Bài giảng Pháp luật về quyền con người: Chương 2 - TS Phạm Hồng Diên

Pháp luật về quyền con người là một lĩnh vực học thuật thiết yếu, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Trong hệ thống phức tạp này, các quyền dân sự và chính trị đóng vai trò nền tảng, được coi là thế hệ quyền con người đầu tiên, đảm bảo tự do cá nhân và sự tham gia vào đời sống công cộng. Việc nghiên cứu sâu sắc về sự hình thành, phát triển và nội dung cụ thể của nhóm quyền này không chỉ nâng cao nhận thức về giá trị nhân quyền bẩm sinh mà còn cung cấp cơ sở pháp lý vững chắc cho việc bảo vệ các quyền cơ bản của mỗi cá nhân, từ đó thúc đẩy một xã hội công bằng và dân chủ.

Sinh viên luật, nghiên cứu sinh, giảng viên các ngành luật, quan hệ quốc tế, và những ai quan tâm đến pháp luật nhân quyền quốc tế và công pháp.

Bài trình bày này đi sâu vào tìm hiểu các quyền dân sự và chính trị, phân tích nguồn gốc và sự phát triển lịch sử của chúng. Bắt đầu từ tư tưởng quyền con người trong thời cổ đại và các học thuyết về quyền tự nhiên của Thomas Hobbes, J. Locke, đối lập với học thuyết pháp luật thực chứng của Edmund Burke và Jeremy Bentham, cho thấy sự tiến hóa trong quan niệm về quyền. Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp 1789 cùng Tuyên ngôn độc lập Mỹ 1776 được nhấn mạnh như những dấu mốc quan trọng. Sự chà đạp quyền và phẩm giá con người trong chiến tranh và chế độ phát xít, cùng với sự ra đời của Liên Hợp Quốc sau Thế chiến II, đã khẳng định tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền con người trên bình diện quốc tế. Các quyền dân sự và chính trị được xác định là thế hệ quyền con người thứ nhất, được quy định trong Tuyên ngôn Toàn thế giới về Quyền con người 1948 và đặc biệt là Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) năm 1966. Văn bản này cũng nêu bật các đặc điểm của nhóm quyền này, bao gồm tính thụ động của nhà nước, không tốn nhiều nguồn lực, khả năng thực hiện ngay, nội hàm rõ ràng và dễ phân định đúng sai. Nội dung cụ thể của ICCPR được trình bày chi tiết với 6 phần, 53 điều, chia thành ba nhóm quyền: dân sự, chính trị và quyền đặc biệt (như quyền tự quyết, bình đẳng, quyền của người thiểu số). Việt Nam đã gia nhập ICCPR vào năm 1982. Ngoài ra, bài trình bày còn giới thiệu Cơ quan giám sát việc thực hiện ICCPR là Ủy ban quyền con người (HRC) và phân tích sâu sắc "quyền sống" (right to life) là một quyền tuyệt đối, tối cao, kèm theo nghĩa vụ của nhà nước trong việc bảo vệ và ngăn chặn tước đoạt mạng sống tùy tiện, cũng như quan điểm về hình phạt tử hình.