intTypePromotion=1
ADSENSE

Hà Nội trong văn xuôi Đỗ Phấn

Chia sẻ: ViJichoo _ViJichoo | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

7
lượt xem
0
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội là đề tài nổi bật nhất trong văn xuôi Đỗ Phấn, được thể hiện rất rõ nét qua lối sống và thói quen sinh hoạt đặc trưng phố phường mà chính tác giả đã trải nghiệm. Lối sống của cư dân đô thị được thể hiện khá thành công qua cách phục trang, qua những đồ ăn, thức uống phố phường, qua văn hóa giao tiếp.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Hà Nội trong văn xuôi Đỗ Phấn

  1. TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017 61 H NỘ NỘI TRONG VĂN XUÔI ĐỖ ĐỖ PHẤ PHẤN Lê Trà My1(1), Phan Thị Minh Phương2 1 Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Trường THPT Mê Linh, Hà Nội Tóm tắ tắt: Hà Nội là ñề tài nổi bật nhất trong văn xuôi Đỗ Phấn, ñược thể hiện rất rõ nét qua lối sống và thói quen sinh hoạt ñặc trưng phố phường mà chính tác giả ñã trải nghiệm. Lối sống của cư dân ñô thị ñược thể hiện khá thành công qua cách phục trang, qua những ñồ ăn, thức uống phố phường, qua văn hóa giao tiếp. Đỗ Phấn viết về Hà Nội như một hành ñộng giữ gìn văn hóa, giữ gìn những giá trị sống của người Thủ ñô. Từ khóa: khóa Đỗ Phấn, Hà Nội, cư dân ñô thị 1. MỞ ĐẦU Đỗ Phấn từng nói: “Dù tôi có xuất bản bao nhiêu ñầu sách ñi chăng nữa thì người ñọc vẫn có thể hình dung rằng, cả ñời Đỗ Phấn chỉ viết một cuốn sách duy nhất - cuốn sách về Hà Nội”. Văn xuôi Đỗ Phấn, từ tiểu thuyết ñến tản văn, ñều là những trang viết về mảnh ñất và con người Hà Nội, thấm ñẫm hồn cốt Hà Nội xưa cùng những trở trăn của Hà Nội nay. Có thể nói, Hà Nội chính là một ñề tài nổi bật nhất trong văn xuôi Đỗ Phấn. Hay nói cách khác, ñọc Đỗ Phấn chính là nhận ra Hà Nội ñược “ghim” bằng những con chữ. 2. NỘI DUNG Đỗ Phấn vốn là một họa sĩ, 50 tuổi mới in cuốn sách ñầu tiên. Ông sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, gia ñình nhiều ñời sinh sống ở thủ ñô. Hà Nội là quê hương ông, hơn nữa, nó là tâm hồn ông, là cuộc sống của ông. Đỗ Phấn chia sẻ, viết với ông chính là vẽ, là “vẽ” Hà Nội qua những con chữ. Hà Nội trong văn xuôi của Đỗ Phấn ñược thể hiện rất rõ nét qua lối sống và thói quen sinh hoạt ñặc trưng phố phường mà chính tác giả ñã trải nghiệm. Những cư dân ñô thị có một lối sống khác với những thành viên ở các miền quê. Lối sống ấy ñược thể hiện qua trang phục, cách ăn uống và giao tiếp xã hội. Đặc biệt, khi viết về lối sống của con người 1 Nhận bài ngày12.02.2017; gửi phản biện, chỉnh sửa và duyệt ñăng ngày 20.02.2017 Liên hệ tác giả: Lê Trà My; Email: tramyle2311@gmail.com
  2. 62 TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ H NỘI ñô thị, Đỗ Phấn luôn luôn trăn trở, xót xa cho không gian văn hóa thị thành dần mờ mỏng, phai nhạt. Ông bộc lộ những xúc cảm chân thành, tha thiết khi tái hiện “sự giằng co giữa một bên là ý thức gìn giữ truyền thống và một bên là thôi thúc ñổi mới” [4]. Ông viết văn vừa như ñể ôn lại kỷ niệm, vừa như phác họa lại con người, văn hóa ñô thị qua những thăng trầm thời gian. Như ñã có lần ông trải lòng, viết văn là một hình thức tìm lại những ñiều ñã mất. Trong cuốn tản văn Ngồi lê ñôi mách với Hà Nội, qua giọng văn hóm hỉnh của Đỗ Phấn, ta thấy những chuyện trang phục, lối sống, cư xử, thái ñộ, giao tiếp… ñược coi là văn hóa ñặc trưng của phố cổ Hà Nội. Một “lịch sử thời trang” của Hà Nội ñược hiện lên qua các trang vết. Xa xưa, thời trang của người Hà Nội là thời trang “tứ chiếng” ñó là cách ñọc trại ñi của “Tứ trấn” trong “Thăng Long Tứ trấn”. Trang phục của người Hà Nội rất phong phú qua một nghìn năm hội nhập. Thời phong kiến có những qui ñịnh hà khắc với trang phục, mặc ñể phân biệt: dân ra dân, quan ra quan… Hà Nội thời Pháp thuộc ñã hình thành một phong cách ăn mặc mới lạ. Nam công chức áo vét nhạt màu, quần ka ki lơ vê gấu là thẳng tắp. Mùa hè mặc quần soóc ñi giày bata. Những tiểu thư khuê các mặc áo dài lụa cổ cao kín ñáo. Người lao ñộng là quần ống xéo vải thâm hoặc nâu với áo cánh cùng màu. Sau hòa bình lập lại năm 1954, Hà Nội có thêm mốt mới do cán bộ, bộ ñội mang từ chiến khu về: Áo ñại cán bốn túi hoặc ñồng phục công nhân. Phụ nữ thì mặc áo sơ mi may kiểu Tây nhiều màu sắc. Có thể khẳng ñịnh người Hà nội những ngày bao cấp tự hình thành cách ăn mặc của mình. Nhìn chung là kín ñáo khiêm nhường và lịch sự. Com lê áo dài chỉ những dịp lễ tết. Đời sống thị thành hiện lên chân thực qua những gì thị dân khoác lên mình. Đầu tiên là những trang phục theo xu hướng thịnh hành của từng giai ñoạn - cái vẫn ñược gọi ngắn gọn là mốt: “Thành phố cái gì cũng theo phong trào. Xưa ñã thế mà nay vẫn vậy. Đã có thời cả thành phố ñen sì một màu vi-ni-lông ướt trên những chiếc áo rét dài trùm kín ñít. Trông cứ như một chiếc cọc ñuồn ñuỗn ñen ñúa ñi lại trên ñường” [8, tr.215]. Rồi những “chiếc quần bó sát” theo kiểu “thời trang bít tất” ồ ạt tràn về. Những cư dân cũ của thành phố phần lớn giữ ñược cái giản dị, thanh lịch cần thiết. Những phụ nữ như Phượng trong Vắng mặt thường “mặc một chiếc quần lửng có dây buộc túm gấu. Chiếc áo ba lỗ hở một khoảng ngực trắng ngần lấp ló hai bầu ngực căng tràn. Mái tóc xù buộc gọn sau gáy ñể lộ ra chiếc cổ nhỏ và cao” [5, tr.165]. Họ có vẻ ñẹp toát ra từ thần thái, không phụ thuộc vào vải vóc ñắp lên người. Làm nên diện mạo phố phường còn có một phần không nhỏ của những thị dân “dự bị”. Họ là ñông ñảo những cô gái ăn sương, cave lành nghề, hay những công dân mới của thành phố: “Mẹ Khánh Ly có cách ăn mặc trang ñiểm khá là cầu kì dị hợm quê mùa. Tóc búi cao
  3. TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017 63 cài chiếc trâm lủng lẳng hai con bướm bằng bạch kim nhỏ như hạt bưởi. Vàng ñeo ñỏ tay, cổ trĩu dây chuyền ngọc. Và ñặc biệt là chiếc túi hàng hiệu có chữ LV sáng loáng luôn kề cận bên chỗ ngồi” [9, tr.139]. Ngoài ra, còn có những thanh niên nhuộm tóc xanh ñỏ quần áo bó chẽn lố nhố, người sặc mùi mĩ phẩm ñàn ông ñắt tiền và “những bộ trang phục dữ dội khoe hàng. Đảm bảo cho những tưởng tượng toàn diện về “món hàng” bên trong” [10, tr.58]. Trong nhiều trang viết, nhân vật của Đỗ Phấn bị tóm gọn bằng chính ñặc ñiểm ngoại hình. Thay vì tên riêng, họ ñược gọi bằng “ñàn bà son phấn” như chị Tích vợ chủ tịch phường Bình Sơn trong Ruồi là ruồi. Hay các cô gái tiếp viên ñược gọi theo màu áo: Trắng - Đỏ - Tím thay cho những cái tên sến sẩm, mộng mơ mà chính họ còn không nhớ nổi. Có lẽ, khi hạn chế tiếp xúc và cởi mở với nhau, những thị dân hẳn chẳng còn cách nào khác ñể cảm nhận về ñối phương qua phục trang, ñồ ñạc. Và từ ñó nảy sinh những “ma nơ canh sống“ trưng bày hàng hiệu với sự phối hợp bất chấp kiểu dáng, phong cách miễn là chúng ñắt tiền. Con người xấu xa, tốt ñẹp, lố lăng hay giản dị ñều ñược thể hiện một phần qua quần áo ñắp lên người. Nhiều khi, chính họ ñánh mất mình, tự biến mình thành những quần bò, áo hai dây Tím, Đỏ hoặc son phấn, nước hoa. Con người bị trang phục hóa, bị ñồ vật hóa một cách kì lạ. Hẳn ngoài ñô thị, chẳng có miền quê nào tồn tại nền thời trang - vỏ bọc phức tạp, ña dạng như thế. Con người ăn uống ñể duy trì sự sống. Tuy nhiên, quan niệm về việc ăn uống giữa mỗi cá nhân, mỗi vùng miền lại có sự khác nhau. Ấn tượng ñầu tiên mà những trang văn của Đỗ Phấn mang lại về Hà Nội là một thành phố có vốn văn hóa ẩm thực phong phú. Lượng cư dân khổng lồ nơi ñây như những mảnh ghép văn hóa ẩm thực kết hợp lại ñể tạo nên một “menu” ña dạng cho phố phường. Không chỉ có ñủ mọi nguyên liệu, món ăn, ẩm thực ñô thị trong văn Đỗ Phấn còn hiện lên với tất cả sự tinh tế, cầu kì. Món ăn ngon không chỉ ở cách người ta nấu nướng, pha trộn mà còn ở thái ñộ, quy trình thưởng thức rất công phu. Đơn giản như một nắm cơm chấm với ruốc kèm một vài miếng ớt xanh cũng phải bắt ñầu từ việc nắm sao cho ñúng cách. Sau ñó, phải nhai kỹ ñể cảm nhận vị ngọt của gạo, vị mặn của ruốc với vị cay xè của quả ớt xanh, chiêu thêm một ngụm nước chè nhâm nhi ñầy khoái cảm. Đọc các tản văn của Đỗ Phấn về ẩm thực ñô thị, người ñọc sẽ rất ấn tượng với hương vị của từng món ăn và vô cùng ngưỡng mộ sự am hiểu tinh tường của nhà văn. Đỗ Phấn viết về ẩm thực ñô thị từ những gì ñặc sắc nhất, lắng ñọng nhất trong dư vị: xôi, bún chả, phở, giò, cà phê, chén trà… và viết với sự từng trải, chiêm nghiệm của chính mình. Đến với tản văn của Đỗ Phấn, người ñọc như một lần ñược sống lại, ñược cảm nhận lại vị ngon của từng món ăn ñậm ñà hương vị, nồng nàn tình yêu của ẩm thực ñô thị.
  4. 64 TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ H NỘI Xôi là món ăn mà hầu như vùng miền nào cũng có và mỗi nơi có một cách chế biến riêng. Món xôi Hà Nội ai ñã từng ñược ăn, ñược nếm náp cảm nhận vị ngon, ngọt béo ngậy của từng hạt gạo quyện với hương hoa tình cảm của con người chắc hẳn sẽ không bao giờ quên ñược một món ăn ñáng nhớ như vậy. Hà Nội là nơi có nhiều loại xôi cùng lúc hơn cả: “Xôi lúa ñược chế biến cầu kì và tinh xảo. Chọn ngô nếp già tuổi ñều hạt ngâm qua ñêm. Đồ ngô lẫn với gạo nếp cái hoa vàng. Đãi ñỗ xanh vỡ ñồ riêng một chõ. Giã mịn nắm lại thành nắm bằng quả bưởi. Hành tím thái tay phi bằng mỡ lợn vàng già. Công ñoạn chế biến còn tiếp tục bởi chính bà bán xôi trên vỉa hè. Trải phần tư tàu lá sen ra mẹt ñơm xôi vào. Cầm quả ñỗ thái như bay như biến sao cho ñược một lát mỏng nhất mà diện tích lớn nhất phủ lên. Rắc hành phi óng ánh mỡ ñều một lượt. Chan một thìa mỡ lợn chảy lên trên cùng…” (Xôi). Tuy là một món ăn giản dị nhưng cần phải có sự chỉn chu trong các công ñoạn và cũng cần cả sự ñồng ñiệu tâm hồn của người chế biến lẫn người thưởng thức. Dù chỉ là một cách thưởng thức gián tiếp nhưng ñọc những bài văn nồng nàn hương vị xôi nếp của Đỗ Phấn, người ñọc cũng thỏa lòng. Hầu hết các nhân vật thị dân lâu ñời trong tác phẩm của Đỗ Phấn ñều có một vốn kiến thức ẩm thực dày dặn. Tất cả các món ăn từ ñơn giản ñến phức tạp ñều ñược họ chế biến, thưởng thức như một môn nghệ thuật. Đĩa bún ñậu với: “bát mắm tím xứ Thanh vắt chanh pha ñường và ớt bột hồng hào tươi tắn… Bún lá dày dặn cắt miếng trắng phau. Đậu Mơ rán phồng giòn dai vừa vặn còn sủi tăm mỡ. Và rổ rau kinh giới kèm thêm những miếng dưa chuột thái mỏng” [8, tr.257]. Các nhân vật thưởng thức ñồ ăn bằng cả khứu giác, thị giác và vị giác: “Mùi mắm tôm vắt chanh thơm lừng. Ớt ñỏ và rau mùi tàu xanh sẫm gai gai mép. Vài nhánh húng mập mạp xếp gọn gàng cùng với hành hoa sống cắt ngắn. Đĩa lòng luộc vẫn còn hôi hổi bốc hơi” [6, tr.44]. Thậm chí: “Chỉ mấy củ lạc rang thôi anh cũng biết ñến bốn cách làm. Rang mộc. Rang nước mắm. Rang lên xát vỏ ñập giập chưng với mỡ, muối và hành xanh. Và dĩ nhiên làm muối vừng” [7, tr.58]. Đến những món có phần phức tạp hơn một chút như thịt gà ta luộc chấm muối chanh, cá chép tai trâu rán cả con thơm lừng mùi nếp, rô don hạt bưởi rán hai lửa giòn tan vàng sậm, nước mắm ớt gừng tỏi cay xé lưỡi… Ẩm thực Hà Nội còn phải kể ñến những ñĩa ốc thơm nức mùi chanh bưởi. Gánh quà vặt cổng trường ngày trước không thể thiếu hàng ốc. Ốc loại nào thì có cách thưởng thức của loại ấy và ñều rất hấp dẫn. Ăn ốc vặn thì dùng mảnh sắt tây cắt hình tam giác nhọn làm ñồ nhể ốc. Ăn ốc mút thì dùng ñồng hai xu bẻ chiếc ñuôi nhọn ñể mút. Nhìn ñĩa ốc nóng hổi ñược múc ra ñặt cạnh bát nước mắm dấm ñường gừng ớt hấp dẫn ñược pha chế bằng nước luộc ốc cho nhạt bớt. Ăn ốc thỉnh thoảng ñệm thêm một ngụm nhỏ nước chấm cay sè... Ngoài ốc chấm còn có bún ốc cũng ngon không kém và chế biến cũng hết sức cầu kì.
  5. TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017 65 Từ chọn ốc nhồi rêu bám xanh rì ngâm kĩ hàng tuần với nước vo gạo. Hấp ốc bằng dẫm bỗng nếp cái hoa vàng, Mươi con ốc dùng chiếc mỏ thép ñập ñuôi nhể ra bấm ruột thả vào bát. Nước chấm trong veo múc bằng giuộc nứa chỉ vừa ấm gan bàn tay. Ăn với bún lá mỏng tèo trắng nõn. Tuyệt không dùng ñến bất cứ thứ rau dưa gia vị nào. Nhìn tô bún ốc thơm lừng thật khó cưỡng lại, chắc hẳn ai cũng muốn ñưa ngay vào miệng mà cảm nhận vị giòn giòn sật sật của ốc béo bùi, vị mát thơm của lát bún trắng. Không hẳn vì các ñô thị giàu có nên cư dân ở ñây thưởng thức, chế biến ñồ ăn một cách cầu kì, mà ngay cả thời nghèo khó, họ ñã coi việc nấu ăn như một nghi thức hưởng thụ mang tính văn hóa. Họ ñược cha ông dạy rằng: “Càng nghèo càng phải biết cách nấu ăn ngon thì mới sống ñược” [6, tr.169]. Trước khi muốn nấu ñược một món ăn ngon, người ta phải ñược thưởng thức chúng một cách ñúng nghĩa. Và dù là kinh doanh, buôn bán nhưng người Hà Nội xưa không vì lợi nhuận mà quên ñi việc bỏ tâm huyết, tình cảm của người chế biến. Mỗi món ăn ra ñời ñược chắt chiu biết bao tâm huyết, tình cảm của người chế biến. Không chỉ ăn, mà thói quen uống của cư dân Hà Nội cũng khác biệt với nhiều vùng miền khác. Thói quen ăn sáng uống cà phê tồn tại như một ñiều thiết yếu của cuộc sống thị thành. Nó cũng bao gồm mùi vị, không gian và nét thư thái ñặc trưng: “Hương thơm của nó có cảm giác như ñược dội lên từ ñất” [5, tr.118]. “Mi nhấp một ngụm cà phê. Giữ lại giây lát trong miệng. Mùi cà phê ấm áp dâng ñầy lên sống mũi” [5, tr.119]. Cà phê làm nên mùi phố. Mùi phố thoang thoảng hương cà phê. Điều bức bối duy nhất trong văn hóa ẩm thực ñô thị là những trà trộn công nghiệp sặc mùi kinh tế. Nó làm mất ñi hương vị của món ăn, làm phai nhạt kí ức của thị dân về thành phố và phá hủy một phần không nhỏ văn hóa tinh tế của thị thành. Tiền bạc bon chen ngấm cả vào ñồ ăn thức uống “tạo hương vị nhậm nhằn khó nuốt” [10, tr.53]. Cách chế biến cẩu thả, thô thiển làm hỏng những món ăn có tiếng: bát phở công nghiệp có “màu nước dùng lờ lợ ñục và những cọng hành nhừ nát. Thịt gà công nghiệp trắng bở và mùi hoi nồng gắt như nước vặt lông” [10, tr.104]. Nó ñi liền với những thị dân mới, cách hưởng thụ của các ñại gia sang trọng trong nhà hàng với tất cả kiểu cách cầu kì, trừ hương vị của món ăn. Và cộng thêm vào ñó là những cải biên theo chiều hướng phong phú không thể kiểm soát: “Ở Hà Nội bây giờ bún riêu ốc ñã cho thêm giò và thịt bò tái. Sẽ chẳng ngạc nhiên nếu mai kia trong bát bún ốc còn có cả vài con châu chấu rang lá chanh” [9, tr.34]. Có thể nói, lối sống của cư dân ñô thị ñược thể hiện khá thành công qua cách phục trang, qua những ñồ ăn, thức uống phố phường. Nó vừa tinh tế, thanh nhã, cầu kì, cao ñạo như nền văn hóa ngàn năm nơi ñây, vừa pha trộn nhiều xô bồ, toan tính của nền kinh tế thị trường ồ ạt. Một yếu tố nữa ñược Đỗ Phấn quan tâm là văn hóa giao tiếp của người Hà Nội.
  6. 66 TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ H NỘI Thời kì mở cửa tạo ra nhiều sự ñan cài phức tạp trắng - ñen, tốt - xấu. Các tác phẩm văn xuôi thời kì này ñã phản ánh một cách sinh ñộng bức tranh cuộc sống hỗn tạp nơi ñô thị thông qua việc xây dựng một thế giới nghệ thuật thành thị với nhiều hạng người, nhiều cảnh ngộ ña dạng, nhiều phong tục, tập tục hỗn ñộn. Truyền thống và hiện ñại là những yếu tố có mặt trong ñời sống của xã hội, trên mọi lĩnh vực của quá trình phát triển, trong ñó có lĩnh vực văn hóa giao tiếp - nền tảng tinh thần của xã hội. Tuy nhiên, truyền thống và hiện ñại không bao giờ tồn tại một cách tĩnh tại, tách biệt nhau mà luôn ở trong thế vận ñộng, liên hệ tác ñộng lẫn nhau, vừa thống nhất vừa mâu thuẫn với nhau, làm thành diện mạo văn hóa của dân tộc. Nếu không nhận dạng và giải quyết tốt sự thống nhất biện chứng giữa truyền thống và hiện ñại của văn hóa giao tiếp, chúng ta không thể phát huy ñầy ñủ vai trò của văn hóa ñối với sự phát triển xã hội. Văn hóa giao tiếp là biểu hiện của trình ñộ phát triển xã hội trong từng thời kỳ lịch sử nhất ñịnh. Mối quan hệ xã hội của con người không chỉ thể hiện ñược ñặc trưng của văn hóa xã hội mà còn thể hiện ñược tính cách, tâm lý của từng cá thể. Những mối quan hệ xã hội ñược dựng lên trong tác phẩm của Đỗ Phấn phản ánh ñầy ñủ các phương diện của xã hội thị thành với nền kinh tế phát triển như vũ bão. Ở ñó, có cả lối nói chuyện nhã nhặn, thanh lịch, lẫn cái giả dối, trơ trẽn và thô thiển, bản năng. Đó là một ñô thị phức tạp, nhiều chiều, một phông nền không ngừng biến ñộng. Trước hết là lối giao tiếp thanh lịch của những thị dân lâu ñời. Dẫu chỉ là một anh lái xe bình thường, Khai trong Ruồi là ruồi vẫn có sự lịch thiệp dễ mến, cách ăn tiêu “ñiềm ñạm cân nhắc” chứ không hợm mình. Quang Văn trong Rừng người nhẹ nhàng với cả những anh xe ôm ngoài bến xe. Hoặc như Thông trong Con mắt rỗng, khi ñi vào nhà hàng ñông ñúc “anh cúi người thận trọng luồn lách qua ñám khách ñông nghịt luôn miệng xin lỗi, xin lỗi… Đúng là tác phong người Hà Nội nhưng ở ngay chính Hà Nội bây giờ tìm ñược một người như anh cũng rất hiếm”. Đặc biệt, những thị dân lâu ñời có lối giao tiếp ñầy tự trọng. Họ ñược dạy luôn biết rõ ñịa vị của mình, không nhận những ñón rước thái quá, phù phiếm: “Lớn lên vào thời kì giáo dục dạy cho con người ta rất ý thức về vị trí trong xã hội, anh không cho phép mình có những cư xử vượt quá tầm vóc của mình. Nhún nhường ñấy mà cũng là tự trọng” [7, tr.10]. Ở nơi phố phường ñông ñúc, chẳng có gì khó hiểu khi không phải thị dân nào cũng cư xử nhã nhặn, thanh lịch cả. Cư dân thành phố cũng có lối giao tiếp ngạo mạn, khinh người: “Người Hà Nội nổi tiếng khắp trong nam ngoài bắc về phong cách bán hàng như ñuổi khách. Cái ngạo mạn của những thị dân ñầu não dù kín ñáo hay lộ liễu cũng chỉ là một mà thôi” [8, tr.22]. Thậm chí, trong lời ăn tiếng nói của họ có ý khách sáo quá ñà, ñến mức “giả dối và ñầy cạm bẫy” [10, tr.313]. Tác giả viết những câu ñầy chiêm nghiệm, với mong
  7. TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017 67 muốn góp tiếng nói làm cho lối ứng xử của con người tốt ñẹp hơn, tránh xa hiện thực: “dân phố là thế. Luôn miệng hô khẩu hiệu học hỏi nhưng nếu ñược góp ý một chút thì lập tức xù lông phản pháo cũng bằng câu cửa miệng “Xin ñừng dạy dỗ” [8, tr.213]. Ông còn ñau xót nhận ra rằng: “Số người ñóng kịch ở thành phố bao giờ cũng nhiều hơn những người sống thật” [10, tr.233]. Khó mà tránh ñược tình trạng ñau lòng này khi mọi cư dân ồ ạt dồn ứ vào những thành phố lớn. Các mối quan hệ trở nên bão hòa, luôn luôn ñổi mới tùy theo mục ñích của con người. Mối quan hệ giữa con người với con người nơi phố thị bị tiền bạc chen vào, nhanh chóng trở nên thực dụng: “Dân phố khi xong việc thường không muốn có những tiếp xúc kéo dài mất thời gian” [10, tr.182]. Không chỉ vậy, mối quan hệ giữa người với người còn trơ trẽn ñến tàn nhẫn như kiểu “biến bạn thành thực phẩm” [10, tr.90], hoặc ngập ngụa bon chen, giả dối, phiền lụy, ngờ vực của “những kẻ trơ trẽn ñến mức thật thà? Hay giả dối ñến ñộ lì lợm” [7, tr.12]. Thay vì nói chuyện, bắt tay, những cư dân sống ở những ñô thị có một cách tạo lập, duy trì mối quan hệ xã hội rất ñặc biệt - nhờ một phương tiện trung gian hiệu quả - tiền: “Hắn kín ñáo chìa ra chỉ một loại giấy phép thôi… Cái giấy phép của hắn cũng ñang trong thời kỳ chuyển ñổi. Từ rít rịt cotton sang polymer trơn chuội” [10, tr.40]. Thậm chí, tiền còn trở thành “vật liệu xây dựng” của mọi công trình lớn nhỏ. Mối quan hệ con người với con người trong tác phẩm của Đỗ Phấn bị cuốn vào vòng xoáy của việc kiếm chác và bán mua danh vọng. Hiếm hoi lắm mới bắt gặp một tình cảm giản dị, ñẹp ñẽ như lão Quảng với lão Hoạt và những người già, trẻ em cơ nhỡ ở Trung tâm bảo trợ xã hội. Nếu không phục vụ một tham vọng nào ñó, các nhân vật chỉ cần thờ ơ với nhau, cũng là một cách duy trì khoảng trống cho riêng mình: “Cuối cùng thì chỗ trú ẩn an toàn nhất lại chính là thành phố ñông ñúc. Chẳng ai quen ai ở ñấy. Không cần biết nhau hoặc biết rồi quên” [10, tr.39]. Đỗ Phấn khắc họa lối sống của con người với ngổn ngang bề bộn như chính “Hà Nội của hôm nay, trên và dưới, trước và sau, hùng hục, sùng sục, quần quật trong công cuộc mưu sinh, làm giàu, hưởng thụ, và cả tự hủy” [3]. Ông luôn “tiếc nuối về một văn hóa ứng xử của người Hà Nội. Một ñứt gãy vĩnh viễn không thể hàn gắn lại ñược nữa khi mà dân số tăng vọt với cuộc nhập cư ào ạt như bây giờ” [11]. Tuy nhiên, không phải tác giả chỉ hướng cái nhìn một chiều mang tính chất hoài cổ hoặc tiêu cực về thành phố. Ông nhận thức sâu sắc rằng: “Hà Nội phải phát triển, những ngói nâu tường cũ mất ñi cũng là ñiều tất yếu”. Dù có luyến tiếc “nếp sống bình dị êm ả, tao nhã lịch thiệp của một Hà Nội xưa ñang dần bị mai một” nhưng Đỗ Phấn vẫn tràn ñầy niềm tin vào “những thị dân cũ Hà Nội là hạt nhân ñang cố sức giữ gìn nếp sống” - một dấu hiệu ñáng mừng cho viễn cảnh “Hà Nội sẽ quay lại mạnh mẽ hơn với nếp sống thanh lịch, trật tự, tao nhã như ngày nào” [12].
  8. 68 TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ H NỘI 3. KẾT LUẬN Tại Hội sách Thành phố vì hòa bình 2014, nói về việc viết văn, Đỗ Phấn cho rằng ñó là một hành ñộng giữ gìn văn hóa. Cũng như Bùi Xuân Phái ñã lưu giữ mái ngói tường rêu vào vĩnh cửu hội họa, thì nhà văn cần làm ñiều tương tự với chữ nghĩa. Để văn hóa của một thị thành trầm mặc không bao giờ mất ñi: “vẻ ñẹp ở Hà Nội từng có và từng mất nhưng người cầm bút phải nhắc lại và làm sống dậy những giá trị, phẩm chất ấy” [2]. Cái ông luôn trăn trở là lối văn hóa ứng xử lịch lãm của “người ở Hà Nội”, làm sao cho nó ñừng phai nhạt, lai tạp, biến tướng. Ông cũng nói rất rõ rằng, quá trình ñô thị hóa là tất yếu. Ông lưu giữ những mái ngói tường nâu trong văn chương, không có nghĩa là ông bài trừ cái mới. Đỗ Phấn “không quá tha thiết hay rên rỉ tiếc nuối khi mất ñi những mái phố thâm nâu, những dãy phố cổ nhà ống mà ai ở trong ñó cũng ñều kêu khó, kêu khổ… Điều ông ấn tượng nhất cũng không phải là xã hội thị dân Hà Nội ñang sống bây giờ, mà chính là Hà Nội ở cái thời mà ông và nhiều người ñã ñược may mắn sống. Ở ñó, sự giao tiếp ñã làm nên cốt cách của con người. Ở ñó, sự văn minh công cộng làm người ta tử tế hơn… Đó là những giá trị sống mà bây giờ, với tư cách người cầm bút, ông muốn viết ra, muốn mọi người ñọc nó, và mong một ngày không xa, những giá trị ấy sẽ quay trở lại mảnh ñất này” [1]. Với những ước nguyện ấy, Đỗ Phấn có thể ñược coi là một Pablo Picasso của Hà Nội, một Hà Nội lập thể, muôn mặt ñời thường, nhưng vẫn lấp lánh những vẻ ñẹp riêng. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Mai Hoàng (2014), Vẽ Hà Nội qua con chữ, http://www.anninhthudo.vn/blog-nghe-si/ve-ha- noi-qua-con-chu/573068.antd. 2. Mi Ly (2014), Đỗ Phấn ñoạt giải Hội Nhà văn Hà Nội 2014: Nhà văn có những ký ức “ăn tiền”, http://thethaovanhoa.vn/van-hoa-giai-tri/do-phan-doat-giai-hoi-nha-van-ha-noi-2014- nha-van-co-nhung-ky-uc-an-tien-n20141005025028504.htm. 3. Hoài Nam (2013), Cuộc sống ở bên cạnh, http://nico-paris.com/tin-tuc-422/cuoc-song-o-ben- canh-hoai-nam.vhtm. 4. An Ngọc (2014), Họa sĩ, nhà văn Đỗ Phấn: “Cả ñời, tôi sẽ chỉ viết sách về Hà Nội”, http://www.vietnamplus.vn/hoa-si-nha-van-do-phan-ca-doi-toise-chi-viet-sach-ve-ha-noi /285321.vnp. 5. Đỗ Phấn (2010), Vắng mặt, Nxb Hội Nhà văn, Công ty Sách Bách Việt. 6. Đỗ Phấn (2011), Chảy qua bóng tối, Nxb Trẻ. 7. Đỗ Phấn (2011), Rừng người, Nxb Phụ Nữ. 8. Đỗ Phấn (2013), Con mắt rỗng, Nxb Văn học. 9. Đỗ Phấn (2013), Dằng dặc triền sông mưa, Nxb Trẻ 10. Đỗ Phấn (2013), Hà Nội thì không có tuyết, (tản văn), Nxb Trẻ. 11. Đỗ Phấn (2015), Ngẫm ngợi phố phường, (Tạp bút), Nxb Trẻ. 12. Dương Tử Thành (2011), Đỗ Phấn: Gã thị dân lạc lõng giữa “Rừng người”, http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/sach/lang-van/do-phan-ga-thi-dan-lac-long-giua-rung-nguoi- 2135406.html.
  9. TẠP CHÍ KHOA HỌC − SỐ 13/2017 69 HA NOI IN THE PROSE OF DO PHAN Abstrast: Abstrast Ha Noi was a prominent theme in the prose of Do Phan. Ha Noi in prose of Do Phan was expressed clearly through lifestyle and daily-living habit of the people in the city where the author had experienced. These were showed sucessfully through costume, cuisine and cultural communication. Do Phan had written about Ha Noi to preserve the cultural values of Hanoian. Keywords Keywords: words Do Phan, Ha Noi, urban population
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2