br /> Khi nghiªn cøu vÒ ®Þa vÞ x· héi, J. Fichter ®· chØ ra nh÷ng yÕu tè cÊu thµnh<br /> ®Þa vÞ x· héi bao gåm: dßng dâi, cña c¶i (d−íi h×nh thøc nµy hay h×nh thøc kh¸c), lîi<br /> Ých cña mét chøc vô, tr×nh ®é häc vÊn, t«n gi¸o, c¸c ®Æc tr−ng c¸ nh©n nh− giíi tÝnh,<br /> tuæi...9, kÓ c¶ “c¬ héi cuéc sèng”, còng nh− kh¶ n¨ng cña c¸ nh©n n¾m b¾t c¬ héi ®ã,<br /> ®iÒu mµ M. Weber lu«n nhÊn m¹nh.<br /> Theo quan niÖm cña T.Parsons, hÖ thèng x· héi nh− lµ mét hÖ thèng c¸c c¸<br /> nh©n t−¬ng t¸c víi nhau trong mét hoµn c¶nh mµ Ýt nhÊt cÇn cã yÕu tè vËt chÊt hoÆc<br /> m«i tr−êng, nh÷ng chñ thÓ hµnh ®éng (actors) ®−îc khuyÕn khÝch theo xu h−íng<br /> tho¶ m·n. Mèi quan hÖ gi÷a hä vµ víi hoµn c¶nh cña hä ®−îc x¸c ®Þnh trong mét hÖ<br /> thèng c¸c biÓu tr−ng ®−îc cÊu tróc vµ cïng chia sÎ vÒ mÆt v¨n hãa”10. ¤ng ®· ®−a ra<br /> quan niÖm cña m×nh vÒ phøc hîp (complex) ®Þa vÞ-vai trß víi t− c¸ch lµ sù thèng<br /> nhÊt nÒn t¶ng cña hÖ thèng x· héi11. “§Þa vÞ g¸n cho mét vÞ trÝ cÊu tróc trong hÖ<br /> thèng x· héi, vµ vai trß, theo «ng, lµ c¸i mµ ng−êi hµnh ®éng (actor) ph¶i lµm ë trong<br /> vÞ trÝ ®ã trong quan hÖ víi nh÷ng ng−êi hµnh ®éng kh¸c n»m trong mèi liªn kÕt<br /> (context) vµ cã tÇm quan träng vÒ chøc n¨ng ®èi víi hÖ thèng12. Nh− thÕ, sù ph©n<br /> tÇng (stratification) c¸c ®Þa vÞ x· héi - vai trß x· héi lµm thµnh cÊu tróc cña x· héi,<br /> <br /> 6<br /> Linton, R. The Study of Man. New York: Appleton-Century, 1936.<br /> 7<br /> David Jary and Julia Jary. Happer Collins Dictionary.of Sociology. New York, 1991.<br /> 8<br /> Smelser N. The Sociology. New Jersey, 1988.<br /> 9<br /> J. H Fichte. NhËp m«n x· héi häc. B¶n dÞch cña TrÇn Xu©n §Ünh. Nxb HiÖn ®¹i th− x·, Sµi Gßn, 1973.<br /> 10<br /> Talcott Pasons. The Social System. The Free Press, NewYork, 1964, pp. 5-6. ¤ng viÕt :”A social system<br /> consists in a pluruality of individual actors interacting with each other in situation which has least a<br /> physical or environmenttal aspect, actors who are motivated in terms of tendency to the “optimization of<br /> gratificatin” and whose relation to their situations, including each other, is defined and mediated in terms of<br /> a system of culturally structrured and shared symbols”.<br /> 11<br /> Talcott Pasons. The social System. The Free Press, NewYork, 1964, p. 25. George Ritzer. Modern<br /> sociological theory. 4-ed, The McGraw-Hill Companies, 1996, p.103.<br /> 12<br /> T. Parsons The social System. The Free Press, NewYork, 1964, p. 25.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 42 VËn dông lý thuyÕt di ®éng x· héi vµo nghiªn cøu chuyÓn c−<br /> <br /> vµ nhê ®ã cã ®−îc sù di ®éng x· héi gi÷a c¸c tÇng líp x· héi.<br /> 2.2. Sù ph©n tÇng x· héi<br /> Sù thay ®æi nµy ®−îc x¸c ®Þnh nh− lµ mét sù di ®éng x· héi. C¸c nhµ x· héi häc<br /> coi “sù di ®éng x· héi lµ sù vËn ®éng cña c¸ nh©n, ®«i khi lµ nhãm x· héi, gi÷a nh÷ng vÞ<br /> trÝ trong hÖ thèng tÇng líp x· héi trong néi bé x· héi13, “… ®−îc cÊu tróc theo mét c¸ch<br /> mµ tÇng líp nµo ®ã cã quyÒn lùc vµ cã tiÒn th−ëng h¬n nh÷ng ng−êi kh¸c”14.<br /> Sù ph©n hãa c¸c thµnh viªn x· héi vµo nh÷ng tÇng líp x· héi kh¸c nhau ®−îc<br /> gäi lµ sù ph©n tÇng x· héi, “cã nghÜa lµ sù bÊt b×nh ®¼ng x· héi t−¬ng ®èi bÒn v÷ng<br /> hay ®−îc thiÕt chÕ hãa (instutionalized) vµ ®ã lµ mét hÖ thèng c¸c quan hÖ qua l¹i<br /> quyÕt ®Þnh ai ®−îc phÐp nhËn c¸i g× vµ t¹i sao l¹i nh− vËy. Sù thiÕt chÕ hãa ë ®©y cã<br /> nghÜa lµ hÖ thèng c¸c tÇng líp ®−îc x¸c lËp”. ë ®©y di ®éng x· héi ®−îc x¸c ®Þnh nh−<br /> lµ sù vËn ®éng cña c¸ nh©n hay nhãm trong hÖ thèng giai cÊp x· héi15. NÕu xÐt vÒ<br /> b¶n chÊt lµ sù thay ®æi ®Þa vÞ c¸ nh©n trong hÖ thèng gi÷a c¸c tÇng líp x· héi.<br /> VÊn ®Ò ®Æt ra ë ®©y lµ kh¸i niÖm tÇng líp x· héi, nã chØ mét nhãm x· héi ®Æc<br /> thï trong ®ã c¸c thµnh viªn cña nã cã ®Þa vÞ x· héi ngang b»ng nhau hay t−¬ng ®èi<br /> gièng nhau theo mét tiÕu chÝ nhÊt ®Þnh. C¸c nhãm x· héi nµy kh«ng bao qu¸t c¸c<br /> dÊu hiÖu cña giai cÊp x· héi, nh−ng lu«n n»m trong mèi liªn hÖ víi cÊu tróc giai cÊp<br /> x· héi”16. VÝ dô nh− trong x· héi cã nh÷ng vÞ trÝ cña c¸c giai cÊp x· héi kh¸c nhau t¹o<br /> ra c¸c tÇng líp kh¸c nhau vÒ së h÷u, vµ trong mét h×nh th¸i kinh tÕ-x· héi ®Òu cã<br /> nh÷ng giai cÊp x· héi cã mét vÞ trÝ x¸c ®Þnh vÒ mÆt lÞch sö víi mét sø mÖnh nhÊt<br /> ®Þnh; hay mét hÖ thèng vÞ trÝ vÒ nghÒ nghiÖp, viÖc lµm t¹o ra c¸c tÇng líp x· héi kh¸c<br /> nhau trong c¬ cÊu nghÒ nghiÖp, theo tÝnh chÊt cña lao ®éng t¹o thµnh tÇng líp x· héi<br /> lao ®éng ch©n tay, lao ®éng trÝ ãc, lao ®éng kü thuËt, v.v...<br /> Tªn tuæi c¸c häc gi¶ nghiªn cøu vÒ ph©n tÇng x· héi Mü g¾n liÒn víi c¸c c«ng<br /> tr×nh cña W. Moore, K. Davis, B. Baber, S. Lipets, T. Parsons, P. Sorokin, W. Worner,<br /> S. Kerbo, v.v... VÝ dô nh− W. Worner ®· ®−a ra m« h×nh ph©n cÊp x· héi sau ®©y: tÇng<br /> líp th−îng l−u cao, tÇng líp th−îng l−u thÊp, tÇng líp trung l−u cao, tÇng líp trung,<br /> tÇng líp trung l−u thÊp, tÇng líp h¹ l−u cao, tÇng líp h¹ vµ h¹ l−u thÊp. ë «ng, ph©n<br /> tÇng lu«n g¾n trËt tù thø bËc cña nã víi bÊt b×nh ®¼ng (xem s¬ ®å).<br /> Sù ph©n hãa c¸c thµnh viªn x· héi vµo nh÷ng tÇng líp x· héi kh¸c nhau ®−îc<br /> gäi lµ sù ph©n tÇng x· héi, “cã nghÜa lµ sù bÊt b×nh ®¼ng x· héi t−¬ng ®èi bÒn v÷ng<br /> hay ®−îc thiÕt chÕ hãa (instutionalized) vµ ®ã lµ mét hÖ thèng c¸c quan hÖ qua l¹i<br /> quyÕt ®Þnh ai ®−îc phÐp nhËn c¸i g× vµ t¹i sao l¹i nh− vËy. Sù thiÕt chÕ hãa ë ®©y cã<br /> nghÜa lµ hÖ thèng c¸c tÇng líp ®−îc x¸c lËp”. ë ®©y di ®éng x· héi ®−îc x¸c ®Þnh nh−<br /> <br /> <br /> 13<br /> David Jary and Julia Jary. Happer Collins Dictionary.of Sociology. New York, 1991.<br /> 14<br /> Tony Bilton vµ céng sù. NhËp m«n x· héi häc. B¶ dÞch cña Ph¹m Thñy Ba, Nxb Khoa häc x· héi, Hµ Néi -<br /> 1993, tr. 86.<br /> 15<br /> Harold R. Kerbo. Social Stratification and Inequality. Class Conflict in Historical and Comparative<br /> Perspective. Mc Graw-Hill Com. Inc. New Yor, 1991.<br /> 16<br /> Tõ ®iÓn x· héi häc rót gän. Nxb T− t−ëng. Matxc¬va, 1988, tr. 306-307. TiÕng Nga.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Tèng V¨n Chung 43<br /> <br /> lµ sù vËn ®éng cña c¸ nh©n hay nhãm trong hÖ thèng giai cÊp x· héi17. NÕu xÐt vÒ<br /> b¶n chÊt lµ sù thay ®æi ®Þa vÞ c¸ nh©n trong hÖ thèng gi÷a c¸c tÇng líp x· héi.<br /> <br /> Th−îng l−u cao<br /> <br /> Th−îng l−u thÊp<br /> <br /> Trung l−u cao<br /> <br /> Trung l−u<br /> Trung l−u thÊp<br /> <br /> H¹ l−u cao<br /> <br /> H¹ l−u<br /> <br /> H¹ l−u thÊp<br /> <br /> <br /> Theo lý thuyÕt x· héi häc vÒ di ®éng x· héi, th× kh¸i niÖm di ®éng x· héi<br /> (social mobility) cã thÓ ®−îc xem xÐt nh− lµ sù thay ®æi bëi mét nhãm x· hé,i trong<br /> mét c¸ nh©n vÒ ®Þa vÞ x· héi, trong mét c¬ cÊu x· héi cña mét x· héi. NghÜa lµ tõ<br /> nh÷ng lîi thÕ kh¸c biÖt cã ®−îc cña c¸c thµnh viªn, vµ nã diÔn ra theo bèi c¶nh kh¸c<br /> nhau, d−íi nh÷ng d¹ng kh¸c nhau.<br /> Néi dung cña di ®éng x· héi bao gåm c¸c vÊn ®Ò vÒ c−êng ®é, khèi l−îng,<br /> ph−¬ng h−íng, ph−¬ng ph¸p, sù æn ®Þnh c¸c xu h−íng chuyÓn dÞch, nh÷ng thay ®æi<br /> vÒ c¬ cÊu x· héi vµ c¸c mèi liªn hÖ cña nã víi nh÷ng biÕn ®æi trong c¸c lÜnh vùc kinh<br /> tÕ chÝnh trÞ, v¨n hãa - x· héi vµ c¸c lÜnh vùc ®êi sèng x· héi kh¸c.<br /> TÝnh di ®éng nhãm g¾n liÒn víi nh÷ng thay ®æi s©u s¾c... Nh÷ng sù chuyÓn<br /> dÞch cña c¸c nhãm theo nÊc thang ph©n cÊp còng lµm cho c¬ cÊu ph©n tÇng thay ®æi.<br /> Nh÷ng chuyÓn dÞch theo nh÷ng chiÒu h−íng lªn cao hoÆc xuèng thÊp, cã thÓ mang<br /> tÝnh t¹m thêi hay kiªn ®Þnh18.<br /> Di ®éng ngang chØ sù thay ®æi ®Þa vÞ cña c¸ nh©n hay nhãm x· héi trong cïng<br /> mét tÇng líp x· héi. §iÒu nµy thÓ hiÖn râ trong sù dÞch chuyÓn ®Þa vÞ viÖc lµm. §ã<br /> chÝnh “lµ sù chuyÓn dÞch tõ mét vÞ trÝ nµy tíi mét vÞ trÝ kh¸c trong cïng mét h¹ng<br /> t−¬ng øng trong cÊu tróc nghÒ nghiÖp”19.<br /> Di ®éng däc lµ kh¸i niÖm chØ sù thay ®æi ®Þa vÞ x· héi cña c¸ nh©n hay nhãm<br /> x· héi tõ ®Þa vÞ x· héi thÊp lªn tÇng líp cã ®Þa vÞ x· héi cao trong hÖ thèng x· héi<br /> (th¨ng tiÕn x· héi) hay ng−îc l¹i, tõ tÇng líp cã ®Þa vÞ x· héi cao sang tÇng líp x· héi<br /> <br /> 17<br /> Harold R. Kerbo. Social Stratification and Inequality. Class Conflict in Historical and Comparative<br /> Perspective. Mc Graw-Hill Com. Inc. New Yor, 1991.<br /> 18<br /> E.A Capitonov. X· héi häc thÕ kû XX -LÞch sö vµ c«ng nghÖ. Ng−êi dÞch: NguyÔn Quý Thanh. Nxb §¹i<br /> häc Quèc gia Hµ Néi, 2000, tr. 105.<br /> 19<br /> Sorokin Pitirim. Social and cultural mobility. New York, 1959: Free Press, p. 7.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 44 VËn dông lý thuyÕt di ®éng x· héi vµo nghiªn cøu chuyÓn c−<br /> <br /> cã ®Þa vÞ x· héi thÊp (suy gi¶m x· héi). Hay nãi c¸ch kh¸c, di ®éng däc (vertical social<br /> mobility)... lµ sù chuyÓn dÞch tõ mét vÞ trÝ x· héi nµy sang vÞ trÝ x· héi kh¸c thuéc<br /> thø h¹ng (rank) cao h¬n hay thÊp h¬n.<br /> Khi nghiªn cøu, xem xÐt nh÷ng thay ®æi vÒ ®Þa vÞ x· héi - nghÒ nghiÖp cña c¸<br /> nh©n hay nhãm x· héi cho thÊy nh÷ng nghÒ nghiÖp, viÖc lµm mµ hä tr¶i qua trong nh÷ng<br /> giai ®o¹n nhÊt ®Þnh biÓu ®¹t sù di ®éng gi÷a c¸c thÕ hÖ (intergeneratonal mobility) cña hä,<br /> nghÜa lµ sù thay ®æi ®Þa vÞ x· héi cña con c¸i hä so víi chÝnh b¶n th©n hä.<br /> Trong dßng di chuyÓn hiÖn nay cña c¸c c¸ nh©n, nhãm x· héi sÏ cã nh÷ng c¸<br /> nh©n lu«n thay ®æi nghÒ nghiÖp, viÖc lµm. Vµ sau mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh, cã<br /> thÓ so s¸nh sù thay ®æi ®Þa vÞ x· héi - nghÒ nghiÖp cña hä. Nhê so s¸nh nh− thÕ cho<br /> thÊy mét kiÓu di ®éng kh¸c - di ®éng néi thÕ hÖ (intragenerational mobility).<br /> <br /> M« h×nh di ®éng cÊu tróc<br /> <br /> <br /> CÊu tróc nghÒ nghiÖp, 1<br /> viÖc lµm Di ®éng trong<br /> c¸c tÇng líp<br /> nghÒ nghiÖp<br /> mµ chóng cã<br /> thÓ thay ®æi, vÝ<br /> 2 dô nh− chuyÓn<br /> C¸c thiÕt chÕ gi¸o dôc nghÒ<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 2.3. C¸c quan ®iÓm vÒ di ®éng x· héi trong x· héi häc<br /> Trong c¸c c«ng tr×nh vÒ di ®éng x· héi, hÇu hÕt c¸c t¸c gi¶ ®Òu g¾n nã víi viÖc<br /> nghiªn cøu vÒ giai cÊp x· héi vµ ph©n tÇng x· héi. Lý do lµ trong x· héi, mçi c¸ nh©n<br /> hay nhãm x· héi ®Òu cã nh÷ng ®Þa vÞ kh¸c nhau trong hÖ thèng x· héi. §Ó cã thÓ lý<br /> gi¶i ®−îc sù di ®éng x· héi, viÖc chØ ra c¸c tÇng líp x· héi ®ang hiÖn diÖn mét c¸ch<br /> kh¸ch quan lµ cÇn thiÕt.<br /> 2.3.1. Quan niÖm cña C. M¸c vÒ sù di ®éng x· héi<br /> M¸c ®· chØ ra r»ng, trong sù tån t¹i cña chÕ ®é së h÷u t− nh©n vµ sù ph©n<br /> phèi kh«ng ®ång ®Òu cña c¶i vËt chÊt ®· dÉn tíi sù ph©n hãa x· héi theo chiÒu däct¹o<br /> ra c¸c giai cÊp x· héi ®èi lËp nhau: giai cÊp bãc lét vµ giai cÊp bÞ bãc lét. T−¬ng øng<br /> víi nã lµ nh÷ng kiÓu bÊt b×nh ®¼ng x· héi kh¸c nhau. Trong x· héi t− b¶n, cña c¶i<br /> tËp trung vµo trong tay mét sè Ýt ng−êi vµ nh÷ng ng−êi tham gia lao ®éng s¶n xuÊt<br /> t¹o ra cña c¶i bÞ bÇn cïng hãa (giai cÊp v« s¶n) t¹o tµnh nh÷ng giai cÊp x· héi, vµ hä<br /> cã nh÷ng ®Þa vÞ x· héi kh¸c nhau. Vµ ®Êu tranh giai cÊp lµ tÊt yÕu nh»m xo¸ bá bÊt<br /> b×nh ®¼ng nµy ®Ó thiÕt lËp c«ng b»ng x· héi nh»m tho¶ m·n nhu cÇu cuéc sèng vµ sù<br /> ph¸t triÓn toµn diÖn hµi hoµ cña mçi c¸ thÓ, kh«ng lÖ thuéc vµo bÊt kú sù kh¸c biÖt<br /> nµo. C. M¸c ®· x©y dùng m« h×nh ph©n hãa tÇng líp x· héi trong tiÕn tr×nh vËn ®éng<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Tèng V¨n Chung 45<br /> <br /> cña x· héi t− b¶n: trong x· héi t− b¶n cã giai cÊp t− s¶n, giai cÊp “gi÷a” (hay giai cÊp<br /> trung gian) bao gåm trÝ thøc, tiÓu t− s¶n, vµ cùc kia ®èi lËp lµ giai cÊp c«ng nh©n.<br /> Tiªu chÝ xem xÐt cña C. M¸c ë ®©y lµ møc ®é së h÷u ph−¬ng tiÖn s¶n xuÊt. Trong qu¸<br /> tr×nh vËn ®éng vµ ph¸t triÓn cña x· héi t− b¶n hÕt "n¨ng lùc cña nã" hay ®Õn "tËn lç<br /> ch©n l«ng cña nã", giai cÊp gi÷a bÞ ph©n hãa thµnh hai giai cÊp chñ yÕu cña x· héi.<br /> 2.3.2. Quan ®iÓm cña M. Weber vÒ di ®éng x· héi<br /> Trong c«ng tr×nh “giai cÊp, ®Þa vÞ, ®¶ng” M. Weber cho r»ng di ®éng x· héi lµ<br /> sù thay ®æi ®Þa vÞ cña c¸ nh©n hay nhãm gi÷a c¸c giai cÊp x· héi víi t− c¸ch lµ c¸c<br /> nhãm x· héi cã sù ph©n biÖt vÒ cÊp ®é (categories) hoÆc lµ nhãm c¸ nh©n trong kh¶<br /> n¨ng t×m kiÕm hµng hãa, ®¹t ®−îc nh÷ng vÞ trÝ trong cuéc ®êi vµ ®¹t ®−îc sù tho¶<br /> m·n. Theo «ng giai cÊp cã nghÜa lµ “toµn bé c¸c c¸ nh©n gièng nhau trong mét t×nh<br /> huèng giai cÊp. “Giai cÊp x· héi”, theo M. Weber, lµ “tæng thÓ (totality) nh÷ng t×nh<br /> huèng giai cÊp ®−îc x¸c ®Þnh bëi h×nh huèng trong ®ã “sù di ®éng c¸ nh©n hay thÕ hÖ<br /> lµ dÔ dµng vµ x¶y ra mét c¸ch ®éc ®¸o (typically)”20.<br /> Nh− vËy, vÒ b¶n chÊt, sù di ®éng x· héi theo M. Weber lµ sù chuyÓn dÞch c¸n<br /> nh©n hay mét nhãm x· héi trong hÖ thèng x· héi, ë ®ã, mçi c¸ nh©n ®Òu giµnh ®−îc<br /> mét ®Þa vÞ x· héi nhÊt ®Þnh trong ®êi sèng ho¹t ®éng cña m×nh. Kh¸c «ng, “nhiÒu nhµ<br /> x· héi häc ®· cho r»ng ®Þa vÞ x· héi do c¸ nh©n giµnh ®−îc b»ng thµnh tùu c¸ nh©n<br /> h¬n lµ dßng dâi - Ýt ra lµ ®èi víi d©n chóng. Hä nãi, bÊt b×nh ®¼ng g¾n liÒn víi ®Þa<br /> vÞ...”, “... r»ng c¸c ®Þa vÞ c¸ nh©n kh«ng ®−îc th−ëng ®Òu nhau...”.<br /> M. Weber ph©n tÝch quyÒn lùc kinh tÕ cã thÓ cã ®−îc tõ sù chiÕm h÷u quyÒn<br /> lùc dùa trªn c¸c nÒn t¶ng kh¸c. §Þa vÞ x· héi (hay uy tÝn x· héi) cã thÓ xuÊt ph¸t tõ<br /> quyÒn lùc kinh tÕ, nh−ng theo «ng kh«ng ph¶i lµ mét tÊt yÕu. M. Weber nhÊn m¹nh<br /> tÇm quan träng cña thÞ tr−êng nh− lµ mét c¬ së kinh tÕ cho mét tÇng líp x· héi nµo<br /> ®ã h¬n lµ tµi s¶n mµ tÇng líp ®ã cã. ë «ng, c¬ may nµy còng chØ lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn<br /> thuËn lîi do hoµn c¶nh x· héi kh¸ch quan ®em l¹i. Vµ «ng ®Ò cao yÕu tè ngÉu nhiªn<br /> nµy. Theo «ng, nguyªn nh©n ®Çu tiªn cña bÊt b×nh ®¼ng x· héi lµ kh¶ n¨ng chiÕm<br /> lÜnh thÞ tr−êng, tøc lµ nhê vµo b¶n lÜnh riªng cña m×nh, c¸ nh©n x· héi cã thÓ chiÕm<br /> lÜnh ®−îc tay nghÒ hay mét tr×nh ®é nhÊt ®Þnh cho phÐp c¸ nh©n ®ã cã thÓ ho¹t ®éng<br /> tù do trong m«i tr−êng x· héi, cã thÓ b¸n ®−îc søc lao ®éng cña m×nh trong thÞ<br /> tr−êng. "Theo nghÜa ®ã, hoµn c¶nh giai cÊp, xÐt ®Õn cïng lµ t×nh huèng thÞ tr−êng<br /> (market situation)"21.<br /> 2.3.3. Quan ®iÓm cña Kingsley Davis vµ Wibert Moore<br /> N¨m 1945, ng−êi ®Æt nÒn mãng vµ ph¸t triÓn thuyÕt nµy lµ Kingsley Davis vµ<br /> Wibert. Theo hai «ng, trong c¬ cÊu x· héi lu«n cã sù ph©n tÇng x· héi. Bëi, thø nhÊt,<br /> cã mét sè vÞ trÝ x· héi quan träng h¬n nh÷ng vÞ trÝ kh¸c, ®ßi hái nh÷ng c¸ nh©n cã tµi<br /> n¨ng, tr×nh ®é, kü n¨ng ®Æc biÖt chiÕm gi÷; thø hai, chØ cã mét sè nhá tµi n¨ng cã kh¶<br /> n¨ng ®Ó x· héi tuyÓn lùa ®−a vµo vÞ trÝ ®ã; thø ba, ®èi víi nh÷ng ng−êi cã tµi n¨ng<br /> <br /> 20<br /> David Jary and Julia Jary. Happer Collins Dictionary.of Sociology. New York, 1991, pp. 45-46.<br /> 21<br /> Heller C. Structured social inequality. The Macmillan Com. London 4th,1970, p. 25. Xem: Lewis A.<br /> Coser. Master of Sociological Thought. Hacourt Brace Jovanovich , Inc. New York, pp. 228-230.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 46 VËn dông lý thuyÕt di ®éng x· héi vµo nghiªn cøu chuyÓn c−<br /> <br /> nh− vËy cÇn ph¶i tËn dông hä b»ng nh÷ng phÇn th−ëng vµ tr¶ c«ng xøng ®¸ng, trao<br /> cho hä quyÒn lùc, nhµ cöa, v.v...; thø t−, di ®éng cã chøc n¨ng tÝch cùc gióp cho x· héi<br /> t×m ra nh÷ng ng−êi cã tµi n¨ng, gióp cho x· héi thùc hiÖn nh÷ng chøc n¨ng quan<br /> träng; thø n¨m, x· héi cã nhiÒu sù di ®éng x· héi lµ mét x· héi më; vµ cuèi cïng, hai<br /> «ng cho r»ng di ®éng x· héi lµm cho x· héi æn ®Þnh22. Sùu vËn ®éng cña c¸c c¸ nh©n<br /> ®¹t ®Õn vÞ trÝ ®ã t¹o ra sù di ®éng x· héi. VËn dông vµo nghiªn cøu nµy ®ßi hái chØ ra<br /> ®ùoc sù bÊt b×nh ®¼ng vµ tõ ®ã thÊy qu¸ tr×nh ph©n hãa x· héi thµnh nh÷ng tÇng líp<br /> kh¸c nhau. Vai trß cña nghiªn cøu chØ ra tiÕn tr×nh ph©n hãa ®ã diÔn ra trong qu¸<br /> tr×nh di c−, sù thay ®æi ®Þa vÞ cña hä trong c¬ cÊu x· héi ®ã.<br /> 2.3.4. Quan ®iÓm cña P. Sorokin<br /> Pitirim Sorokin (1889-1968) lµ nhµ x· héi häc Mü gèc Nga ®· ®¨ng t¶i c«ng<br /> tr×nh “Di ®éng x· héi (social mobility)” cña m×nh vµo n¨m 1927, «ng nhÊn m¹nh ®Õn<br /> hÖ qu¶ rèi lo¹n còng nh− s¸ng t¹o cña qu¸ tr×nh di ®éng x· héi23.<br /> Nh÷ng t− t−ëng cña «ng vÒ di ®éng x· héi h×nh thµnh trong cuèn (hÖ thèng x·<br /> héi häc) (1925) vµ vÒ sau ®−îc x©y dùng trong cuèn “di ®éng x· héi”. ¤ng cho r»ng, di<br /> ®éng x· héi lµ mét tr¹ng th¸i tù nhiªn cña x· héi, nã chøa trong nã kh«ng chØ sù dÞch<br /> chuyÓn cña c¸ nh©n hay nhãm x· héi mµ c¸ nh©n nh÷ng kh¸ch thÓ x· héi, nghÜa lµ<br /> tÊt c¶ nh÷ng g× ®−îc con ng−êi t¹o ra hay ®−îc biÓu hiÖn ra. Sù di ®éng ®−îc ph©n<br /> biÖt c¨n cø vµo xu h−íng (®i lªn hoÆc ®i xuèng), hay vµo h×nh thøc (mang tÝnh tËp<br /> thÓ hay c¸ nh©n), vÒ c−êng ®é vµ quy m« tham dù.<br /> VÒ di ®éng däc, «ng xem xÐt trong ba khÝa c¹nh, t−¬ng øng víi ba h×nh thøc<br /> cña ph©n tÇng x· héi (social strafication) (chÝnh trÞ, kinh tÕ vµ nghÒ nghiÖp): sù di<br /> chuyÓn trong néi bé nghÒ nghiÖp, gi÷a c¸c nghÒ, sù quay vßng (circulation) chÝnh trÞ<br /> vµ sù di ®éng theo c¸c “thang bËc” kinh tÕ. Khi ®ã Sorokin ®· ph©n biÖt di ®éng trong<br /> nh÷ng giai ®o¹n b×nh th−êng, “chuÈn” (normal) vÒ sù æn ®Þnh x· héi nhÊt ®Þnh víi sù<br /> di ®éng trong nh÷ng giai ®o¹n x· héi bÞ suy vi vÒ cÊu tróc (desorganization) (chiÕn<br /> tranh, thêi kú c¸ch m¹ng, n¹n ®ãi, mÊt mïa, v.v...). NÕu trong nh÷ng giai ®o¹n b×nh<br /> th−êng di ®éng x· héi lµ qu¸ tr×nh ®Òu ®Òu, ®−îc ®iÒu tiÕt bëi nh÷ng quy luËt cøng<br /> nh¾c vµ ®Þnh râ rµng, th× trong nh÷ng thêi kú hiÓm nghÌo, khã kh¨n nhÊt tÝnh trËt<br /> tù, tÝnh tuÇn tù, vµ tÝnh chÊt bÞ kiÓm so¸t mét c¸ch chÆt chÏ cña di ®éng x· héi thùc<br /> tÕ bÞ ph¸ vì, hay nãi c¸ch kh¸c nh÷ng ®Æc tr−ng hçn lo¹n biÓu hiÖn ra24.<br /> 2.4. Quan niÖm cña Glass vÒ di ®éng x· héi<br /> ¤ng lµ mét trong nh÷ng nghiªn cøu vÒ di ®éng x· héi cña x· héi ph−¬ng T©y<br /> hiÖn ®¹i. Khi nghiªn cøu nh÷ng xu h−íng di ®éng x· héi tr−íc nh÷ng n¨m 1950<br /> Glass thÊy r»ng, mÆc dÇu cã nhiÒu ng−êi ®µn «ng kinh qua sù di chuyÓn, phÇn lín<br /> nh÷ng di ®éng nµy cã tÇm ng¾n vµ ®i ngang qua nh÷ng møc gi÷a cña tæ chøc thø bËc<br /> “khu ®Öm” (trung gian), vµ «ng thÊy r»ng sù ph©n chia giai cÊp kh«ng bÞ sù vËn ®éng<br /> <br /> 22<br /> Geore Ritzer. Modern sociological Theory. McGraw-Hill Com, INC., NewYork, : 1996. P. 97-98<br /> 23<br /> P. A. Sorokin. The Social Mobilyty. Happer and Bros. New York, 1927.<br /> 24<br /> El-xu-ko-va A. N, Ba-bo-xov E. M., Gry-tsa-nov; vµ céng sù. LÞch sö x· héi häc. Nxb §¹i häc, Minxk,<br /> 1993, tr. 158-159. TiÕng Nga.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> Tèng V¨n Chung 47<br /> <br /> nµy ph¸ vì. Nh÷ng ng−êi ë ®©y hiÕm khi di chuyÓn lªn trªn, vµ gÇn mét nöa nh÷ng<br /> ng−êi con trai cña giai cÊp trung l−u, vÉn ë l¹i ®Þa vÞ cña cha mÑ.<br /> KÕt luËn<br /> VËn dông lý thuyÕt di ®éng x· héi vµo qu¸ tr×nh nghiªn cøu chuyÓn c− cho<br /> phÐp ta xem xÐt khÝa c¹nh kh¸c nhau vÒ së h÷u, uy tÝn (®Þa vÞ) x· héi cña ng−êi di c−<br /> kh«ng chØ vÒ mÆt së h÷u mµ c¶ vÒ vÞ thÕ cña hä trong c¸c mèi t−¬ng t¸c víi nh÷ng<br /> ng−êi kh¸c, nhãm kh¸c mµ n¬i hä ®Õn, kÓ c¶ c¬ héi còng nh− “kh¶ n¨ng tiÕp cËn” ®Ó<br /> chiÕm lÜnh c¬ héi cña hä.<br /> Thø nhÊt lµ, vËn dông lý thuyÕt di ®éng x· héi vµo nghiªn cøu di chuyÓn d©n<br /> c− cho phÐp chØ ra ®−îc sù biÕn ®éng x· héi th«ng qua sù thay ®æi ®Þa vÞ cña hä<br /> kh«ng chØ vÒ lÜnh vùc c− tró mµ cßn cho thÊy ®−îc nh÷ng thay ®æi trong nhËn thøc<br /> cña ng−êi d©n tham gia vµo dßng di c−.<br /> Thø hai lµ, sù thay ®æi ®Þa vÞ cña hä buéc hä ph¶i thùc hiÖn nh÷ng chøc n¨ng<br /> míi trong khu vùc ®Þnh c− nh− thay ®æi nghÒ nghiÖp ho¹t ®éng lao ®éng, øng xö x·<br /> héi víi nh÷ng d©n c− n¬i ®Õn còng nh− víi chÝnh quyÒn së t¹i.<br /> Thø ba lµ, vËn dông lý thuyÕt nµy cho phÐp chóng ta kh¶o s¸t sù biÕn ®æi<br /> nh÷ng quan niÖm cña nh÷ng ng−êi di chuyÓn tíi còng nh− nh÷ng ng−êi ®ang ®Þnh<br /> c− t¹i së t¹i.<br /> Thø t− lµ, sù thay ®æi vÒ mÆt kinh tÕ sÏ kÐo theo nh÷ng ®¸nh gi¸ cña c¸c céng<br /> ®ång x· héi ®Þa ph−¬ng vÒ nh÷ng ng−êi tham gia di c− kh¸c nhau.<br /> Thø n¨m lµ, nh÷ng t¸c ®éng cña nh÷ng ng−êi ®Õn ®Þnh c− sÏ t¹o ra nh÷ng<br /> thay ®æi vÒ m«i tr−êng x· héi, m«i tr−êng v¨n hãa vµ lèi sèng kh«ng chØ cho nh÷ng<br /> ng−êi di c− vµ cho nh÷ng ng−êi chÝnh c−.<br /> Thø s¸u lµ, vËn dông lý thuyÕt nµy cho chóng ta nh×n nhËn chuyÓn c− lµ mét<br /> qu¸ tr×nh x· héi phøc t¹p, kh«ng ®¬n thuÇn chØ nh×n nhËn nh− lµ mét qu¸ tr×nh di<br /> tró. Qu¸ tr×nh nµy ¶nh h−ëng kh«ng chØ ®Õn n¬i ®Õn, mµ cßn ¶nh h−ëng ®Õn c¶ n¬i<br /> xuÊt c−. Trong c¸c h−íng di chuyÓn d©n c− t¹o ra nh÷ng hÖ qu¶ x· héi kh¸c nhau,<br /> nh− lµm thay ®æi quan niÖm, lèi sèng, ¶nh h−ëng ®Õn quan hÖ t×nh c¶m, quan hÖ<br /> th©n thuéc, vµ tÊt yÕu sÏ t¹o ra nh÷ng "søc hót" ®èi víi c¶ hai n¬i: ®i ®Õn vµ trë vÒ.<br /> Thø b¶y lµ, viÖc vËn dông lý thuyÕt nµy trong nghiªn cøu cho phÐp xem xÐt<br /> sù di ®éng ®Þa vÞ ng−êi phô n÷ trong sù ®æi míi hiÖn nay, th«ng qua viÖc di chuyÓn<br /> n¬i ë, t×m viÖc lµm, nhu cÇu gia t¨ng kinh tÕ cña phô n÷ sÏ ¶nh h−ëng ®Õn vÞ trÝ cña<br /> ng−êi phô n÷ trong gia ®×nh còng nh− ngoµi x· héi. Nh÷ng nh©n tè ¶nh h−ëng ®Õn<br /> ®iÒu nµy bao gåm häc vÊn (gi¸o dôc), thu nhËp, viÖc lµm, kho¶ng c¸ch viÖc ®èi víi gia<br /> ®×nh, sè con, tr×nh tr¹ng søc khoÎ vµ h«n nh©n, v.v...<br /> Thø t¸m lµ, ViÖc vËn dông lý thuyÕt nµy còng cho phÐp ta xem xÐt nh÷ng hËu<br /> qu¶ cña qu¸ tr×nh di d©n c¶ vÒ mÆt tÝch cùc còng nh− tiªu cùc kh«ng chØ ®èi víi m«i<br /> tr−êng x· héi, m«i tr−êng v¨n hãa mµ c¶ m«i tr−êng sinh th¸i - tù nhiªn n÷a. Nã<br /> gióp ®em l¹i mét c¸ch tiÕp cËn lý luËn cho nghiªn cøu x· héi häc vÒ di d©n ë ViÖt<br /> Nam trong thêi kú §æi míi hiÖn nay.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2