Ch−¬ng 8
c¹n s÷a
1. Môc ®Ých c¹n s÷a
Tr−íc khi ®Î bß cÇn cã mét thêi gian nghØ
kh«ng v¾t s÷a, gäi lµ thêi kú c¹n s÷a. Môc ®Ých cña nã
lµ ®Ó cho tuyÕn s÷a ®−îc nghØ ng¬i vµ håi phôc, kh«i
phôc hÖ thèng ®iÒu hoµ thÇn kinh thÓ dÞch sau mét
thêi gian tiÕt s÷a ®· cã nh÷ng mÊt c©n b»ng nhÊt ®Þnh.
C¹n s÷a t¹o ®iÒu kiÖn cho c¬ thÓ tÝch luü chÊt dinh
d−ìng chuÈn bÞ cho chu kú tiÕt s÷a sau vµ ®Æc biÖt lµ
®Ó h×nh thµnh s÷a ®Çu ®−îc tèt. MÆt kh¸c c¹n s÷a cßn
nh»m môc ®Ých tËp trung dinh d−ìng cho sù ph¸t triÓn
cña bµo thai vµ ë giai ®o¹n nµy tèc ®é ph¸t triÓn cña
thai rÊt nhanh.
2. Thêi gian c¹n s÷a
Trong ®iÒu kiÖn thøc ¨n dinh d−ìng b×nh
th−êng, bß cã n¨ng suÊt s÷a kh«ng cao l¾m th× thêi
gian c¹n s÷a kho¶ng 2 th¸ng lµ võa. §èi víi bß ®Î løa
1 vµ bß cao s¶n cã thÓ kÐo dµi thêi gian c¹n s÷a h¬n
mét chót. NÕu thêi gian c¹n s÷a qu¸ ng¾n th× träng
l−îng s¬ sinh cña bª sÏ nhá, tuyÕn s÷a ch−a ®−îc phôc
håi vµ c¬ thÓ ch−a ®−îc tÝch luü tho¶ ®¸ng, s÷a ®Çu
kÐm chÊt l−îng, ¶nh h−ëng xÊu ®Õn søc ®Ò kh¸ng cña
bª non (B¶ng 3) vµ n¨ng suÊt s÷a cña kú tiÕp theo. Tuy
nhiªn, thêi gian c¹n s÷a qu¸ dµi (70-75 ngµy) còng
kh«ng tèt h¬n thêi gian c¹n s÷a 50-60 ngµy; ngoµi ra,
kÐo dµi thêi gian c¹n s÷a sÏ lµm gi¶m hiÖu qu¶ kinh tÕ
ch¨n nu«i bß s÷a.
B¶ng 3: ¶nh h−ëng cña thêi gian c¹n s÷a ®Õn khèi l−îng s¬ sinh
vµ tû lÖ m¾c bÖnh cña bª s¬ sinh
Thêi gian
c¹n s÷a
Träng l−îng bª s¬
sinh
Tû lÖ m¾c bÖnh
10 ngµy - 88,6 %
30 ngµy 24,1 kg 34,5 %
40 ngµy 26,5 kg 15,6 %
45-75 ngµy 28,9 kg -
3. Ph−¬ng ph¸p c¹n s÷a
Khi c¹n s÷a ph¶i c¨n cø vµo ®Æc ®iÓm cña con
vËt, ®Æc biÖt lµ n¨ng suÊt s÷a tr−íc lóc c¹n s÷a ®Ó cã
biÖn ph¸p t¸c ®éng thÝch hîp. Bß ph¶i ®−îc c¹n s÷a
triÖt ®Ó, kh«ng bÞ viªm vó vµ ¶nh h−ëng xÊu ®Õn c¸c
ho¹t ®éng c¸c chøc n¨ng kh¸c.
Nguyªn t¾c c¬ b¶n cña viÖc c¹n s÷a lµ lµm
ngõng qu¸ tr×nh t¹o s÷a th«ng qua viÖc lµm thay ®æi
c¸c tÝn hiÖu cña ph¶n x¹ cã ®iÒu kiÖn vÒ tiÕt s÷a vµ
h¹n chÕ nguån nguyªn liÖu t¹o s÷a (nÕu cÇn), cã nghÜa
lµ thay ®æi (gi¶m) sè lÇn v¾t, thêi gian v¾t, thay ®æi
c¸ch v¾t vµ ®Þa ®iÓm v¾t vv.. NÕu nh− c¶m thÊy nh÷ng
biÖn ph¸p ®ã ch−a cã hiÖu qu¶ th× rót bít møc nu«i
d−ìng, khi cÇn thiÕt lo¹i ra khái khÈu phÇn ¨n c¸c thøc
¨n nhiÒu n−íc, thøc ¨n kÝch thÝch tiÕt s÷a vµ thøc ¨n
tinh. NÕu bß ch¨n th¶ th× cã thÓ ngõng ch¨n th¶ vµ
chuyÓn sang cho ¨n thøc ¨n kh«. TÊt nhiªn, cÇn ph¶i
thÊy r»ng nÕu kh«ng qu¸ cÇn thiÕt, nhÊt lµ ®èi víi bß
thÊp s¶n, th× kh«ng nªn c¾t gi¶m møc nu«i d−ìng v×
viÖc ®ã sÏ ¶nh h−ëng xÊu ®Õn sù ph¸t triÓn cña thai vµ
sù chuÈn bÞ cña bß cho lÇn ®Î s¾p tíi.
Trong thêi gian c¹n s÷a cÇn ®¶m b¶o vÖ sinh,
s¸t trïng tèt nóm vó v× bß dÔ bÞ viªm vó.
Tuú theo n¨ng suÊt s÷a cßn l¹i tr−íc ngµy c¹n
s÷a mµ ng−êi ta th−êng ¸p dông hai ph−¬ng ph¸p c¹n
s÷a sau:
a. C¹n s÷a chËm
C¹n s÷a chËm ¸p dông víi bß cã n¨ng suÊt s÷a
cßn 8-10kg/ngµy trë lªn. Thêi gian lµm c¹n s÷a
kho¶ng 10-15 ngµy. Tr−íc khi ®Î 70-75 ngµy b¾t ®Çu
gi¶m sè lÇn v¾t s÷a tõ 3 xuèng 2 råi sau ®ã xuèng 1
lÇn trong ngµy vµ cuèi cïng cã thÓ v¾t c¸ch nhËt. Thay
®æi giê v¾t, n¬i v¾t, c¸ch v¾t vµ ng−êi v¾t. Gi¶m bít
thøc ¨n, n−íc uèng, ch¨n th¶. T¸c ®éng nh− vËy trong
10-15 ngµy s÷a sÏ gi¶m ®Õn møc thÊp nhÊt, lóc ®ã v¾t
thËt kiÖt s÷a lÇn cuèi cïng, röa s¹ch vµ s¸t trïng kü
c¸c nóm vó. TiÕp tôc gi¶m thøc ¨n, n−íc uèng vµ theo
dâi 2-3 ngµy n÷a vµ mçi ngµy s¸t trïng nóm vó 2 lÇn.
KiÓm tra nÕu thÊy vó kh«ng xuèng s÷a, c¨ng ®á coi
nh− ®· c¹n s÷a thµnh c«ng. B¬m mì kh¸ng sinh (vÝ dô
cloxaman) vµo tÊt c¶ c¸c èng nóm vó vµ chuyÓn bß
sang ®µn kh¸c.
NÕu thÊy vó s÷a qu¸ c¨ng, ®á, nãng, bß s÷a
kh«ng yªn th× ph¶i c¹n s÷a l¹i vµ t¸c ®éng c¸c biÖn
ph¸p nh− trªn mét c¸ch triÖt ®Ó h¬n.
b. C¹n s÷a nhanh
C¹n s÷a nhanh ¸p dông cho nh÷ng bß cã n¨ng
suÊt s÷a cßn l¹i d−íi 8kg/ngµy. C¸c biÖn ph¸p nh− trªn
nh−ng thêi gian ng¾n h¬n (5-7 ngµy). ë mét sè c¬ së,
ngay c¶ nh÷ng bß cã n¨ng suÊt s÷a cao còng ¸p dông
biÖn ph¸p c¹n s÷a nhanh. Ng−êi ta cho r»ng nÕu c¹n
s÷a trong thêi gian dµi 10-15 ngµy víi chÕ ®é gi¶m
thøc ¨n, n−íc uèng nh− thÕ sÏ ¶nh h−ëng xÊu ®Õn thai.
Trong tr−êng hîp nµy nªn t¸c ®éng m¹nh h¬n nh−
gi¶m thøc ¨n tinh, n−íc uèng, gi¶m h¼n c¸c lo¹i thøc
¨n xanh, chØ cho ¨n cá kh« vµ gi¶m lÇn v¾t s÷a, sau vµi
ngµy ngõng v¾t h¼n. Ph−¬ng ph¸p nµy ®ang ®−îc ¸p
dông réng r·i nh−ng khi tiÕn hµnh ph¶i thËn träng.
C¹n s÷a tøc th×
Ngoµi c¸c ph−¬ng ph¸p c¹n s÷a nh− trªn, hiÖn
nay mét sè n−íc cßn ¸p dông mét ph−¬ng ph¸p c¹n
s÷a nhanh ®Æc biÖt nh− sau:
Ngõng ngay viÖc v¾t s÷a khi cÇn c¹n s÷a, dï
thÊy bÇu vó c¨ng còng kh«ng v¾t. §Ó tr¸nh viªm vó do
vi trïng g©y nªn, sau khi v¾t s÷a lÇn cuèi b¬m vµo bÇu
vó mét hçn hîp kh¸ng sinh d¹ng keo. Hçn hîp nµy
ph¶i cã phæ diÖt trïng réng, ph¶i ®−îc ph¸t t¸n ®Òu
trong bÇu vó, thêi gian t¸c dông t−¬ng ®èi dµi, ®ång
thêi kh«ng lµm h¹i ®Õn tuyÕn s÷a.
§iÒu kiÖn quyÕt ®Þnh thµnh c«ng cña ph−¬ng
ph¸p nµy lµ ®¶m b¶o v« trïng tuyÖt ®èi. Do ®ã tr−íc
khi c¹n s÷a cÇn kiÓm tra, nÕu vó bÞ s−ng th× ph¶i ®iÒu
trÞ xong míi c¹n s÷a.
Sau khi b¬m kh¸ng sinh ®−a bß sang phßng c¹n
s÷a s¹ch sÏ vµ ®−îc tiÖt trïng tr−íc. Theo dâi trong
thêi gian 3-5 ngµy. NÕu cã kÕt qu¶ tèt th× ®−a bß sang
®µn c¹n s÷a.
Tr−íc khi c¹n s÷a 24-36 giê kh«ng cho ¨n thøc
¨n tinh vµ nh÷ng thøc ¨n kÝch thÝch tiÕt s÷a.
