Nhận diện nhân vật Hoạn Thư trong "Đoạn trường
tân thanh" của Nguyễn Du
Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều) có sức thu hút đặc biệt đối với giới
nghiên cứu, phê bình văn học trong và ngoài nước. Bởi trong kiệt tác này, Nguyễn Du
đã tái hiện được cả một thế giới với những nhân vật thật hơn cả người thật. Hoạn Thư
là một trong số đó. Sự phức tạp và tính đa diện của nhân vật này có phải là mâu thuẫn
trong thế giới quan, nhân sinh quan của tác giả? Đã có rất nhiều nhận xét, đánh giá
khác nhau và nhiều khi mâu thuẫn, đối lập nhau về Hoạn Thư. Nhìn chung, những
nghiên cứu này có thể chia làm hai hướng. Thứ nhất, Hoạn Thư được nhìn nhận như
là một nhân vật phản diện và cùng với các nhân vật phản diện khác, Hoạn Thư là
nguyên nhân làm cho Kiều phải gánh chịu bao nỗi bất hạnh. Như vậy thì về cơ bản,
Hoạn Thư trong Đoạn trường tân thanh chỉ là một bản sao từ Kim Vân Kiều truyện.
Các tác giả đều thống nhất với nhau rằng, Hoạn Thư là biểu tượng của cái ghen khủng
khiếp, một con người lắm mưu, nhiều kế, một kẻ ác độc đến tàn nhẫn, sẵn sàng chà
đạp lên phẩm giá con người để trả mối tư thù. Ngược lại với cách nhìn trên, có một số
nhà nghiên cứu lại coi Hoạn Thư cũng chỉ là một nhân vật bi kịch, một nạn nhân trong
tác phẩm. Điều này được họ chứng minh khi chỉ ra sự sáng tạo của Nguyễn Du trong
các tình tiết, sự thay đổi tính chất mối quan hệ giữa Hoạn Thư, Thúy Kiều và Thúc
Sinh trong Đoạn trường tân thanh. Đặc biệt, giữa Hoạn Thư và Thúy Kiều không tồn
tại mối quan hệ đối lập mà họ là những người “tri âm, tri kỉ” của nhau. Như thế, bước
sang Đoạn trường tân thanh, Hoạn Thư đã trở thành một con người mới. Nguyễn Du
đã thể hiện tài năng xuất sắc của mình trong việc xây dựng thành công hình tượng
nhân vật này. Vậy thì cuối cùng, Hoạn Thư là nhân vật phản diện hay bi kịch? Và điều
đó có ý nghĩa như thế nào khi nghiên cứu Đoạn trường tân thanh của Nguyễn Du
trong tương quan so sánh với Kim Vân Kiều truyện? Thiển nghĩ, đó là câu hỏi không
dễ trả lời trong một bài viết.
Con người không thể tồn tại tách rời xã hội, nói cách khác con người luôn phải
sống trong một môi trường nhất định và bản chất con người luôn được bộc lộ thông
qua những mối quan hệ trong môi trường ấy. Mác nói: “Con người là tổng hoà các
mối quan hệ xã hội”. Nghĩa là, khi ta muốn tìm hiểu bản chất một con người cụ thể thì
cần phải xem xét đến những mối quan hệ xã hội của con người đó.
Con người trong văn học cũng luôn được đặt trong những mối quan hệ phong
phú, phức tạp và qua đó, nhà văn sẽ xây dựng cho nhân vật của mình những cuộc đời,
số phận và tính cách khác nhau. Trong Đoạn trường tân thanh, bên cạnh Thúy Kiều,
Hoạn Thư là một nhân vật có vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng. Nhà nghiên cứu Đông
Hồ từng nhận xét, nếu không có Hoạn Thư thì Đoạn trường tân thanh sẽ “sụt đi hết
nửa phần giá trị”. Ông khẳng định Hoạn Thư là “một nhân vật lạ lùng kì tuyệt phi
thường” và “ví phỏng không có vai trò của Hoạn Thư thì quyển Truyện Kiều là một
câu chuyện nhạt quá”(1). Nghiên cứu về thân phận của Hoạn Thư thì không gì bằng
đặt nhân vật này trong mối quan hệ với Kiều và Thúc Sinh.
Để làm thay đổi tính cách của Hoạn Thư, trước hết Nguyễn Du đã làm thay đổi
tính cách của Thúc Sinh. Sang đến Đoạn trường tân thanh, chàng Thúc không còn một
chút chí khí nào (dù cũng là ít ỏi) như trong Kim Vân Kiều truyện. Một chàng Thúc
có đôi lúc cương cường biến mất để nhường chỗ cho một Thúc Sinh trí tuệ thấp kém,
đớn hèn và bạc nhược. Vì vậy, Hoạn Thư trong Đoạn trường tân thanh trở nên bản
lĩnh, thông minh, sắc sảo, “thiệp thế biết điều” hơn rất nhiều so với Hoạn Thư trong
nguyên tác. Việc lược bớt, đảo và thêm vào một số chi tiết cũng làm thay đổi tính cách
của Hoạn Thư. Đến Đoạn trường tân thanh, một Hoạn Thư nanh nọc và tàn ác đã được
thay thế bởi một Hoạn Thư vị tha, độ lượng. Với việc lược đi một số tình tiết biểu hiện
sự ghê gớm, tàn độc của Hoạn Thư, Nguyễn Du đã chứng tỏ ông rất đề cao tấm lòng
liên tài, sự tri ngộ, biết cảm thông, chia sẻ ở nhân vật này. Đây là điều khác nhau cơ
bản giữa Hoạn Thư trong Đoạn trường tân thanh và Hoạn Thư trong Kim Vân Kiều
truyện.
Từ việc thay đổi tính cách của Hoạn Thư, Nguyễn Du đã làm thay đổi số phận
của nhân vật này. Bước sang Đoạn trường tân thanh, Hoạn Thư đã trở thành một nhân
vật bi kịch và để làm được điều này, Nguyễn Du đã thay đổi tính chất mối quan hệ
giữa Hoạn Thư và Thúc Sinh, Hoạn Thư với Thúy Kiều.
Quan hệ vợ chồng giữa Thúc Sinh và Hoạn Thư không hề bình thường bởi
trước hết đây là mối quan hệ mang tính đẳng cấp. Thúc Sinh chưa bao giờ là một
người chồng theo đúng nghĩa của nó mà trong tay Hoạn Thư, trước sau anh ta cũng
chỉ là một con rối, một thằng hề mà thôi. Sự đối lập - tương phản về tính cách giữa vợ
chồng Thúc - Hoạn chưa phải là bi kịch lớn nhất của Hoạn Thư mà ở nàng còn một
nỗi đắng cay hơn nhiều: đó là bi kịch của người đàn bà có chồng mà không được
chồng yêu, lại bị chồng lừa dối và phụ bạc.
Dưới ngòi bút Nguyễn Du, cuộc tình Kiều - Thúc càng say đắm, nồng nàn và
đẹp đẽ bao nhiêu thì tình cảm vợ chồng Thúc - Hoạn lạt lẽo, vô vị bấy nhiêu. Đoạn
Thúc Sinh từ biệt Thúy Kiều thể hiện rõ nhất tình cảm hai người dành cho nhau và
đây có thể coi là một trong những đoạn thơ vào loại hay nhất Đoạn trường tân thanh:
Người lên ngựa kẻ chia bào,
Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san.
Dặm hồng bụi cuốn chinh an,
Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh.
Người về chiếc bóng năm canh,
Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi.
Vầng trăng ai xẻ làm đôi,
Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường.
Kiều - Thúc chia tay trong một tâm trạng ngổn ngang, rối bời. Nỗi buồn trong
Kiều da diết mà sâu lắng. Có thể nói, đây là cuộc chia tay đầy nước mắt. Phải về quê
thăm vợ đối với Thúc Sinh là một việc “vạn bất đắc dĩ”. Nếu như Nguyễn Du đã dành
biết bao câu thơ hay để đặc tả mối tình Kiều - Thúc thì tình cảm vợ chồng Thúc -
Hoạn sau bao ngày gặp lại chỉ được ông miêu tả trong một dòng lục bát:
Lời tan hợp nỗi hàn huyên,
Chữ tình càng mặn chữ duyên càng nồng.
Tình cảm Thúc Sinh dành cho Hoạn Thư chỉ có bấy nhiêu. So với Thúy Kiều,
Hoạn Thư quả thực rất thiệt thòi. Vì thông minh và nhạy cảm, Hoạn Thư lại ý thức rất
rõ điều này và đó trở thành một nỗi đau thường trực trong nàng. Thúc Sinh yêu Kiều
bao nhiêu thì điều đó càng chứng tỏ chàng phụ bạc Hoạn Thư bấy nhiêu. Khi từ biệt
Kiều để về thăm vợ chàng bịn rịn, đau khổ bao nhiêu thì khi chia tay với Hoạn Thư
chàng vui mừng, hạnh phúc bấy nhiêu:
Được lời như cởi tấc son,
Vó câu thẳng ruổi nước non quê người.
Trong tâm trạng ấy, khung cảnh thiên nhiên trước mắt Thúc Sinh bỗng trở nên
rất đẹp và nên thơ:
Long lanh đáy nước in trời,
Thành xây khói biếc non phơi bóng vàng.
Thật tội nghiệp cho Hoạn Thư!
Như vậy, trong mối tình tay ba Kiều - Thúc - Hoạn, Nguyễn Du dựng nên
nhiều sự đối lập và sự đối lập ấy đã làm tăng tính chất bi kịch ở Hoạn Thư.
Ở đoạn Kiều báo ân, báo oán, bằng cách lược bỏ một số chi tiết trong nguyên
tác, Nguyễn Du đã đẩy bi kịch của Hoạn Thư lên tới đỉnh điểm. Đó là bi kịch của
người đàn bà trong hoạn nạn bị chồng bỏ rơi. Trong Kim Vân Kiều truyện, sau khi
được Kiều báo ân, Thúc Sinh đã chủ động xin Thúy Kiều tha cho vợ mình: “Kính bẩm
