ĐỀ CƯƠNG GIỚI THIỆU
NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA LUẬT TRẺ EM
Luật Trẻ em được Quốc hội khóa XIII kỳ họp thứ 11 thông qua ngày
05/4/2016. Luật được Chủ tịch nước ký lệnh công bố ngày 19/4/2016 và có
hiệu lực thi hành từ ngày 01/6/2017.
I. SỰ CẦN THIẾT BAN HÀNH LUẬT
Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước Việt Nam có quan điểm,
chính sách nhất quán về bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, thực hiện các
quyền trẻ em, luôn coi là một trong những nhiệm vụ cách mạng và chính trị
cần được ưu tiên thực hiện trong chiến lược con người, chiến lược phát triển
kinh tế - xã hội của đất nước và đã được khẳng định xuyên suốt trong các bản
Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 và Hiến pháp năm 2013.
Việt Nam là nước thứ hai trên thế giới và đầu tiên ở Châu Á phê chuẩn
Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em vào năm 1990 mà không bảo
lưu điều, khoản nào. Trong suốt 25 năm qua, Việt Nam đã nỗ lực trong xây
dựng pháp luật trong nước hài hòa với các quy định của Công ước và các điều
ước quốc tế khác mà Việt Nam là thành viên. Năm 2004, Quốc hội thông qua
Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em (sau đây gọi tắt là Luật năm 2004)
đã tạo hành lang pháp lý cho việc thực hiện các quyền trẻ em, nâng cao chất
lượng, hiệu quả công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em theo hướng tiếp
cận dựa trên quyền trẻ em. Việt Nam được cộng đồng quốc tế đánh giá là một
trong những quốc gia có cam kết chính trị mạnh mẽ và các biện pháp tích cực
về xây dựng pháp luật, chính sách, chương trình quốc gia thực hiện Công ước
của Liên hợp quốc về quyền trẻ em. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế - xã hội của
đất nước đã có nhiều thay đổi, xuất hiện vấn đề mới tác động đến trẻ em và
việc thực hiện các quyền trẻ em. Việc thực hiện Luật năm 2004 đã bộc lộ
những hạn chế, bất cập, không đáp ứng yêu cầu của các vấn đề mới phát sinh
cần sự điều chỉnh của pháp luật, cụ thể là: (1) Luật năm 2004 quy định 10
nhóm quyền cơ bản của trẻ em, các quyền khác hoặc chưa được quy định
hoặc quy định rải rác tại các luật khác, chưa thể hiện được tinh thần pháp luật
về trẻ em của quốc gia cần “tuyên ngôn” đầy đủ các quyền trẻ em theo Công
ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em; (2) Thực hiện quyền trẻ em liên quan đến
chức năng, nhiệm vụ của nhiều bộ, ngành, tổ chức, địa phương nhưng chưa
được quy định cụ thể về cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, tổ chức, địa
phương; (3) Các biện pháp giám sát, báo cáo việc thực hiện các quyền trẻ em
1
chưa được quy định cụ thể trong Luật năm 2004; (4) Các biện pháp bảo vệ trẻ
em ba cấp độ (phòng ngừa, hỗ trợ, can thiệp) chưa được quy định một cách
rõ ràng; (5) Các quyền tham gia của trẻ em, đặc biệt tham gia vào các quá
trình ra quyết định của nhà nước, nhà trường, tổ chức xã hội, gia đình chưa
được quy định cụ thể.
Vì vậy, việc ban hành Luật Trẻ em năm 2016 thay thế Luật năm
2004 là cần thiết nhằm khắc phục những hạn chế, bất cập; đồng thời bảo
đảm tương thích hơn với Công ước về quyền trẻ em và triển khai thi hành
Hiến pháp năm 2013.
I. MỤC TIÊU, QUAN ĐIỂM CHỈ ĐẠO XÂY DỰNG LUẬT
1. Mục tiêu
Tạo khuôn khổ pháp lý với những quy định đổi mới về quyền, bổn
phận của trẻ em; nguyên tắc, biện pháp bảo đảm thực hiện quyền trẻ em; trách
nhiệm của cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình, cá nhân trong việc thực
hiện quyền và bổn phận của trẻ em.
2. Quan điểm chỉ đạo
Thứ nhất, thể chế hóa các chủ trương của Đảng và Nhà nước về bảo vệ,
chăm sóc và giáo dục trẻ em trong tình hình mới, trên cơ sở kế thừa, phát triển
những quy định còn phù hợp của Luật năm 2004, bổ sung các quy định mới.
Thứ hai, ghi nhận đầy đủ, toàn diện và thể chế hóa các quy định về
quyền và bổn phận của trẻ em phù hợp với tinh thần và nội dung của Hiến
pháp năm 2013, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật
hiện nay.
Thứ ba, triển khai Hiến pháp năm 2013; tiếp thu có chọn lọc kinh
nghiệm lập pháp của các nước trong việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật về
bảo đảm quyền trẻ em, đặc biệt về bảo vệ trẻ em và hội nhập quốc tế, hài hòa
các quyền trẻ em và nguyên tắc trong Công ước của Liên hợp quốc về quyền
trẻ em cũng như các điều ước quốc tế khác có liên quan.
III. BỐ CỤC CỦA LUẬT
Luật Trẻ em gồm 7 Chương với 106 Điều (tăng 2 Chương và 46 Điều
so với Luật năm 2004), cụ thể:
- Chương I. Những quy định chung, gồm 11 Điều (từ Điều 1 đến Điều 11)
- Chương II. Quyền và bổn phận của trẻ em, gồm 30 Điều (từ Điều 12
đến Điều 41), trong đó có 02 Mục:
+ Mục 1: Quy định về quyền của trẻ em, gồm 25 Điều (từ Điều 12 đến
Điều 36)
2
+ Mục 2: Quy định về bổn phận của trẻ em, gồm 5 Điều (từ Điều 37
đến Điều 41)
- Chương III. Chăm sóc và giáo dục trẻ em, gồm 5 Điều (từ Điều 42
đến Điều 46)
- Chương IV. Bảo vệ trẻ em, gồm 27 Điều (từ Điều 47 đến Điều 73); 04
Mục:
+ Mục 1: Quy định cấp độ bảo vệ trẻ em và trách nhiệm thực hiện, gồm
8 Điều (từ Điều 47 đến Điều 54)
+ Mục 2: Quy định cơ sở cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em, gồm 5 Điều
(từ Điều 55 đến Điều 59)
+ Mục 3: Quy định chăm sóc thay thế, gồm 10 Điều (từ Điều 60 đến
Điều 69)
+ Mục 4: Quy định các biện pháp bảo vệ trẻ em trong quá trình tố tụng, xử
lý vi phạm hành chính, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng, gồm 4 Điều (từ Điều
70 đến Điều 73)
- Chương V. Trẻ em tham gia vào các vấn đề về trẻ em, gồm 5 Điều (từ
Điều 74 đến Điều 78)
- Chương VI. Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia
đình, cá nhân trong việc thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em, gồm 24
Điều (từ Điều 79 đến Điều 102); 02 Mục:
+ Mục 1: Quy định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, gồm 17 Điều (từ
Điều 79 đến Điều 95)
+ Mục 2: Quy định trách nhiệm của gia đình, cá nhân và cơ sở giáo
dục, gồm 7 Điều (từ Điều 96 đến Điều 102)
- Chương VII. Điều khoản thi hành, gồm 4 Điều (từ Điều 103 đến Điều
106)
IV. NHỮNG NỘI DUNG MỚI, CƠ BẢN CỦA LUẬT
1. Chương I: Những quy định chung
1.1HVề tên gọi
Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em được đổi thành Luật Trẻ em.
Tên gọi này vừa ngắn gọn vừa bao quát đầy đủ phạm vi điều chỉnh của Luật,
đồng thời phù hợp với cách đặt tên của những Luật đã được ban hành liên
quan đến nhóm đối tượng đặc thù, như: Luật Thanh niên, Luật Người cao
tuổi, Luật Người khuyết tật...
1.2. Về khái niệm, phạm vi, đối tượng áp dụng
3
Luật Trẻ em năm 2016 (sau đây gọi tắt là Luật năm 2016) mở rộng khái
niệm trẻ em cả về độ tuổi lẫn phạm vi, theo đó, Điều 1 Luật quy định trẻ em
là người dưới 16 tuổi chứ không phải công dân Việt Nam dưới 16 tuổi như
Luật hiện hành. Như vậy, đối tượng áp dụng của Luật năm 2016 đã được mở
rộng, không chỉ giới hạn trẻ em là công dân Việt Nam như Luật hiện hành.
Đồng thời, Luật bổ sung các khái niệm mới về bảo vệ trẻ em, như:
Chăm sóc thay thế, người chăm sóc trẻ em; xâm hại trẻ em, xâm hại tình dục
trẻ em, bạo lực trẻ em; bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em; giám sát việc thực hiện quyền
trẻ em. Những khái niệm mới này nhằm thống nhất nhận thức, tạo cơ sở
chuẩn mực pháp lý trong việc đánh giá các hành vi của xã hội trước thực tiễn
hiện nay, cụ thể Điều 4 Luật quy định:
- Bảo vệ trẻ em là việc thực hiện các biện pháp phù hợp để bảo đảm trẻ
em được sống an toàn, lành mạnh; phòng ngừa, ngăn chặn và xử lý các hành
vi xâm hại trẻ em; trợ giúp trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.
- Phát triển toàn diện của trẻ em là sự phát triển đồng thời cả về thể
chất, trí tuệ, tinh thần, đạo đức và mối quan hệ xã hội của trẻ em.
- Chăm sóc thay thế là việc tổ chức, gia đình, cá nhân nhận trẻ em về
chăm sóc, nuôi dưỡng khi trẻ em không còn cha mẹ; trẻ em không được hoặc
không thể sống cùng cha đẻ, mẹ đẻ; trẻ em bị ảnh hưởng bởi thiên tai, thảm
họa, xung đột vũ trang nhằm bảo đảm sự an toàn và lợi ích tốt nhất của trẻ em.
- Người chăm sóc trẻ em là người đảm nhận nhiệm vụ chăm sóc trẻ em,
bao gồm người giám hộ của trẻ em; người nhận chăm sóc thay thế hoặc người
được giao trách nhiệm cùng với cha, mẹ của trẻ em cấp dưỡng, chăm sóc, bảo
vệ trẻ em.
- Xâm hại trẻ em là hành vi gây tổn hại về thể chất, tình cảm, tâm lý,
danh dự, nhân phẩm của trẻ em dưới các hình thức bạo lực, bóc lột, xâm hại
tình dục, mua bán, bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em và các hình thức gây tổn hại khác.
- Bạo lực trẻ em là hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập; xâm hại thân
thể, sức khỏe; lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; cô lập, xua đuổi và
các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của trẻ em.
- Bóc lột trẻ em là hành vi bắt trẻ em lao động trái quy định của pháp
luật về lao động; trình diễn hoặc sản xuất sản phẩm khiêu dâm; tổ chức, hỗ trợ
hoạt động du lịch nhằm mục đích xâm hại tình dục trẻ em; cho, nhận hoặc
cung cấp trẻ em để hoạt động mại dâm và các hành vi khác sử dụng trẻ em để
trục lợi.
- Xâm hại tình dục trẻ em là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép
buộc, lôi kéo, dụ dỗ trẻ em tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục,
4
bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với trẻ em và sử dụng trẻ em
vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức.
- Bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em là hành vi của cha, mẹ, người chăm sóc trẻ em
không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ, trách nhiệm của mình
trong việc chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em.
- Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt là trẻ em không đủ điều kiện thực hiện
được quyền sống, quyền được bảo vệ, quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng,
quyền học tập, cần có sự hỗ trợ, can thiệp đặc biệt của Nhà nước, gia đình và
xã hội để được an toàn, hòa nhập gia đình, cộng đồng.
- Giám sát việc thực hiện quyền trẻ em theo ý kiến, nguyện vọng của trẻ
em là việc xem xét, đánh giá hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên
quan về trách nhiệm bảo đảm thực hiện quyền trẻ em và giải quyết các ý kiến,
kiến nghị của trẻ em, bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em.
1.3. Về nguyên tắc thực hiện quyền trẻ em và những hành vi bị
nghiêm cấm
- Luật quy định 5 nguyên tắc bảo đảm thực hiện quyền và bổn phận của
trẻ em như sau:
+ Bảo đảm để trẻ em thực hiện được đầy đủ quyền và bổn phận
của mình.
+ Không phân biệt đối xử với trẻ em.
+ Bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em trong các quyết định liên quan
đến trẻ em.
+ Tôn trọng, lắng nghe, xem xét, phản hồi ý kiến, nguyện vọng
của trẻ em.
+ Khi xây dựng chính sách, pháp luật tác động đến trẻ em, phải xem xét
ý kiến của trẻ em và của các cơ quan, tổ chức có liên quan; bảo đảm lồng
ghép các mục tiêu, chỉ tiêu về trẻ em trong quy hoạch, kế hoạch phát triển
kinh tế - xã hội quốc gia, ngành và địa phương.
- Về trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, Luật năm 2016 quy định 14 nhóm,
trong đó bổ sung các nhóm mới, như: trẻ em bị tổn hại nghiêm trọng về thể
chất và tinh thần do bị bạo lực; trẻ em bị bóc lột; trẻ em bị mua bán; trẻ em
mắc bệnh hiểm nghèo hoặc bệnh phải điều trị dài ngày thuộc hộ nghèo hoặc
hộ cận nghèo; trẻ em di cư, trẻ em lánh nạn, tị nạn chưa xác định được cha mẹ
hoặc không có người chăm sóc.
Luật cũng quy định “Khi xây dựng chính sách, pháp luật tác động đến
trẻ em, phải xem xét ý kiến của trẻ em và của các cơ quan, tổ chức có liên
5