Nguyễn Khuyến nhà thơ
của quê hương làng cảnh Việt Nam
Nông thôn là đề tài hết sức quen thuộc trong thơ Nguyễn Khuyến.Ông viết nhiều, viết
đúng và viết hay về thiên nhiên, con người, cuộc sống thôn quê. Nguyễn Khuyến được
mọi người suy tôn là thi sĩ
của nông thôn quả là
xứng đáng.
Trước Nguyễn Khuyến,
cảnh thôn quê đã từng
xuất hiện ít nhiều trong
thơ Nguyễn Trãi:
“Ao cạn, vớt bèo cấy
muống
Đìa thanh phát cỏ ương sen”
Và một số nhà thơ trung đại khác. Nhưng chỉ đến Nguyễn Khuyến, văn học mới thực sự
trở về làng quê, về với người dân nơi thôn dã.
Làng cảnh quê hương đi vào thơNguyễn Khuyến đã nhạt dần những ước lệ công thức mà
đậm chất hiện thực.Từ cảnh mùa hè”Trâu già gốc trụi phì hơi nắng” đến bức tranh mùa
thu”Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt-Ngõ trúc quanh co khách vắng teo”; từ cảnh nước
lụt” Bóng thuyền thấp thoáng dờn trên vách” đến cảnh:” Dở trời mưa bụi còn hơi rét”…
tất cả đều mang những nét riêng của vùng chiêm trũng, của nông thôn đồng bằng Bắc Bộ,
quê hương của chính nhà thơ.Nhà thơ dồn tất cả những những tình cảm của mình vào tác
phẩm, viết về con người và cuộc sống thôn quê.Ông viết về cảnh lụt lội:
“Quai mễ thanh liêm đã lở rồi
Vùng ta âu cũng lụt mà thôi
Gạo dăm ba bát cơ còn kém
Thuế chỉ vài nguyên dáng vẫn đòi
…Đi đâu cũng thấy người ta nói
Mười mấy năm nay cát lại bồi.”
Thiên tai xảy ra làm cho con người đói khổ và lam lũ. Nguyễn Khuyến cùng sống với
nhân dân, cùng chịu chung nổi khổ của họ nên những trang viết của ông thấm đẫm niềm
đồng cảm ,xót thương. Ông lo lắng cho đời sống người dân khi có lũ tràn về.Lụt lội triền
miên làm cho cuộc sống ngày càng thêm đói kém với biết bao lo toan chồng chất đặt lên
vai người dân lao động.Lụt lội, mất mùa, miếng ăn còn không kiếm đủ nhưng thuế má
vẫn nặng gánh. Nhà nước không lo lắng tới, không biết tới dù chỉ là chút ít nỗi khổ của
người dân.
“Bèo nỗi lênh đênh đầu nội sạch.
Lúa chiêm sâu thẳm cánh đồng không”
Ông tả chân thật cảnh vật khi nước dâng cao.Mọi vật đều chìm trong biển nước.Lúa
chiêm nằm dưới bao nhiêu lớp nước.Nhà thơ không nói thẳng nhưng thật chất đã vạch ra
thảm hoạ, nỗi đói kém trước mắt sẽ xảy đến cho người dân lao động quê ông.
Ông viết về lụt lội và còn viết về những thiên tai, mất mùa luôn rình rập ập đến đối với
người lao động.Ông viết về họ và cũng là viết về chính bản thân mình, về cảnh sống
chung với mọi người.
“Năm nay cầy cấy vẫn chân thua
Chiêm mất đằng chiêm ,mùa mất mùa.
Phần thuế quan Tây, phần trả nợ
Nửa công đứa ở, nửa thuê bò
Sớm trưa dưa muối cho qua bửa
Chợ búa trầu chè chẳng dám mua.
Thiên nhiên ,tạo hoá vô tình với người dân lao động đã là một lẽ, đằng này ngay cả
những quan trên, những bậc phụ mẫu, những bậc được mệnh danh là cha là mẹ dân cũng
vô tình trước những thiên tai, mất mùa xảy đến .Người dân vừa phải chịu nỗi khổ mất
mùa, vừa phải chịu thuế má nặng nề.Thật là trăm điều khổ.Họ phải chi li, tính toán trong
từng chi tiêu dù là nhỏ nhặt nhất, cần thiết nhất trong cuộc sống hàng ngày. Chẳng dám đi
chợ,chẳng dám trầu chè.Rồi những khó khăn, chật vật ấy dẫn họ đến nợ nần :
“Lãi mẹ lãi con sinh đẻ mãi
Chục năm chục bảy tính nhiều sao
Ra đường kẻ cả dừng chân hỏi
Vào cửa người sang ngửa mặt chào”
Nợ nần chồng chất, xóm thôn xơ xác tiêu điều, chợ họp phiên giáp tết trong làng trong
xóm cũng chẳng thấy nói chuyện mua sắm, chỉ nghe hỏi nợ nần từ năm trước:
“Hàng quán người về nghe xáo xác
Nợ nần năm trước hỏi lung tung”