ĐỀ CƯƠNG GIỚI THIỆU
LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH
Ngày 19 tháng 6 năm 2014, ti k hp th 7, Quốc hội nư!c Cộng h#a x&
hội ch' ngh(a Vi*t Nam kh+a XIII đ& thông qua Luật hôn nhân và gia đình (sau
đây gi là Luật hôn nhân và gia đình năm 2014). Ngày 26 tháng 6 năm 2014,
Luật đ& được Ch' t<ch nư!c Cộng h#a x& hội ch' ngh(a Vi*t Nam k= L*nh công
bố. Luật c+ hi*u lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2015.
I. SỰ CẦN THIẾT BAN HÀNH LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH
NĂM 2014
Ngày 9 tháng 6 năm 2000, trên cơ sở kế thừa Luật hôn nhân và gia đình
năm 1959 và Luật hôn nhân và gia đình năm 1986, Quốc hội đ& thông qua Luật
hôn nhân và gia đình năm 2000. Sau gần 13 năm thi hành, Luật này đ& đt được
những kết quả ch' yếu sau đây:
Một là, g+p phần quan trng vào vi*c đề cao vai tr# c'a gia đình trong đời
sống x& hội; giữ gìn và phát huy truyền thống văn h+a, đo đc tốt đẹp c'a gia
đình Vi*t Nam; phát triển nguồn nhân lực, ổn đ<nh và phát triển kinh tế - x& hội
c'a cả nư!c n+i chung và c'a từng đ<a phương n+i riêng;
Hai là, trên cơ sở các quy đ<nh về nguyên tắc cơ bản c'a chế độ hôn nhân
và gia đình; kết hôn; quan h* giữa vợ và chồng; ly hôn; quan h* cha, mẹ, con,
các thành viên khác trong gia đình; cấp dưỡng; giám hộ; quan h* hôn nhân và
gia đình c+ yếu tố nư!c ngoài; trách nhi*m c'a công dân, Nhà nư!c và x& hội
đối v!i gia đình, Luật đ& g+p phần xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ,
hnh phúc, bền vững; bảo v* tốt hơn các quyền con người, quyền công dân, đặc
bi*t là quyền c'a phụ nữ, trẻ em trong l(nh vực hôn nhân và gia đình;
Ba là, thông qua vi*c ghi nhận những chuẩn mực pháp l= cho cách ng xử
c'a các thành viên gia đình, Luật đ& g+p phần tăng cường và phát huy = thc
trách nhi*m, thái độ tôn trng, quan tâm, chăm s+c, giúp đỡ nhau; kế thừa, phát
huy các truyền thống đo đc, văn h+a tốt đẹp c'a gia đình và dân tộc;
1
Bốn là, to cơ sở pháp l= để thực hi*n quyền sở hữu và giao d<ch giữa các
thành viên gia đình và giữa h v!i các ch' thể khác trong x& hội, qua đ+, g+p
phần bảo đảm sự ổn đ<nh c'a các quan h* hôn nhân và gia đình, nâng cao đời
sống vật chất, tinh thần c'a các thành viên gia đình, đồng thời bảo v* tốt hơn
quyền, lợi ích hợp pháp c'a các ch' thể khác trong x& hội;
Năm là, quyền, lợi ích hợp pháp c'a các bên trong quan h* hôn nhân và
gia đình c+ yếu tố nư!c ngoài đ& được Luật ghi nhận, bảo v* phù hợp v!i chính
sách đối ngoi c'a Nhà nư!c ta và các điều ư!c quốc tế mà Cộng h#a x& hội ch'
ngh(a Vi*t Nam là thành viên.
Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nư!c bư!c sang giai đon phát triển m!i,
cùng v!i tiến trình công nghi*p h+a, hi*n đi h+a đất nư!c và hội nhập quốc tế,
x& hội Vi*t Nam đang ch<u những tác động tích cực và tiêu cực, không chỉ về
mặt kinh tế mà c#n cả về mặt văn h+a, x& hội. Gia đình v!i tư cách là tế bào c'a
x& hội cũng không tránh khỏi sự tác động đa chiều đ+: gia đình ht nhân (hai thế
h*) đang dần thay thế cấu trúc gia đình truyền thống (nhiều thế h*); vi*c đề cao
tự do c'a cá nhân trong gia đình đ& làm cho sự gắn kết giữa cha, mẹ, con và
giữa các thành viên khác c+ xu hư!ng giảm sút; sự thiếu bền vững về hôn nhân;
quan h* sở hữu, giao d<ch được thực hi*n không chỉ nhằm đáp ng các nhu cầu
sinh hot thiết yếu c'a gia đình mà c#n nhằm mục đích kinh doanh, thương mi
ngày càng phổ biến; một số quan ni*m m!i về hôn nhân, gia đình ở nư!c ngoài
đ& du nhập vào Vi*t Nam và gây ra nhiều h* lụy khác nhau…
Trong bối cảnh như vậy, Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 cũng đ&
bộc lộ không ít hn chế, bất cập, cụ thể như sau:
Một là, một số quy đ<nh c'a Luật c#n cng nhắc, chưa to được cơ chế
pháp l= linh hot, phù hợp v!i tính đa dng, phong phú về điều ki*n, hoàn cảnh
c'a mỗi gia đình. Ví dụ: (1) Luật chỉ quy đ<nh một chế độ tài sản duy nhất c'a
vợ chồng là chế độ tài sản theo luật đ<nh mà không c+ quy đ<nh cho phép vợ
chồng được lựa chn chế độ tài sản theo thỏa thuận. Cách quy đ<nh cng nhắc
như vậy chưa thực sự đảm bảo cho vợ chồng thực hi*n được quyền tự thỏa
2
thuận, tự đ<nh đot đối v!i tài sản c'a mình trư!c khi kết hôn cho phù hợp v!i
điều ki*n, hoàn cảnh c'a mỗi bên; (2) trong cơ chế giải quyết mâu thuẫn giữa
vợ và chồng, Luật cũng chỉ m!i dự li*u hai giải pháp là h#a giải đoàn tụ và giải
quyết cho ly hôn, trong khi trên thực tế, ngoài hai giải pháp này, nhiều cặp vợ
chồng li lựa chn giải pháp ly thân như là phương thc giải quyết phù hợp đối
v!i tình trng hôn nhân, hoàn cảnh gia đình c'a mình, trong đ+ c+ những cặp
vợ chồng mong muốn vi*c ly thân c'a h được cơ quan nhà nư!c c+ thẩm
quyền công nhận;
Hai là, một số quy đ<nh c'a Luật c+ tính khả thi chưa cao, do đ+ dẫn đến
tình trng kh+ áp dụng trong thực tiễn. Chẳng hn: (1) quy đ<nh về quyền, ngh(a
vụ về nhân thân và tài sản giữa cha mẹ và con, giữa các thành viên khác trong
gia đình c#n mang tính nguyên tắc, chưa cụ thể, chưa phù hợp v!i thực tiễn;
nhiều quy đ<nh chưa thể hi*n được sự hài h#a giữa quyền, lợi ích và trách
nhi*m, ngh(a vụ c'a các ch' thể c+ liên quan; (2) quy đ<nh c'a Luật về vi*c bắt
buộc ghi tên cả hai vợ chồng trong giấy chng nhận quyền sở hữu, quyền sử
dụng đối v!i tài sản thuộc sở hữu chung c'a vợ chồng mà pháp luật quy đ<nh
phải đăng k= quyền sở hữu, quyền sử dụng là phù hợp v!i nguyên tắc bình đẳng
giữa vợ và chồng nhưng c#n gặp rất nhiều kh+ khăn trong thực tiễn thi hành.
Trên thực tế, quy đ<nh này m!i chỉ áp dụng được ở một mc độ nhất đ<nh đối
v!i tài sản là quyền sử dụng đất, nhà ở, c#n đối v!i những tài sản khác như
phương ti*n giao thông, chng khoán… thì về cơ bản là chưa thực hi*n được;
Ba là, một số quan h* về hôn nhân và gia đình đ& và đang tồn ti trong thực
tiễn nhưng chưa được Luật quy đ<nh hoặc quy đ<nh chưa cụ thể, như: nam, nữ
chung sống v!i nhau như vợ chồng mà không đăng k= kết hôn, chung sống giữa
những người cùng gi!i tính, mang thai hộ... Tình trng này cho thấy, Luật vừa
không k<p thời bám sát thực tiễn cuộc sống vừa không bảo đảm được yêu cầu thể
chế h+a đầy đ' các ch' trương, chính sách c'a Đảng, Nhà nư!c ta về vi*c cần
phải đề cao, tôn trng và bảo đảm thực hi*n ngày càng tốt hơn quyền con người,
quyền công dân; gây ra không ít kh+ khăn, vư!ng mắc trong công tác quản l= nhà
nư!c đối v!i các vấn đề nhy cảm trong l(nh vực hôn nhân và gia đình;
3
Bốn là, một số quy đ<nh c'a Luật c#n chưa đáp ng được yêu cầu c'a
thực tiễn giao lưu dân sự, như: c#n thiếu quy đ<nh để xử l= các vấn đề liên quan
đến vi*c vợ chồng tham gia hot động sản xuất, kinh doanh; quyền, ngh(a vụ c'a
người th ba trong vi*c xác lập, chấm dt giao d<ch v!i một bên hoặc cả hai bên
vợ chồng; một số quy đ<nh về hôn nhân và gia đình c+ yếu tố nư!c ngoài c#n
chưa phù hợp v!i thực tiễn, chưa g+p phần bảo v* một cách hi*u quả quyền, lợi
ích hợp pháp c'a các bên trong các quan h* này;
Năm là, một số quy đ<nh c'a Luật chưa đảm bảo tính đồng bộ, thống
nhất v!i h* thống các văn bản luật c+ liên quan được ban hành trong thời gian
qua, như: Luật đất đai năm 2003; Luật bảo v*, chăm s+c và giáo dục trẻ em
năm 2004; Bộ luật dân sự năm 2005; Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004; Luật
bình đẳng gi!i năm 2006; Luật người cao tuổi năm 2006; Luật ph#ng, chống
bo lực trong gia đình năm 2007; Luật quốc t<ch năm 2008; Luật nuôi con
nuôi năm 2010...
Những bất cập, hn chế nêu trên c'a Luật hôn nhân và gia đình năm 2000
đ& làm giảm hi*u quả thi hành c'a Luật n+i riêng, pháp luật hôn nhân và gia
đình n+i chung; ảnh hưởng đến vi*c thực hi*n mục tiêu xây dựng gia đình no
ấm, tiến bộ, hnh phúc; thực hi*n, bảo v* các quyền, ngh(a vụ c'a người dân về
hôn nhân và gia đình. Nhiều quy đ<nh c'a Luật b< vi phm nhưng cũng rất kh+
xử l=, xử pht. Điều đ+ cho thấy, Luật hôn nhân và gia đình hi*n hành cần được
sửa đổi một cách toàn di*n để vừa giải quyết được những yêu cầu khách quan
c'a đời sống hôn nhân và gia đình, vừa thể hi*n được các quan điểm m!i c'a
Đảng về vi*c tôn trng, bảo đảm thực hi*n quyền con người, quyền công dân
trong đời sống dân sự n+i chung và trong l(nh vực hôn nhân và gia đình n+i
riêng, được ghi nhận ti Cương l(nh xây dựng đất nư!c trong thời k quá độ lên
Ch' ngh(a x& hội (bổ sung, phát triển năm 2011), Chiến lược phát triển kinh tế -
x& hội giai đon 2011 - 2020 đ& được thông qua ti Đi hội XI c'a Đảng và
những quy đ<nh m!i trong Hiến pháp năm 2013.
4
II. QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO XÂY DỰNG LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA
ĐÌNH NĂM 2014
Luật hôn nhân và gia đình năm 2014 được xây dựng trên cơ sở các quan
điểm chỉ đo sau đây:
Thứ nhất,sthể chế h+a các ch' trương, chính sách c'a Đảng về “xây dựng
gia đình Vi*t Nam no ấm, tiến bộ, hnh phúc, thật sự là tế bào lành mnh c'a x&
hội,slà môi trường quan trng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân
cách” được thể hi*n trong Cương l(nh xây dựng đất nư!c trong thời k quá độ lên
ch' ngh(a x& hội (bổ sung, phát triển năm 2011), Chiến lược phát triển kinh tế - x&
hội giai đon 2011 - 2020 được thông qua ti Đi hội lần th XI c'a Đảng và
Hiến pháp nư!c CHXHCN Vi*t Nam;
Thứ hai, bảo đảm phù hợp v!i các quy đ<nh c'a Hiến pháp năm 2013,
đồng bộ v!i các luật hi*n hành khác c+ liên quan đến quan h* hôn nhân và gia
đình, đặc bi*t là Bộ luật dân sự năm 2005. Tôn trng và c+ cơ chế pháp l= đầy
đ' để bảo đảm thực hi*n tốt hơn quyền con người, quyền công dân trong l(nh
vực hôn nhân và gia đình; bình đẳng gi!i; bảo v* bà mẹ, trẻ em và những người
yếu thế khác; quyền, lợi ích c'a cá nhân, tổ chc khác c+ liên quan; lợi ích c'a
gia đình, c'a Nhà nư!c và x& hội;
Thứ ba, kế thừa các nguyên tắc cơ bản, các quy đ<nh đ& được thực tiễn
kiểm nghi*m trong Luật hôn nhân và gia đình năm 2000; sửa đổi các quy đ<nh
đ& c+ nhiều bất cập, hn chế trong thực tiễn thi hành, đồng thời bổ sung các quy
đ<nh để giải quyết các vấn đề thực tiễn phát sinh phù hợp v!i quá trình thay đổi
c'a gia đình hi*n đi và đời sống x& hội; bảo đảm tính khả thi c'a Luật hôn
nhân và gia đình;
Thứ tư, bảo đảm sự tương thích giữa pháp luật về hôn nhân và gia đình
nư!c ta v!i các điều ư!c quốc tế mà Vi*t Nam là thành viên, đồng thời tiếp thu
c+ chn lc kinh nghi*m c'a một số nư!c về hôn nhân và gia đình phù hợp v!i
đặc điểm văn h+a, pháp l= và điều ki*n kinh tế - x& hội c'a nư!c ta.
III. BỐ CỤC, NỘI DUNG VÀ NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬT
5