BỘ NỘI VỤ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI
Chủ biên: TS. Vũ Thị Thanh Huyền
BÀI GIẢNG
LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH
(Dùng đào tạo trình độ đại học)
LƯU HÀNH NỘI BỘ
HÀ NỘI, NĂM 2026
I
LỜI GIỚI THIỆU
Luật Hôn nhân và Gia đình là một ngành luật cơ bản trong hệ thống pháp luật
Việt Nam, điều chỉnh các quan hệ hôn nhân, quan hệ gia đình và các quan hệ khác phát
sinh từ hôn nhân và gia đình. Đây là lĩnh vực gắn bó trực tiếp với đời sống con người,
phản ánh sâu sắc các giá trị đạo đức, truyền thống văn hóa và chuẩn mực pháp lý của xã
hội.
Việc nghiên cứu Luật Hôn nhân và Gia đình không chỉ giúp người học nắm vững
các quy định pháp luật hiện hành, mà còn hiểu rõ bản chất, mục đích và ý nghĩa của các
chế định pháp lý liên quan đến hôn nhân, gia đình, quyền và nghĩa vụ của các thành
viên, cũng như cơ chế bảo vệ pháp luật đối với các quan hệ này.
Bài giảng được biên soạn nhằm:
- Hệ thống hóa những nội dung cơ bản của Luật Hôn nhân và Gia đình Việt Nam;
- Cập nhật các quy định mới, phù hợp với thực tiễn và bối cảnh hội nhập;
- Gắn kết giữa lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật, giúp người học hình thành
tư duy pháp lý và kỹ năng vận dụng luật trong giải quyết các tình huống cụ thể.
Tài liệu được trình bày khoa học, logic, phù hợp cho giảng dạy, học tập và nghiên
cứu. Đây là cơ sở quan trọng để sinh viên tiếp tục đào sâu các lĩnh vực pháp luật khác,
đồng thời nâng cao ý thức pháp luật trong đời sống xã hội.
Ban biên soạn
II
MỤC LỤC
LỜI GIỚI THIỆU .............................................................................................. I
CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN VỀ HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ............................1
Giới thiệu chương ...............................................................................................1
1.1. Một số khái niệm cơ bản .............................................................................1
1.1.1. Khái niệm hôn nhân ..................................................................................1
1.1.2. Khái niệm gia đình ....................................................................................5
1.1.3. Khái niệm Luật hôn nhân và gia đình .....................................................8
1.2. Đối tượng điều chỉnh và phương pháp điều chỉnh ...................................8
1.2.1. Đối tượng điều chỉnh của luật hôn nhân và gia đình .............................8
1.2.2. Phương pháp điều chỉnh của… ................................................................8
1.3. Nguyên tắc cơ bản của luật HN&GĐ ........................................................9
1.3.1. Nguyên tắc hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng
bình đẳng ........................................................................................................................9
1.3.2. Nguyên tắc bình đẳng trong quan hệ hôn nhân ....................................10
1.3.3. Nguyên tắc xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc....................11
1.3.4 Nguyên tắc bảo vệ, hỗ trợ trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, quyền
lợi của bà mẹ và trẻ em. ................................................................................................12
1.3.5. Nguyên tắc kế thừa, phát huy truyền thống văn hoá, đạo đức tốt đẹp của
dân tộc Việt Nam về hôn nhân và gia đình. ................................................................12
1.4. Khái quát sự phát triển của luật HN&GĐ Việt Nam ............................12
1.4.1. Pháp luật HN&GĐ dưới thời kỳ phong kiến .........................................12
1.4.3. Pháp luật HN&GĐ thời kỳ Pháp thuộc từ năm 1858 đến 1945 ............15
1.4.4. Pháp luật HN&GĐ thời kì từ Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay
.......................................................................................................................................16
CÂU HỎI ÔN TẬP ...........................................................................................22
CHƯƠNG 2. KẾT HÔN ..................................................................................23
Giới thiệu chương .............................................................................................23
2.1. Khái niệm kết hôn .....................................................................................23
2.2. Điều kiện kết hôn .......................................................................................24
2.2.1. Khái niệm điều kiện kết hôn ...................................................................24
2.2.2. Các quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn ..................................24
2.3. Đăng ký kết hôn .........................................................................................31
2.3.1. Thẩm quyền đăng ký kết hôn ..................................................................32
2.3.2. Thủ tục, hồ sơ đăng ký kết hôn ...............................................................32
2.4. Kết hôn trái pháp luật ...............................................................................36
2.4.1. Khái niệm và đặc điểm kết hôn trái pháp luật .......................................36
III
2.4.2. Giải quyết việc kết hôn trái pháp luật .....................................................36
2.4.3. Xử lý vi phạm về kết hôn theo quy định của Luật hành chính và Luật
hình sự ..........................................................................................................................40
CÂU HỎI ÔN TẬP ...........................................................................................42
CHƯƠNG 3. QUYỀN, NGHĨA VỤ CỦA VỢ VÀ CHỒNG TRONG PHÁP
LUẬT HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH ..........................................................................43
Giới thiệu chương .............................................................................................43
3.1. Quan hệ nhân thân giữa vợ và chồng ......................................................43
3.1.1. Khái niệm quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa vợ và chồng ..................43
3.1.2. Nội dung của quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa vợ và chồng ............44
3.2. Quan hệ đại diện giữa vợ và chồng ..........................................................48
3.2.1. Khái niệm quan hệ đại diện giữa vợ và chồng .......................................48
3.2.2. Các trường hợp đại diện giữa vợ và chồng ............................................48
3.3. Quan hệ tài sản của vợ chồng ...................................................................50
3.3.1. Khái niệm chế độ tài sản của vợ chồng ..................................................50
3.3.2. Chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận ........................................53
3.3.3. Chế độ tài sản của vợ chồng theo luật định ...........................................60
CÂU HỎI ÔN TẬP ...........................................................................................68
CHƯƠNG 4. QUAN HỆ GIỮA CHA MẸ VÀ CON ....................................69
Giới thiệu chương .............................................................................................69
4.1. Quan hệ giữa cha mẹ đẻ và con phát sinh do sự kiện sinh đẻ ...............69
4.1.1. Một số khái niệm .....................................................................................69
4.1.2. Xác định cha, mẹ, con trong trường hợp sinh con tự nhiên .................69
4.1.3. Xác định cha, mẹ trong trường hợp sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh
sản .................................................................................................................................73
4.1.4. Thủ tục xác định cha, mẹ, con ................................................................76
4.2. Quan hệ cha mẹ và con phát sinh do sự kiện nhận con nuôi.................79
4.2.1. Khái niệm nuôi con nuôi .........................................................................79
4.2.2. Điều kiện của việc nuôi con nuôi hợp pháp ...........................................80
4.2.3. Hậu quả pháp lý của việc nuôi con nuôi ................................................85
4.2.4. Chấm dứt nuôi con nuôi .........................................................................88
CÂU HỎI ÔN TẬP ...........................................................................................91
CHƯƠNG 5. QUYỀN, NGHĨA VỤ CỦA CHA MẸ, CON VÀ GIỮA CÁC
THÀNH VIÊN KHÁC TRONG GIA ĐÌNH .............................................................92
5.1. Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ và con .....................................................92
5.1.1. Quyền và nghĩa vụ nhân thân của cha mẹ và con .................................92
5.1.2. Quyền và nghĩa vụ tài sản của cha mẹ và con .......................................95
IV
5.2. Hạn chế quyền của cha mẹ với con chưa thành niên .............................97
5.2.1. Điều kiện hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên .....97
5.2.2. Người có quyền yêu cầu hạn chế quyền của cha mẹ đối với con .........98
5.2.3. Hậu quả pháp lý của việc hạn chế quyền của cha mẹ đối với con .......99
5.3. Quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ với con trong trường hợp đặc biệt . 100
5.3.1. Giữa cha dượng, mẹ kế với con riêng của một bên ............................ 100
5.3.2. Giữa cha mẹ chồng với con dâu, cha mẹ vợ với con rể ...................... 101
5.4. Quyền và nghĩa vụ giữa các thành viên khác trong gia đình ............. 101
5.4.1. Quyền và nghĩa vụ giữa anh, chị, em .................................................. 101
5.4.2. Quyền, nghĩa vụ giữa ông bà nội, ông bà ngoại và cháu ................... 104
5.4.3. Quyền, nghĩa vụ giữa cô, cậu, chú, bác, dì ruột và cháu ruột ........... 106
CÂU HỎI ÔN TẬP ........................................................................................ 108
CHƯƠNG 6. CHẤM DỨT QUAN HỆ HÔN NHÂN ................................. 109
Giới thiệu chương .......................................................................................... 109
6.1. Chấm dứt hôn nhân do vợ, chồng ly hôn ............................................. 109
6.1.1. Khái niệm ly hôn .................................................................................. 109
6.1.2. Quyền yêu cầu ly hôn ........................................................................... 110
6.1.3. Căn cứ ly hôn ........................................................................................ 111
6.1.4. Hậu quả pháp lý khi vợ, chồng ly hôn ................................................ 114
6.1.5. Chia tài sản chung của vợ chồng khi ly hôn ....................................... 124
6.2. Chấm dứt hôn nhân do một trong hai bên vợ chồng chế hoặc bị toà án
tuyên bố là đã chết .................................................................................................... 129
6.2.1. Chấm dứt hôn nhân do một bên vợ, chồng chết ................................. 129
6.2.2. Chấm dứt hôn nhân do bị Tòa án tuyên bố là đã chết ....................... 132
CÂU HỎI ÔN TẬP ........................................................................................ 134
CHƯƠNG 7. CẤP DƯỠNG ......................................................................... 135
Giới thiệu chương .......................................................................................... 135
7.1. Khái niệm cấp dưỡng ............................................................................. 135
7.1.1. Định nghĩa ............................................................................................ 135
7.1.2. Đặc điểm ............................................................................................... 135
7.2. Điều kiện phát sinh cấp dưỡng .............................................................. 136
7.2.1. Người được cấp dưỡng và người có nghĩa vụ cấp dưỡng phải có quan
hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng hoặc quan hệ hôn nhân ............................... 137
7.2.2. Người được cấp dưỡng và người phải cấp dưỡng không sống chung với
nhau hoặc người có nghĩa vụ nuôi dưỡng trốn tránh thực hiện nghĩa vụ ............ 138