Hình tượng ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh
Sau gần hai năm được học tập và nghiên cứu tại Trường đại học Bạc Liêu. Tôi
đã tích lũy được vốn kiến thức rất bổ ích cho bản thân. Từ đó giúp bản thân tôi có
nhiều tự tin hơn trong việc làm niên luận đúng theo yêu cầu của chương trình đào tạo
ngành Ngữ văn của Trường.
Niên luận 1 là bước đánh dấu đầu tiên sự tiếp cận và từng bước trưởng thành
của sinh viên ngành Ngữ văn trong giảng đường Đại học. Để phát huy khả năng
những gì mình đã học được và nghiên cứu kiến thức nhằm tạo đà cho việc thực hiện
niên luận 2 hay luận văn tốt nghiệp sau này.
Trong quá trình thực hiện niên luận, tôi đã gặp không ích những khó khăn có
nhiều lúc gần như sẽ bỏ cuộc nhưng nhờ có sự giúp đỡ, hướng dẫn, hỗ trợ và động
viên từ gia đình, từ quý thầy cô cùng các bạn đã tạo cho tôi thêm nhiều động lực thực
hiện niên luận này. Nhờ đó mà tôi đã hoàn thành được niên luận khá tốt đẹp. Đó là
niềm vui, niềm tự hào của tôi. Nay xin cho phép tôi được gửi lời cảm ơn sâu sắc và
chân thành đến:
Cha mẹ và những người trong gia đình đã dạy dỗ và nuôi dạy tôi khôn lớn cho
đến khi tôi bước chân vào giảng đường đại học, là những người luôn kề cận và chia sẻ
mỗi lúc tôi gặp khó khăn trong cuộc sống.
Cảm ơn trường Đại học Bạc Liêu. Lãnh đạo khoa sư phạm và tổ Ngữ văn, các
thầy cô bộ môn đã cung cấp những tri thức ở nhiều lĩnh vực. Xin cảm ơn các cô, chú,
anh, chị trong thư viện tỉnh Bạc liêu và các cô, chú, anh, chị trong thư viện trường Đại
học Bạc Liêu đã nhiệt tình cung cấp những tài liệu cho tôi trong suốt thời gian nghiên
cứu. Và không thể quên gửi muôn vàn lời cảm ơn thân thương nhất đến các bạn của
tôi những người luôn sẵn sàng chia sẻ, giúp đỡ tôi những lúc gặp khó khăn.
Cuối cùng xin gửi lời cảm ơn vô cùng sâu sắc và chân thành tới cô Hứa Bích
Thủy, là người đã tạo điều kiện và trực tiếp hướng dẫn đề tài. Trong thời gian làm
niên luận, cô đã tận tình hướng dẫn thực hiện đề tài, cô luôn quan tâm hết lòng, cung
cấp nhiều tri thức bổ ích, khoa học. Giúp tôi giải quyết các vấn đề nảy sinh trong quá
trình làm niên luận và hoàn thành niên luận đúng định hướng ban đầu.
Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn! Chúc tất cả mọi người sức khỏe và
thành đạt.
Bạc Liêu, tháng 6 năm 2011
SVTH: Huỳnh Văn Trắng
Phần mở đầu
1. Lí do chọn đề tài
Mỗi khi nhắc đến Việt Nam không ai không nhắc đến Hồ Chí Minh, một người
mà dân tộc ta luôn tự hào. Người có một tâm hồn trong sáng, một lối sống thanh cao,
một cuộc đời vĩ đại nhưng lại hết sức bình dị. Bác không chỉ là nhà cách mạng lỗi lạc
mà Bác còn là một nhà văn, nhà thơ lớn. Tuy chưa một lần Bác nhận mình là một nhà
thơ cũng không có ý lập sự nghiệp thơ, nhưng với tài năng và tâm hồn của Người
nghệ sĩ, đã tạo nên các tác phẩm (đặc biệt là thơ) có giá trị vô cùng to lớn cho nền Văn
học Việt Nam. Thơ Bác là sự kết hợp sâu sắc nhiều vẻ đẹp trong thơ, là những vần thơ
cực kì tinh tế, giàu chất thép và chứa chan tình người, là tiếng nói bình dị, gần gũi mà
điêu luyện, sáng tạo, giàu cảm xúc và luôn bừng sáng trí tuệ, gắn với thực tiễn cách
mạng và tràn đầy khát vọng ước mơ, tư tưởng tình cảm của Người. Trong thơ Hồ Chí
Minh không chỉ biểu hiện chất thép, tinh thần chiến đấu mà còn biểu hiện tư tưởng thi
sĩ, ngoài hình tượng chiến đấu, hình tượng đất nước ta còn bắt gặp hình tượng ánh
trăng.
Ánh trăng là một hình tượng nghệ thuật, một mô típ nghệ thuật truyền thống
mà ta từng gặp trong thơ xưa và nay. Ở mỗi nhà thơ sự miêu tả ánh trăng có những nét
đẹp, nét độc đáo riêng và ánh trăng trong thơ Bác cũng vậy. Tìm hiểu ánh trăng trong
thơ Bác là tìm hiểu một hình tượng nghệ thuật được xây dựng với những nét lạ, nét
độc đáo thể hiện được phong cách Hồ Chí Minh.
Những trang thơ của Người là một kho tàng quý giá cho nền văn học Việt
Nam. Trong những năm qua, đã có những nhà nghiên cứu về thơ Bác với nhiều bài
viết và công trình khác nhau, đã có những đóng góp quý trong việc giới thiệu cái hay,
cái đẹp trong thơ Bác. Nhiều vấn đề của thơ Bác đã được đề cập hoặc khai thác sâu
trên một số mặt. Đã đến lúc cần thêm nhiều công trình nghiên cứu hơn nữa và công
trình của mỗi người sẽ góp phần nhỏ vào việc tìm hiểu thơ Bác. Thơ của Hồ Chí Minh
nói chung cũng như “Hình tượng ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh” nói riêng thật sự
đã để lại nhiều sự chú ý của các độc giả, và các nhà nghiên cứu, phê bình cả trong và
ngoài nước. Từ trước đã có nhiều ý kiến đánh giá, nhận xét, tranh luận gây gắt nay
người viết tiếp tục phân tích, nghiên cứu thêm. Từ những lí do đó, người viết chọn đề
tài “Hình tượng ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh” với mong muốn tìm hiểu hình
tượng nghệ thuật nói chung cũng như hìng tượng ánh trăng trong thơ Bác.
2. Lịch sử vấn đề
Bàn về ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh thì có rất nhiều công trình nghiên cứu
có giá trị. Những tài liệu này giúp cho người viết niên luận có thêm cơ sở, có thêm
những định hướng ban đầu. Sau đây là những vấn đề mà người viết niên luận đã trích
lược được:
Năm 1979, trong quyển Chủ tịch Hồ Chí Minh nhà thơ lớn của dân tộc, Hà
Minh Đức đã tìm hiểu thơ Hồ Chí Minh “Cái đẹp nên thơ của thiên nhiên trong thơ
Người biểu hiện rõ rệt nhất trong vẻ đẹp của những đêm trăng. Thơ Hồ Chí Minh có
nhiều trăng. Trăng trong thơ Người tập trung vào hai thời kì sáng tác ở hai hoàn cảnh
đặc biệt. Trong cảnh tù đày, giữa căn phòng chật hẹp, tâm tối ngột ngạt, vầng trăng
là hiện tượng thiên nhiên duy nhất thường xuyên đến được với người tù. Trăng là biểu
tượng của vẻ đẹp thanh bình, của mơ ước tự do, của sự cảm thông thân thiết,… Trăng
trong thơ Hồ Chí Minh thường rất sáng, ánh sáng của trăng đêm rằm, của vầng trăng
thu. Vầng trăng thường trong và đẹp, Người không nói đến ánh trăng nhạt, mờ ảo của
vầng trăng khuyết, của ánh trăng non. Đó không phải là chuyện ngẫu nhiên, mà xuất
phát từ tấm lòng của người yêu thích những vẻ đẹp sáng trong, rực rỡ và không có
cảm hứng với cái mờ tối, lẫn lộn. Trăng trong thơ Hồ Chí Minh sáng đẹp, và không hề
gợn buồn”. [3; trang 162, 163,164] Trong thơ Bác trăng luôn luôn được trìu mến:
trăng là ánh sáng, là trong trắng, là mát mẻ, là thái bình, là hạnh phúc mơ ước của
con người, là niềm an ủi và cũng là tượng trưng cho tình chunh thủy, lòng trung thành
với hứa hẹn”.[4 trang 178] Ông đã nghiên cứu một cách khá đầy đủ về hình ảnh thiên
nhiên, tìm hiểu từng vẻ đẹp của ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh và ông cũng có so
sánh ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh với ánh trăng của một số nhà thơ khác. Nhưng
ông chỉ tìm hiểu ánh trăng trong thơ Bác chủ yếu ở vẻ đẹp thiên nhiên, tác giả chưa đi
sâu vào “Hình tượng ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh” về giá trị tư tưởng.
Năm 1995, trong quyển Suy nghĩ mới về Nhật kí trong tù, Nguyễn Huệ Chi đã
nghiên cứu: “Thơ Hồ Chí Minh Không chỉ viết một bài về trăng. Trong thiên nhiên có
lẽ trăng là hình tượng gắn bó nhất với tâm hồn con người trăng là người bạn thanh
cao và gần gũi”.[tr 295; 5] Tác giả đã chỉ ra ánh trăng là đỉnh cao vẻ đẹp của thiên, đã
phân tích ánh trăng về mặt nghệ thuật một cách khá đầy đủ. Nhưng tác giả chỉ phân
tích ở phạm vi một số ít bài thơ viết về ánh trăng trong tập thơ Nhật kí trong tù của Hồ
Chí Minh, còn những bài thơ khác của Bác viết về ánh trăng thì chưa được tác giả đề
cập.
Năm 1999, Hoài Thanh toàn tập phần phê bình và tiểu luận (tập II VÀ III),
Ông đã tìm hiểu về thơ Bác “Thiên nhiên rất nhiều vẻ và vẻ nào cũng đáng yêu.
Nhưng yêu nhất vẫn là cảnh trăng sáng. Trong thơ Bác, cũng như Chinh phụ ngâm,
trong Hoa tiên, trong truyện Kiều có rất nhiều trăng”.[tr 789; 6].Thực ra thơ Bác
cũng hay nói đến thiên nhiên, nhưng thiên nhiên trong thơ Bác có phần không giống
thiên nhiên trong thơ xưa. Trong thơ xưa yêu thiên nhiên nhiều khi là một cách để xa
lánh, để quay lưng lại với đời. Còn với Bác, yêu thiên nhiên, yêu đời là một. Trong thơ
Bác thiên nhiên nhiều và đẹp . Đặc biệt trong thơ Bác có rất nhiều trăng. Ngay ở
trong tù, Bác cũng thưởng trăng” [tr 1102; 6] Có thể nói Hoài Thanh ông là người đã
nghiên cứu hình tượng ánh trăng trong thơ Hồ Chí Minh gần như đầy đủ tất cả các
khía cạnh. Song ông dành phần lớn vào tập thơ Nhật kí trong tù.
