Bài thơ"Con quạ" và
"Triết lý vềsoạn tác"
Con quạ(The raven) là bài thơnổi tiếng nhất của Edgar Allan
Poe. Sau khi tác phẩm này ra đời nhiều nhà lý luận phê bình văn học bắt
đầu phân vân không biết xếp ông vào hàng ngũnhà văn hay nhà thơ. Cũng
có một sốngười cho rằng tác phẩm văn học trình làng đầu tiên của Poe
năm 1827 là tập thơTamerlan và những bài thơkhác (Tamerlane and other
poems) và tác phẩm cuối cùng trước khi mất là bài Những quảchuông
(Bells) thì hiển nhiên ông phải là một nhà thơ. Nhưng với vài chục truyện
ngắn hết sứcđặc sắcđể lại thì Poe cũng được bạnđọc ngưỡng mộnhư
một nhà văn thiên tài. Riêng ởbài viết này, vì tác phẩmđược khảo sát là
một bài thơrất quan trọng trong sựnghiệp sáng tác của Poe nên ông sẽ
được nhắcđến nhưmột thi sĩtài danh bậc nhất của Mỹtrong thếkỷXIX.
Di sản thơcủa Poe để lại khoảng hơn bẩy chục bài. Con quạ, Những
quảchuông, Gửi Hellen...là những tác phẩmđược in đi in lại nhiều nhất.
Cũng có khá nhiều bài đượcđánh giá là "thường thường bậc trung" vì trạng
thái cảm xúc cũng nhưchủ đề na ná giống nhau, tràn ngập nỗi sầu muộn,
thống khổ, những so sánh, liên tưởng sáo mòn giống nhưnhiều tác phẩm
lãng mạn thờiđó. Nhưng ngay ởnhững bài thơkhông nổiđình đám này đôi
khi vẫn loé lên những vần thơtràn ngậpấn tượng và ám gợi.
Trởlại bài thơCon quạ. Tác phẩm này
được sáng tác vào tháng 2 năm 1845. Trướcđó
vài tháng Poe vẫn còn đọc sách và sáng tác miệt
mài tại trang trại Brennan. Ông tựnhận là thời
gian đó mình đã lâm vào trình trạng "khủng
hoảng" tinh thần trầm uất và bất mãn. Có khá
nhiều nguyên nhân dẫnđến tình trạng tiêu cực
này. Cuộc hôn nhân với cô em họVirginia 14 tuổi
khiến cho ông chịu nhiều tai tiếng, những bất
hạnh dồn dập từtuổiấu thơ: sớm mồcôi cha mẹ,
cha nuôi lạnh lùng sau đó bỏrơi. Bản thân Poe cũng là một người luôn
sống trong trạng thái bấtổn. Đã gần ba mươi sáu tuổi nhưng Poe vẫn chưa
có một vịtrí thực sựtrên vănđàn. Việc kiếm sống bằng báo chí gặp khó
khăn. Là một người nhạy cảm, Poe không chịu nổi thái độ trịch thượng, lý
tài của các chủtạp chí. Tuy sống trong mộtđiều kiện nhưvậy nhưng Poe
vẫn không ngừng ấpủnhững hoài bão danh vọng, ông cho rằng tài năng
của mình đã bị"hiểu nhầm và đánh giá lệch lạc" vì ông cứ đăng tác phẩm
của mình rải rác ởnhiều tờbáo khác nhau nên đã không có những tuyển
tập thực sựnghiêm túc. Có lẽPoe đã đúng. Khá nhiều bạnđọc biếtđến
Poe nhưmột cây bút phê bình hoặc một nhà văn chuyên viết truyện ngắn,
một sốít thì nghĩPoe là nhà thơ, chỉcó rất ít người biết ông là một cây bút
đa tài, thuần thụcởmọi thểloại. Riêng 66 truyện ngắnđã công bốcủa ông
cũng đủ để xuất bản thành năm tập sách dày dặn. Poe hiểu rằng muốn có
được một chỗ đứng trên vănđàn cần phải xuất bảnđược sách. Nhưng vì
chưa phải là một cây bút có tên tuổi nên các nhà xuất bảnđã lạnh lùng từ
chối giúp đỡ Poe ra sách khiến ông rất buồn bã và thất vọng. Nhưng thật
may mắn là tâm trạng này đã nhanh chóng qua đi vì một loạt sựkiện bất
ngờ ập tới. Sau mười tháng sống tại Brennan Poe trởlại NewYork và không
thểngờ được tên tuổi của mình sẽchói lên nhưmột ngôi sao mới xuất
hiện trên vănđàn. Đầu tháng 12 năm 1844, tờLa quotidienne tại Paris đã
đăng bản dịch tiếng Pháp truyện ngắnWilliam Wilson của Poe. Đây là lần
đầu tiên một trong những tác phẩm của Poe được dịch ra tiếng nước
ngoài. Tháng 2 năm 1845, James Rusell Lowell công bốtác phẩm
Graham's, tiểu luận nghiêm túc đầu tiên trong sựnghiệp phê bình của Poe
trên tờSaturday Museum (Bảo tàng thứbẩy). Thật là may mắn vì cuối cùng
cũng có ngườiđánh giá đúng tài năng của ông và có đủ khảnăng hướng
sựchú ý của dưluận vào những tác phẩmđặc sắc của Poe. Trong bài viết
của mình Lowell ca ngợi Poe nhưmột nhà phê bình sáng suốt, một nhà thơ
đầy kỹthuật và một nhà văn bút lực dồi dào "trong sốnhững tác giả đương
đại". Theo Lowell thì những tác phẩm của Poe như được chảy từhai
nguồn mạch, hai phẩm chất nghềnghiệp thiên tài, đó là "năng lực viết sôi
nổi cũng nhưkhảnăng phân tích tỉmỉvà khảnăng tưởng tượng kỳdiệu".
Lowell đã thống kê lại 30 truyện ngắn trong tậpTales of the Grotesque and
Arabesque (Những câu chuyện nghịch dịvà kỳlạ)và cho in lại nhiều tác
phẩm trên trang nhất tờMirror. Những gì Lowell làm cho Poe thật hiệu quả.
Từmột cây bút không mấy tiếng tăm Poe đã trởthành tác giảcủa những
tác phẩm "đặc sắc và kỳlạnhất" trong văn học Mỹ. Vềphía Poe, ông cũng
đã tạo nên những sựkiện gây chấnđộng. Trên tờMirror sốra ngày 13 và
14 tháng 1 năm 1845, Poe đã có một bài viết công kích mạnh mẽhợp tuyển
thơThe waif, một tập thơkhá cẩu thảdo Henry Wadsworth Longfellow
tuyển chọn và biên tập. Poe đã mỉa mai khen bài thơ đề tựa của Longfellow
là bài thơcó "giá trịnhất" trong tập sách vì "những nhượcđiểm vềnhịp thật
phù hợp với chủ đề của nó". Poe cho đây là một tập thơbị"nhiễm bẩn với
một vết nhơtinh thần" vì Longfellow đã không đưa vào những nhà thơMỹ
được xem là đối thủcủa mình (tất nhiên trong đó có Edgar Allen Poe),
những nhân vật có thểgây phiền nhiễu trong những cuộc tranh cãi vềthơ
của Longfellow. Ngoài ra Poe còn ám chỉrằng Longfellow là một kẻchuyên
đạo văn của người khác. Sau đó Poe cũng nhậnđược nhiều bài viết giáng
trả, ông đã dành rất nhiều thời gian viết cảtrăm bài đốiđáp lại với
Longfellow và các nhà văn khác. Đây là một cuộc bút chiếnđược coi là ồn
ào nhất, kỳlạnhất và dài nhất trong lịch sửvăn học Mỹ. Sau vụnày Poe
đã chiếm lợi thế. Tuy cũng nhậnđược không ít những lời châm chọc, khích
bác từmột sốcây bút khác nhưng tên tuổi của Poe đã được toàn bộgiới
văn chương Mỹbiếtđến. Nhưng phảiđến khi bài thơCon quạra đời (cũng
trong thờiđiểm này) thì tên tuổi của Poe mới thực sựvươnđến tầm cao
vượt xa những gì đã đạtđược từtrước. Bài thơ được in trên tờMirror sốra
ngày 29 tháng 2 năm 1845. Trong bài giới thiệu của Nathaniel Parker
Willis, một người bạn của Poe và cũng là một văn nhân có tên tuổi thờiđó
thì đây là một bài thơ"vô song trong thơca Anh ngữvì ý niệm tinh tế, vì tài
nghệthi họcđiêu luyện và vững chắc, tài nghệnày duy trì được cao hứng
của trí tưởng tượng". Sựnổi tiếng của bài thơcó thểví nhưnhững ca khúc
đứng đầu trong bảng Top 10 của MTV nhiều tháng kiểu nhưBaby one more
time mà Whitney Spears thểhiện(1). Có điều không nhưnhững bài hát thời
thượng, sau hàng thếkỷbài thơCon quạvẫn ngựtrịtrong trí nhớcủa
không biết bao nhiêu độc giảtrên toàn thếgiới.
Con quạlà một bài thơdài, nhưchính tác giả đã đếm là "một trăm lẻ
tám dòng", được chia làm 18 khổ, mỗi khổcó 6 dòng. Bài thơsau khi công
bố được bàn tán, bình luận rất nhiều. Vềsau Poe đã viết bài tiểu luậnTriết
lý vềsoạn tác (The philosophy of composition) nói vềquá trình hình thành
và sáng tác bài thơ. Và bài tiểu luận này cũng được coi là tác phẩm lý luận
phê bình quan trọng nhất của Edgar Allan Poe. Nó trởthành một tác phẩm
kinh điển, đượcđưa vào giáo trình giảng dạy Văn học tại các trường đại
học Mỹ. Bài thơcũng có thểcoi là một câu chuyệnđược kểbằng thơ. Vào
mộtđêm tháng Chạp lạnh lẽo, một chàng trai (đại từchỉngôi thứnhất) nửa
thức nửa ngủ, vừađọc sách vừa nhớthương vềngười tình đã mất có tên
Lenore. Thếrồi trong đêm thanh vắng chàng nghe thấy tiếng đập cửa.
Chàng mởcửa nhưng không thấy ai, chỉcó đêmđen mịt mùng.
Mộtđêm nao lúc giữađêm buồn thảm, tôi đương ngẫm ngợi mệt lảvà
rã rời
Trước cuốn sách chẳng còn ai nhớ đến, khá lạkỳvà xưa cũ
Tôi đương gà gật gần nhưthiếpđi, đột nhiên có tiếng đập vào cửa
Nhưcó ai nhẹnhàng gõ cửa - gõ vào cửa buồng tôi
"Có khách nào", tôi khẽnói, "đập vào cửa buồng" -
Chỉvậy thôi chẳng có gì hơn nữa
À, tôi nhớrõ, mộtđêm tháng Chạp lạnh lẽo
Mỗi thanh củi chết dần tro than, đổ hồn bóng của nó lên sàn
Tôi da diết muốn trời mau sáng; - đã hoài công mượn chồng sách
mong ngơi ngớt cơn sầu - nỗi sầu nàng Lenore đã mất
Người trinh nữrạng ngời hiếm có, được thiên thần gọi tên Lenore
Giờtên nàng chẳng còn trên đời nữa(2)
Cảm giác rờn rợn xuất hiện nhưthểchính linh hồn của Lenore đã trở
về. Thếrồi lại có tiếng đập, lần này mạnh hơn. Anh ta nghĩchỉlà tiếng gió
và quyếtđịnh mởtung cửa sổ. Một con quạvỗcánh bay vào đậu trên bức
tượng thần Pallas bán thân. Đó là một con quạnhưbay đến từmột thời
gian khác. Cổlỗ, trang nghiêm và kiêu kỳnhưng lại cốphần lốbịch vì lông
đầu bịxén trụi. Khi chàng trai bỡn cợt hỏi tên nó thì đột nhiên nó kêu lên
"nevermore" (không bao giờnữa) khiến anh ta vô cùng kinh ngạc.
Tôi kinh ngạc xiết bao khi nghe con chim lóng ngóng vụng vềnày phát
thành lời rõ thế
Dù câu trảlời khá vô nghĩa - vu vơ
Bởi tôi cũng nhưbạn không thểtin rằng một ai trên đời này
Có diễm phúc được thấy loài chim hay thú nào trên cánh cửa phòng
mình
Nó đậu ngay trên pho tượng phía trên cửa phòng mình