Các chất dẫn truyền thần kinh
(Neurotransmitters)
I - KHÁI NIỆM
1. Chất dẫn truyền thần kinh
Các chất được coi là chất dẫn truyền thần kinh nhất thiết phải đạt các tiêu chuẩn:
- Là chất được tổng hợp trong các neuron
- Là chất từ neuron tiền synapse, sẽ được giải phóng vào khe synapse khi có sự
khử cực.
- Khi được đưa vào cơ thể như một loại thuốc, chúng sẽ bắt chước tác dụng của
chất dẫn truyền thần kinh nội sinh.
- Có một cơ chế cho sự chuyển thải bay lên làm mất hoạt tính của chất dẫn truyền
đó tại các neuron và khe synapse.
Sự dẫn truyền các xung đột thần kinh bao gồm sự giải phóng một chất dẫn truyền
từ 1 neuron và sự gán kết phân tử chất dấn truyền đó vào receptor các neuron
khác. Quá trình dẫn truyền hoá học này đã bị tác động bởi hầu hết các thuốc được
sử dụng trong tâm thần:
- Tất cả các thuốc chống loạn thần ( ngoại trừ clozapine) đều phát huy tác dụng
bằng việc ức chế các receptor D2 của Dopamine.
- Tất cả các thuốc chống trầm cảm đều có tác dụng làm tăng cường số lượng
serotonin, norepine (hoặc cả 2 loại) ở khe synapse.
- Tất cả các thuốc giải lo âu đều có tác dụng làm tăng cường số lượng serotonin,
norepine (hoặc cả 2 loại) trên các receptor GABA.
2. Các chất điều biến và hormon thần kinh ( Neuro modulators)
"Chất dẫn truyền TK" là thuật ngữ được sử dụng phổ biến khi đề cập đến các tín
hiệu hoá học xảy ra giữa các neuron. Tuy nhiên "Chất điều biến thần kinh" và
"hormon thần kinh" cũng được sử dụng trong một số trường hợp để nhấn mạnh
một số đặc tính đặc biệt:
·Tác dụng của các chất điều biến thần kinh: Điều chỉnh đáp ứng của neuron đối
với các chất dẫn truyền thần kinh. Tác dụng điều biến này có thể kéo dài hơn sự
hiện diện của chất dẫn truyền thần kinh đó. Nghĩa là các chất điều biến thần kinh ít
liên quan trực tiếp đến ức chế hay hoạt hoá neuron.
·Chất hormon thần kinh: Là chất được giải phóng vào máu thay vì vào khoang
ngoài neuron trong não. Một khi đã vào máu chúng có thể đi vào khoang ngoài
neuron gây tác dụng trên neuron.
3. Luật Dale - Feldberg
Theo luật này một neuron chỉ tiết ra chính một chất dẫn truyền thần kinh trong mọi
quá trình, xung đột. Hiện nay người ta thấy rằng trong một neuron cùng tồn tại
nhiều chất dẫn truyền. Phổ biến nhất là từng cặp chất peptide. Một số neuron có
thể có nhiều chất dẫn truyền thần kinh cùng tồn tại trong một sợi
trục thần kinh. Tuy nhiên luật Dale - Feldberg vẫn đúng: trong các neuron có
nhiều chất dẫn truyền thì chính xác các chất dẫn truyền đó được giải phóng trong
mọi quá trình xung đột của nó. Điều quan trọng là phải chăng số lượng chất dẫn
truyền được giải phóng sẽ điều hoà hoạt động dẫn truyền hay còn có các yếu tố, cơ
chế nào khác nữa?.
4. Phân loại chất dẫn truyền thần kinh
Có 3 dạng chính của chất dẫn truyền thần kinh trong não là:
- Các Amine sinh học (biogenic amine): Là những chất được biết đến trước tiên.
Loại này chỉ có ở vài phần trăm các neuron.
- Các Acide amine (amino acide): Tồn tại ở 70% các neuron. Song khó phân biệt
các Acide amine ở hầu hết các loại protein với chính Acide amine có tác dụng là
chất dẫn truyền thần kinh.
- Các peptide: Số lượng các peptide xong nhiều xong chỉ rất ít các peptide đạt đủ 4
tiêu chuẩn của 1 chất dẫn truyền thần kinh.
II - CÁC AMINE SINH HỌC
Có 6 chất Amine - sinh học là:
1.Dopamin
2.Epinephrine
3.Norepinephrrine
(3 chất này cũng được tổng hợp bởi 1 tiền chất là tyrosine và được gọi là nhóm
catecholamine).
4. Serotonine
5. Acetylcholine
6. Histamine.
Tất cả các Amine sinh học là đều được tổng hợp trong các mạt đoạn sợi trung thần
kinh. Các enzym cần thiết cho sự tổng hợp các amine sinh học lại được tổng hợp ở
thân tế bào thần kinh sau đó đưa xuống các sợi trục. Như vậy thực chất việc tạo ra
các chất dẫn truyền thần kinh này là ở tại nới sẽ giải phóng ra chúng và trữ lượng
các amine sinh học luôn được đền bù nhanh chóng (các peptide thần kinh lại được
tổng hợp ở thân tế bào sau đó mới được vận chuyển xuống các mạt đoạt sợi trục).
1. Dopamine
a. Các hệ thống dopaminergic của hệ thần kinh trung ương
Có 3 hệ thống dopaminergic quan trọng nhất trong các hoạt động tâm thần là: Hệ
thống nhân đen thuỷ vân, hệ thống trung não hồi viền và hệ thống u phễu.
-Hệ thống nhân đen thể vân (Nigrostriatal trart) phóng chiếu từ các tế bào ở nhân
đen (substantial nigra) để tới thể vân (coppus striatum). Khi các receptor dopamine
ở các mạt đoạn của hệ thống này bị khoá bởi các thuốc chống loạn thần cổ điển sẽ
gây ra tác dụng phụ giống parkinson. Trong bệnh parkinson hệ nhân đen thể vân bị
thoái hoá gây ra các triệu chứng về vận động. Người ta thấy có 1 mối liên quan rõ
rệt giữa bệnh parkinson và trầm cảm. Hệ thống nhân đen thể vân có thể còn liên
quan đến việc kiểm soát cảm xúc.
