Đọc truyện ngắn chiếc lược ngà của
nguyễn quang sáng
Câu chuyện viết về tình cha con của những người kháng chiến, những người
cách mạng. Nhưng đó cũng là tình phụ tử muôn đời.
Truyện không dài, tình tiết không li kì, tư tưởng cũng không phức tạp. Nó chân
thực và giản dị, vì thế mà cảm động. Ấy là cốt cách của một truyện hay.
Truyện nói đến ba nhân vật: một người con và hai người cha. Truyện viết về
hai cuộc gặp gỡ ngắn ngủi, éo le: cuộc gặp gỡ đầu tiên mà cũng là cuối cùng của cô
con gái với cha mình và cuộc gặp gỡ cũng của người con ấy với bạn chiến đấu của
người cha đã hi sinh.
Truyện xoay quanh một kỉ vật đơn sơ mà vô giá, chính nó đã nối hai cuộc gặp
gỡ với ba con người: chiếc lược ngà. Nhưng vang vọng suốt cả câu chuyện, suốt
những quãng đời, suốt những cuộc đời ấy chỉ có một tiếng kêu, một tiếng kêu bình dị
mà thiêng liêng bậc nhất của cõi đời này: Ấy là tiếng Ba.
Nhìn từ tình huống truyện, Chiếc lược ngà là một truyện ngắn không chỉ có
một tình huống duy nhất mà có hai tình huống, mỗi tình huống xoay quanh một cuộc
gặp gỡ. Mỗi tình huống ấy là hạt nhân của một truyện nhỏ mà ta có thể gọi thành tên:
truyện nhỏ thứ nhất có thể gọi là Cái thẹo của cha, truyện nhỏ thứ hai là Chiếc lược
cho con. Truyện thứ nhất làm tiền đề cho truyện thứ hai. Hai truyện nhỏ liên hoàn tạo
thành một truyện lớn hoàn chỉnh.
Đó là dạng tình huống giàu kịch tính. Vì thế cũng có thể xem Chiếc lược ngà
như một vở kịch nhỏ gồm hai màn khá rõ rệt. Mỗi màn là một cuộc gặp gỡ éo le mà
cảm động.
* *
*
Hãy nói về cuộc gặp gỡ thứ nhất. Khi ấy, nhân vật Thu còn là một cô bé. Người
cha được về thăm nhà sau bao nhiêu năm ở chiến khu. Khao khát đốt lòng ông là được
gặp con, là được nghe con gọi tiếng ba, để được sống trong tình cảm cha con, mà lâu
nay ông chưa từng được sống, bấy lâu ông mong đợi. Nhưng mọi chuyện đã diễn ra
không ít trái ngang. Đứa con gái đã hoàn toàn lạnh lùng trước mọi tình cảm vồ vập
của cha. Ông càng xích lại gần, nó càng lùi xa. Ông càng chiều thương, nó càng lảng
tránh. Ông càng khao khát được nghe tiếng ba từ lòng con, nó càng cố tình cự nự.
Ngọn lửa nồng nàn của lòng cha cứ bị những đối xử xa lánh, ương ngạnh của con giội
xuống những gáo nước lạnh. Có những tình huống tưởng chừng cô bé không thể ương
bướng được nữa, ấy thế mà nó vẫn quyết liệt. Đó là lúc cơm sôi, một mình nó bé,
không thể tự nhấc nồi để chắt nước. Nó đã phải cầu cứu đến người lớn. Tình thế khiến
người đọc ngỡ rằng nó sẽ phải thua, không thể chiến tranh lạnh được nữa - nó buộc
phải gọi ba để được giúp đỡ. Nhưng không. Nó vẫn không chịu cất lên cái tiếng mà ba
nó mong! Chỉ cần nói lên cái tiếng ba ấy thôi, là nó sẽ thoát khỏi thế bí. Nhưng quyết
không! Nó vẫn hành động theo sự bướng bỉnh, bất cần! Tự mình làm lấy một công
việc nguy hiểm và quá sức! Nghĩa là nó không chịu nhượng bộ, không chịu thua cuộc.
Điều ấy đã làm cho người cha, người bạn của cha và cả người đọc đau lòng. Còn gì
đau lòng cho bằng người cha giàu lòng thương yêu con, mà lại bị chính đứa con ấy
kiên quyết chối bỏ!
Nhưng, khi ta hiểu ra thì lại thấy rằng: chính cái hành động đáng ghét ấy lại vô
cùng đáng quý! Chính thái độ quyết liệt ngang ngạnh đó lại là biểu hiện tuyệt vời của
tình cảm người con dành cho cha. Đơn giản vì bấy giờ, cô bé thấy vết thẹo dài trên má
người đang xưng là ba đây không giống với ảnh cha mình. Cô bé không tin, và thậm
chí còn ngờ vực. Điều đáng nói là cô bé không dễ tin người khác. Cả bạn của cha, cả
mẹ xác nhận là cha. Nhưng không ai tháo gỡ được thắc mắc thầm kín trong lòng
mình, thì cô bé vẫn chưa chịu thông. Còn chưa thông thì còn chưa chịu. Nó không đơn
thuần là sự bướng bỉnh của một con bé đỏng đảnh, nhiễu sách, mà đó là sự kiên định,
quyết liệt của một người có lập trường. Đây chính là cái mầm sâu kín, sau này làm
nên tính cách cứng cỏi ngoan cường của chị giao liên giải phóng. Đến khi được ngoại
giảng giải về lai lịch vết thẹo trên má ba, thì Thu mới vỡ lẽ đó thực là ba mình. Hình
ảnh người ba thân yêu trên ảnh, người ba kính mến mà cô bé ghi sâu trong lòng, đến
lúc ấy, mới nhập vào người đang xưng ba có vết thẹo dài đây. Đã vỡ lẽ, thì lòng yêu
ba nhân lên gấp bội. Nhưng muộn quá, đúng lúc ba từ giã lên đường, nó mới có thể
gọi ba. Tiếng ba vỡ ra từ sâu thẳm lòng cô bé. Cái tiếng mà ba nó đã chờ đợi suốt chín
năm trời xa con, đã chờ đợi suốt mấy ngày trời về bên con, ông đã tưởng chẳng thể
còn được nghe, thì bất ngờ, nó thét lên. Nó vỡ ra, còn lòng người đọc thì nghẹn lại.
Người cha không cầm nổi nước mắt vì bất ngờ, vì sung sướng, vì thương yêu và vì cả
