ĐIỀU TRỊ VẾT THƯƠNG SỌ NÃO
Vết thương sọ não (VTSN) thường gặp ở thời bình và thời chiến.
Các tiến bộ về vận chuyển chẩn đoán, điều trị giúp việc điều trị ngày càng có
hiệu quả.
Mục tiêu của điều trị phẫu thuật ngoại thần kinh là ngăn chặn các
thương tổn não thứ phát. Để đạt được mục tiêu này cần: kiểm soát tăng áp
lực trong sọ, ngừa nhiễm trùng, động kinh.
VTSN thường có hai loại, VTSN gây bởi đạn, mảnh hỏa khí trong
chiến tranh và VTSN gây bởi vật nhọn trong các tai nạn ở nhà, xí nghiệp,
đánh nhau.
Thương tổn ở VTSN do hỏa khí thường nặng hơn VTSN do vật bén
nhọn, xử trí 2 loại thương tổn này cùng theo một nguyên tắc mà Harvey
Cushing đề xướng từ chiến tranh thế giới lần thứ nhất, là “Mổ triệt để, hoặc
là như chưa làm gì cả”.
Khái niệm về đạn đạo
Vật sắc nhọn, hay mảnh đạn có tốc độ thấp gây thương tổn dọc đường
đi; mảnh đạn có tốc độ cao gây thương tổn lan tỏa ra dọc quanh đường đi
của nó, đây là điều cơ bản giải thích sự khác nhau của các loại V.T.S.N
Năng lượng phát ra từ mảnh đạn di chuyển trong mô tế bào sẽ biến
thành động năng, tàn phá cơ cấu mô tế bào theo công thức sau:
E = 1/2m (V/i – V/r)2
Với: m: là khối lượng của mảnh đạn
Vi: vận tốc ở lỗ vào
Vr: vận tốc ở lỗ ra (hay ngừng lại).
* Khoa phẫu thuật thần kinh - Bệnh viện Chợ rẫy
Đối với vận tốc bình phương, động năng của mảnh đạn tác động vào
mô tế bào cực kỳ mạnh.
Tốc độ ánh sáng (320m/giây) được làm trung gian cho tốc độ cao và
thấp của các mảnh đạn. Tốc độ cao như ở đạn chiến đấu thường trên
750m/giây tốc độ thấp ở các mảnh đạn mìn có tốc độ trên dưới 250m/giây,
tốc độ nầy có ở các đạn dùng trong dân sư. Vật sắc nhọn được xếp vào loại
có tốc độ thấp.
Với tốc độ 100m/giây của viên đạn đủ gây tàn phá não nghiêm trọng,
thương tổn còn tùy thuộc vào các vị trí quan trọng của não (hình 1, hình 2).
SINH LÝ BỆNH
VTSN do vật sắc nhọn gây ra
Thương tổn nguyên phát ở loại này gồm các tổn thương ở da đầu, sọ
và não. Rách, dập não có thể gây ra các dấu hiệu thần kinh khu trú.
Xương thái dương trái dễ bị thương tổn khi hung thủ thuận tay phải.
Vùng thái dương sâu được chia một cách đơn giản, gồm hai vùng trước và
sau:
Các cấu trúc phía trước gồm xoang hang, thần kinh III, IV, V, động
mạch cảnh trong và tuyến yên. Cấu trúc sau gồm thân não và động mạch
nền.
Tùy theo góc độ của dao dâm, mà có các thương tổn khác nhau. Nếu
cấu trúc sau bị tổn thương, bệnh nhân thường tử vong.
Thương tổn thứ phát ít gặp ở loại VTSN do vật sắc nhọn gây ra.
VTSN do mảnh đạn
Thương tổn tiên phát
Mảnh đạn gây tổn thương hộp sọ từ ngoài vào trong; mức độ thương
tổn tùy tốc độ của mảnh đạn. Mảnh đạn có thể ở trong mô não, nẩy qua lại
khi chạm bản trong xương sọ, tạo các đường hầm trong mô não (bom bi), vỡ
ra nhiều mảnh khi vào hộp sọ, tạo lỗ vào - lỗ ra. Năng lượng va đập của
mảnh đạn sẽ tàn phá da đầu, xương sọ, mô não.
Hình 1: Các loại đạn: (A): đầu đạn chiến đấu được bọc kín. (B): đầu
đạn “dum dum” có các khía ở đầu, sẽ biến thành hình nấm khi đập vào vật
cản, lổ ra sẽ rất lớn. (C,D,E): đầu đạn có tác dụng như đạn “dum dum”; (C)
đầu đạn không bọc, (D) đầu đạn có rãnh, (E) trong đầu đạn có thuốc no
Hình 2: Đường bay của các loại đạn tùy thuộc vào hình dáng, sức
nặng của viên đạn, không khí..:(A): đầu đạn xoay quanh trục viên đạn (B):
đầu đạn nhào lộn xoay quanh trọng tâm viên đạn (C): đầu đạn xoay xoắn ốc
quanh trọng tâm viên đạn (D): đầu đạn xoay tạo những vòng tròn nhỏ hình
hoa hồng
Da dầu
Mô mềm của da đầu bị rách. Nếu vũ khí phát hỏa gần sẽ gây tổn
thương cháy bỏng. Mô dập nát là nơi xâm nhập tốt của vi khuẩn.