MÃ THẦY CÓ CÔNG DỤNG GÌ?
Tên khoa học và tác dụng dược lý
Mã thầy là một loại củ mọc dưới nước to bằng củ hành,
bên ngoài mang lớp vỏ màu nâu đen. Tên khoa học là
Heleocharis dulcis (Burm.f.). Trong dân gian, mã thầy
còn có nhiều tên gọi khác như củ năn, bột tề, thủy vu, ô
vu, ô từ, hắc sơn lăng, địa lật, hồng từ cô...
Củ mã thầy chứa 68,52% nước, 18,75% tinh bột, 2,25%
đạm, 0,19% mỡ và 1,58% chất khoáng. Đặc biệt còn chứa
Puchiin, một chất có tính kháng khuẩn không chịu nhiệt.
Điều này giải thích tại sao dịch ép củ mã thầy lại có tác
dụng ức chế đối với một số loại vi khuẩn như tụ cầu vàng,
trực khuẩn coli...
Công dụng của mã thầy theo y học cổ truyền
Trong y học cổ truyền, mã thầy được nói đến rất sớm
trong các y thư cổ như Biệt lục, Bản thảo cương mục, Bản
thảo cầu nguyên, Bản thảo cầu chân, Bản thảo tái tân,
Nhật hoa tử bản thảo, Trấn nam bản thảo, Bản kinh phùng
nguyên... trên cả hai phương diện thực phẩm và dược
phẩm. Theo dược học cổ truyền, mã thầy vị ngọt, tính
mát, có công dụng thanh nhiệt sinh tân, lương huyết giải
độc, hóa đàm tiêu tích, lợi niệu tiêu thũng, minh mục chỉ
huyết..., thường được dùng để chữa các chứng bệnh như
nhiệt bệnh thương tân (sốt cao mất nước), hoàng đản
(vàng da), huyết nhiệt tiện huyết (tiểu ra máu do huyết
nhiệt), trĩ sang hoặc lỵ tật tiện huyết (đại tiện ra máu do trĩ
hoặc lỵ), niệu lạc kết thạch (sỏi đường tiết niệu), mục xích
(đau mắt đỏ), phế táo, đàm nhiệt khái thấu (viêm phế
quản, viêm họng... do đàm nhiệt), ung thũng sang độc
(mụn nhọt, viêm loét da niêm mạc, nhọt độc...), mụn
cóc...
Ví dụ, dùng nước ép mã thầy, lê, rễ lau, mạch môn và ngó
sen uống để hỗ trợ trị liệu bệnh nhiễm trùng có sốt cao,
khát nước nhưng không có mồ hôi; Dùng mã thầy rửa
sạch, thái vụn, sắc uống thay trà để chữa vàng da và tiểu
tiện bất lợi; Dùng mã thầy ngâm rượu uống để chữa đại
tiện ra máu tươi và chứng đầy bụng; Dùng mã thầy tươi
ép lấy nước cốt uống để chữa viêm hầu họng; Dùng bột
mã thầy sao tồn tính bôi vào nơi tổn thương để chữa viêm
loét miệng...
Một số cách dùng cụ thể
Cách dùng mã thầy rất đơn giản, có thể ép nước, sắc
hãm, ngâm rượu, sao tồn tính để uống hoặc giã đắp,
sao tồn tính để dùng ngoài. Liều dùng mỗi ngày từ 50-
100g dưới dạng thuốc sắc. Dưới đây, xin giới thiệu một số
cách dùng cụ thể.
Công thức 1: Mã thầy 500g, đường phèn 250g. Mã thầy
rửa sạch, bỏ vỏ ngoài, thái miếng rồi ép lấy nước (nếu có
máy ép là tốt nhất), lọc qua vải sạch rồi hòa với đường
phèn, chia uống vài lần trong ngày. Công dụng: Thanh
nhiệt hóa đàm, nhuận phế, dùng làm đồ uống giải khát có
tính mát bổ và chữa các bệnh lý viêm nhiễm cấp tính
đường hô hấp trên như viêm họng, viêm amydal, viêm
phế quản...
Công thức 2: Mã thầy 500g, mật ong 500g. Mã thầy rửa
sạch, nghiền nát, ép lấy nước rồi hòa mật ong để uống.
Công dụng: Thanh nhiệt trừ đàm, nhuận phế bổ hư, dùng
làm đồ uống bổ mát và phòng chống các bệnh lý viêm
nhiễm cấp tính đường hô hấp.
Công thức 3: Mã thầy 200g, ngó sen tươi 200g, lê 200g,
mật ong 15ml. Tất cả các vị thuốc rửa sạch, thái rồi ép lấy
nước, lọc qua vải sạch, hòa với mật ong để uống. Công
dụng: Thanh nhiệt nhuận phế, khứ hỏa trừ ho, dưỡng âm
cầm máu, dùng làm đồ uống mát bổ và phòng chống các
chứng bệnh như viêm đường tiết niệu, viêm họng, viêm
phế quản, trĩ, sốt cao mất nước...
Công thức 4: Mã thầy 200g, đường phèn 80g, mía 350g,
cà rốt 200g. Mã thầy rửa sạch, gọt vỏ, ngâm nước muối
một lát rồi lại rửa sạch; Mía róc vỏ, chặt khúc, ngâm qua
nước muối; Cà rốt rửa sạch thái miếng. Tất cả cho vào nồi
đun trong 30 phút với lượng nước vừa đủ, để nguội uống
trong ngày. Công dụng: Thanh nhiệt hóa đàm, tiêu tích
hóa thực, sinh tân chỉ khát, lợi niệu hạ áp, dùng rất tốt cho
những người bị viêm đường tiết niệu, viêm họng, tiểu tiện
bất lợi, viêm thận mạn tính, cao huyết áp, say rượu...
Công thức 5: Mã thầy 100g, chanh tươi 100g, nước đun
sôi để nguội 1.000ml. Mã thầy rửa sạch gọt vỏ, thái
miếng; Chanh gọt bớt vỏ xanh bổ đôi; Hai thứ cho vào
nồi sắc lấy nước uống. Công dụng: Sinh tân chỉ khát, giải
thử an thai, dùng làm đồ uống giải nhiệt và chữa các bệnh
viêm đường hô hấp trên, cao huyết áp...
Công thức 6: Mã thầy 200g, đường phèn 150g, hoài sơn
25g, hạt sen 25g, khiếm thực 25g, sa sâm 25g, ngọc trúc
25g, bách hợp 25g, ý dĩ 25g và long nhãn 25g. Tất cả đem
sắc với một lượng nước vừa đủ trong 60 phút, để nguội
uống trong ngày. Công dụng: Thanh nhiệt sinh tân, lương
huyết giải độc, hóa đàm tiêu tích, mát gan sáng mắt, dùng
làm đồ uống trong mùa hè rất tốt.
Công thức 7: Mã thầy 10 củ, hải đới 25g, râu ngô 25g. Mã
thầy gọt vỏ, rửa sạch, thái miếng, đem sắc cùng hải đới và
râu ngô uống trong ngày. Công dụng: Thanh nhiệt, lợi
niệu, giáng áp, dùng làm đồ uống để phòng chống cao
huyết áp.
Công thức 8: Mã thầy lượng vừa đủ, dạ dày lợn 1 cái. Mã
thầy gọt vỏ rửa sạch, thái vụn; Dạ dày lợn làm sạch rồi
cho mã thầy vào trong, buộc kín miệng, đem hầm chín,
chế thêm gia vị, chia ăn vài lần trong ngày. Công dụng:
Kiện tỳ, tiêu tích, dùng cho người ăn kém, chậm tiêu, hay
đầy chướng bụng.
Vì có tính lạnh nên mã thầy không thích hợp với những
người có thể chất hoặc bệnh lý thuộc thể hư hàn, biểu
hiện bằng các triệu chứng như sợ lạnh, tay chân lạnh, hay
đau bụng khi ăn đồ sống lạnh, đại tiện lỏng hoặc nát, dễ bị
cảm lạnh, ăn kém tiêu...