intTypePromotion=1
ADSENSE

Phân loại hệ thống quốc tế trong nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế

Chia sẻ: Cothumenhmong Cothumenhmong | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

61
lượt xem
6
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết trình bày phân loại hệ thống quốc tế trong nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế dựa trên đặc điểm không gian địa lý; dựa trên lĩnh vực tương tác; dựa vào trạng thái, tính chất; dựa vào sự phân bố quyền lực hay cơ cấu quyền lực; sự phân chia hệ thống quốc tế của Morton Kaplan...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phân loại hệ thống quốc tế trong nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế

PH^N LOfll H€ THONG OUOC T€ TRONG<br /> NGHICN ClhJ LiCH SUT QUflN HC QU6c TC<br /> f,'; vjn-;<br /> <br /> <br /> HOANG K H A C NAM*<br /> <br /> <br /> phan tich cac ye'u to' lidn quan dd'n sQ van<br /> H e thd'ng qud'c t l la tdng hdp cac chu<br /> the quan he qud'c td' (QHQT) va sQ<br /> tQdng tac l i n nhau giQa chung dQdc cd c i u<br /> ddng QHQT trong lich sQ. Vdi y nghia phan<br /> anh thiic tien g i n kd't giQa cae qud'c gia, h?<br /> theo nhiing luM 1? va mau hinh n h i t dinh. thd'ng qud'c t l chinh la sQ the hien qua<br /> He thd'ng qud'c te' la mot quan nidm ly lu^n trinh phat trien cua QHQT theo thdi gian.<br /> dQdc xay dOng dQa tren ly thuyd't he thd'ng. Tuy nhidn, vide ap dung nay IM tQdng<br /> X u i t phat tQ Ly thuyd't he thd'ng chung ddi Idiac n h a u do dQa trdn nhQng each<br /> {General Systems Theory) cua hoc gia ngQdi phan loai he thd'ng qud'c td' k h i c nhau. S Q<br /> Ao Ludwig von BertManffi, each tilp can phan loM Idiie n h a u x u i t phat tQ cich tid'p<br /> va phan tich he thd'ng dQdc ap dung trong can khac nhau vdi nhQng tidu chi k h i c<br /> Idioa hoc xa hdi tQ nhQng nam 1950-1960, nhau. S Q phan loai Idiac n h a u la dilu binh<br /> trong dd cd Uch sQ QHQT. Mot sd' hoc gia thQdng bdi tuy thudc vao muc tieu nghien<br /> ndi tilng nhU Morton Kaplan, Rosecranee, cQu Idiac nhau. Mdi cich phan loM d i u cd<br /> Kenneth WMtz, Gilpin, Joseph Nye... la nhQng Qu diem ridng khi hQdng tdi lam rd<br /> nhQng vi du cua vide phat trien ly thuyd't sQ van ddng eua ydu td' nao dd trong he<br /> he thd'ng trong linh vQc nghidn cQu nay. thd'ng qud'c td'. Vi t h i , vide tim hieu cac cich<br /> Hidn nay, ly luEln he thd'ng qud'c te da dQdc phan loai khac n h a u se giup dem them sQ<br /> i p dung Idia rdng rM trong nghien cQu da dang va linh boat trong nghien cQu<br /> QHQT ndi chung, lich sQ QHQT ndi ridng. QHQT va lich sQ.<br /> Xuit phat tQ ly do dd, bM vid't n i y n h i m<br /> Trong nghien cQu QHQT, t h u a t ngQ "he<br /> gidi thieu mot sd' each phan loai h? thdiig<br /> thd'ng qud'c tl*' dQdc hieu theo hai nghia<br /> qude te chii ylu ma cd the vkn dung dQdc vao<br /> Idiae nhau. Nghia d i u tien la de chi mdt<br /> trong nghidn cQu Uch sQ QHQT. Cie each<br /> phQdng phap nghidn cQu hay rdng hdn la<br /> phan loai nay diia trdn nhiing tieu chi khac<br /> mdt c i p do nghien cQu. Nghia thQ hM la de<br /> nhau nhQ dac diem khdng gian dia ly, linh<br /> md ta he thd'ng cie qud'c gia hay rdng hdn<br /> vQc tQdng tac, trang thM va tinh chit, cd c i u<br /> la he thd'ng cae chu the QHQT x u i t phat tQ<br /> phan bd'quyin liie cua he thd'ng qud'c td',...<br /> each tid'p can he thd'ng. Ca hM nghia nay<br /> deu khien he thd'ng qud'c t l cd the dQdc ap 1. DQa t r e n d a c d i e m k h o n g g i a n dja ly<br /> dung trong nghidn cQu lich sQ QHQT. Vdi y Theo each phan loM nay, h? thd'ng qucic te<br /> nghia la phQdng phap, he thd'ng qud'c te dQdc phan chia lam hM loai: He thd'ng qude te<br /> dQdc sQ dung nhQ cdng cu de phat hidn va toan ciu (hay cdn goi la he thd'ng toan ciu, h?<br /> <br /> •PGS.TS. Khoa Qude te hoc - TrUdng DHKHXH&NV - DHQG HN<br /> 54 Rghign curu Lich sit. s6 8.201Q<br /> <br /> thd'ng the' gidi) va he thd'ng qude te' Idiu vQc dao va Ddng Nam A luc dia, nhQ Benelux ciia<br /> (hay cdn goi l i he thd'ng khu vQc). Tay Au va Balkan cua Ddng Au...<br /> H^ thd'ng toan c i u la de chi he thd'ng Tuy cung la mot p h i n tQ ciia h? thd'ng<br /> qud'c t l cd quy md Ididng gian dia ly k h i p qud'c t l toan ciu, song h$ thd'ng khu vQc<br /> t h i gidi hoac g i n k h i p t h i gidi. He thd'ng thQdng la mot he thd'ng k h i chat do cd<br /> toan c i u chi x u i t hi?n khi QHQT da phat n h i l u mdl tQdng t i c lau ddi, sau s i c va<br /> trien dat tdi quy md toan ciu, idii sQ phu phong phu hdn so vdi he thong qud'c t l toan<br /> thudc l i n n h a u giQa eic ehu the QHQT c i u . Ddi vdi cie he thd'ng Idiu vQc chat che,<br /> cung dien ra k h i p t h i gidi. Trong lich sQ h? thd'ng toan c i u n h i l u khi lai ddng vM<br /> QHQT, chi cd hM h? thd'ng qud'c t l dQdc coi trd nhQ mdi trQdng bdn ngoM ciia he thd'ng<br /> la h? thd'ng toan ciu. Dd la he thd'ng qud'c khu vQc. Trong h? thd'ng Idiu vQc nay, eic<br /> t l thdi ky 1945-1991 va he thd'ng qud'c t l p h i n tii thQdng chiu tac ddng tQ h? thong<br /> sau Chien tranh lanh hidn nay.<br /> khu vQc n h i l u hdn la he thdiig toan c i u bdi<br /> H? thong Idiu vQc de chi he thd'ng qud'c khu vQc la mdi tnidng trQc tilp. Nhin<br /> t l cd quy md Ididng gian trong mdt khu vQc chung hidn nay, he thdng khu vQc v i n tdn<br /> dia ly nao dd cua t h i gidi. Theo dinh nghia tai manh me trong he thohg toan e i u va<br /> cua BrMUard Ph. va DjMili M.R., he thd'ng<br /> thQdng mang theo minh nhQng dac trQng<br /> khu vQc la "tdng hdp cac tQdng t i c dac<br /> ridng ca ve chinh t h i l i n tQdng t i c giQa cac<br /> trQng trdn cd sd sQ phu thudc vao dia ly"<br /> p h i n tQ cua he thdiig.<br /> (1). N l u dQa trdn IdiM nidm he thd'ng qud'c<br /> Cung diia trdn yeu to' dia ly, cd ngQdi<br /> td' nhQ da trinh bay d trdn thi he thd'ng khu<br /> phan chia k i t hdp vdi ydu to chinh trj<br /> vQc cd the dQdc hieu la "tdng hdp eic chu<br /> thanh Ddng va Tay nhQ trong Chiln tranh<br /> the QHQT g i n bd trong cung mdt Idiu vQc<br /> lanh (y thQc he, e h i do chinh tri, chie'n iQdc<br /> dia ly va nhQng tQdng t i c dac trQng ciia<br /> an ninh...), kd't hdp vdi y l u to'kinh te thanh<br /> chung". Trong thiic tien Uch sQ, he thdng<br /> khu vQc x u i t hidn tnide he thong toan c i u Bic va Nam nhQ hidn nay (mQc do giau<br /> khi QHQT mdi chi p h i t triln tren quy md nghdo, trinh do p h i t trien kinh t^...) (2). Mac<br /> khu vQc. NhQng khi he thd'ng qud'c t l toan du eic thuat ngQ nay dQdc sQ dung Idii phd<br /> ciu hinh thanh, he thd'ng Idiu vQc v i n tid'p bid'n nhQng Bic, Nam, Ddng, Tay khdng<br /> tuc tdn tai va trd thanh nhiing tieu he thd'ng hoan toan la nhiing h? thd'ng. Xdt theo quan<br /> bdn trong h? thd'ng dd, tQc la mdt dang p h i n diem cua chu nghia khu vQc, dd khdng phai<br /> tQ ciia he thd'ng qude t l toan eiu. la cie khu vQc ma chi l i tap hdp nhiing<br /> Trdn ed sd dd ma ngQdi ta cd the chia t h i p h i n tii cd ctmg nhQng dac diem chung ve<br /> gidi thanh cie h? thd'ng khu vQc nhQ chau chinh tri hay kinh te va diing thuat ngQ dia<br /> Au, chau Phi, chau My, chau A... Cae he ly de md ta Qdc Id ma thdi.<br /> thd'ng khu vQc nay ciing dQdc chia tid'p thMih Uu dilm ciia each phan loai nay la giup<br /> cac tieu h? thd'ng khu vQc nhd hdn nhQ Tay t h i y dQdc qua trinh md rdng cua QHQT<br /> Au va Ddng Au d chau Au; Bic My, My trong lich sQ va hien tai. Nd cung giup tim<br /> Latinh d chau My; Ddng Nam A, Ddng Bie hieu thdm eic xu hQdng toan c i u hda, khu<br /> A, Nam A, Trung CMi Ddng d chau A; Bic vQc hda va mdl tQdng tac giQa chung. NgoM<br /> Phi, Trung Phi, Nam chau Phi d chau Phi... ra, each phan loai nay ciing giup t h i y cac<br /> Tham chi, eic tieu he thd'ng khu vQc nay cdn t i e ddng tQ ca toan c i u va khu vQc tdi sQ<br /> dQdc chia nhd tid'p nQa nhQ Ddng Nam A hai van ddng cua QHQT.<br /> Phan loai hg Ihgng qugc ti... 55<br /> <br /> NhQde dilm cua each phan chia Idiu vQc chQc nang nhQ he thd'ng Idnh te va h?<br /> nay la d ba diem. ThQ nhdt, Idiu vQc dia ly thd'ng chinh tri. Tuy nhidn, trong tQng loai<br /> dQdc hinh t h a n h khdng ehi tQ sQ g i n k l v l h? thd'ng chQc nang, sQ phan chia tilp ciing<br /> dia ly ma cdn phu thudc vao ba ylu td' nQa Idia Idiac nhau do diia trdn sQ k i t hdp them<br /> la tQdng ddng ve van hda xa hdi, tQdng tac nhiing tidu chi Idiae bdn canh tidu chi chung<br /> v l chinh tri va tQdng tac kinh t l (3). Vl the, la mQc do tQdng tac trong Knh vQc chQc nang.<br /> vide phan loai chi diia t h u i n tuy vao tidu Vi du, diia trdn tieu ehi k i t hdp la c h i d? sd<br /> chi Ididng gian dia ly khdng phan anh dQdc hOu Idnh te, cd cae he thd'ng Idnh te nhQ h?<br /> tinh chinh the va linh vQc tQdng tac da thd'ng Idnh te' tQ ban ehii nghia (TBCN) va h?<br /> dang cua he thd'ng Idiu vQc. ThQ hai, sQ thd'ng kinh te' xa hdi ehu nghia (XHCN).<br /> phan chia diia theo ye'u to' dia ly nhQ trdn TQdng tQ nhQ v^y, diia trdn y thQc h?, h?<br /> cung Ididng phan anh chinh xae mQc do thd'ng chinh tri gdm h? thd'ng chinh tri TBCN<br /> tQdng tac giQa cac p h i n tQ vd'n la ed sd va he thd'ng chinh tri XHCN. Vi du khac diia<br /> hinh t h a n h ndn he thd'ng. Vi du, chau A trdn tidu chi kd't hdp la chii nghia khu vQc<br /> khdng b i n la mot he thd'ng bdi sQ tQdng tac kmh te, ed he thd'ng kmh te Tay Au (EU), Bie<br /> giQa Ddng Nam A va Tay A la Idia ylu, My (NAFTA) va Ddng A; k i t hdp vdi thQdng<br /> Ddng Nam A la mot he thd'ng rd rang song mai hay tM chinh, cd he thd'ng thQdng mai<br /> thQc t l cac tQdng tac Idnh te vdi bdn ngoM qude td'va he thd'ng tM chinh qudic tl...<br /> lai manh hdn trong h? thd'ng... ThQ ba, Trong mdt chQng miic nhd hdn, ciing cd<br /> each phan chia nay bi chi phdi bdi sQ phan ngitdi dQa them he thd'ng van hda-xa hdi<br /> chia dia ly t r u y i n thd'ng ndn dang gap khd vao trong nghidn cQu QHQT. H? thdiig nay<br /> khan trong vide giM thich hi?n tQdng x u i t cd the dQdc xae dinh theo nhiing tQdng<br /> hien n h i l u h? thd'ng khu vQc khdng n i m ddng chung v l van hda, tdn giao, ngdn ngQ<br /> trong Idiudn khd dia ly nhQ quan niem hay cung ngudn gd'c s i c tdc... hoac dQdc<br /> trQdc Ida. Vi du, chau A-ThM Binh DQdng phan loai theo tQng tidu chi ridng re. Tuy<br /> cd dQdc coi la he thd'ng khu vQc khdng khi nhidn, vide sQ dung he thd'ng nay Ididng<br /> cd nhilu y l u td' cua he thd'ng nhQng IM hdi<br /> phd bid'n l i m trong nghidn cQu QHQT bdi<br /> Idid xae dinh khudn Idid dia ly cua nd.<br /> nhQng diem chung van hda-xa hdi chQa<br /> 2. Diia t r e n l i n h viic txidng t a c b i n da dem lai tinh chinh the cho he thd'ng<br /> Trong nghien cQu QHQT, ddi khi he ciing nhQ tQdng tac van hda-xa hdi chQa du<br /> thd'ng qud'c t l dQdc phan loM theo Unh vQc manh de cd the tao ra h? thd'ng.<br /> boat ddng nao dd cua he thd'ng. Dd cung la Cac he thd'ng chQc nang theo cich phan<br /> linh vQc tap trung sQ tQdng tac giQa cae loM nay cung ed the dQdc coi la nhQng tieu<br /> p h i n tQ. Dd cung la ndi dien r a boat ddng he thd'ng bdn trong mdt he thong qud'c t l<br /> chQc nang chu ydu cua he thong qud'c t l , toan c i u hay khu vQc n i o dd. Richard W.<br /> tQc la phan Qng eua hd thd'ng ddi vdi cie Mansbach cho r i n g tieu h? thd'ng l i<br /> p h i n tQ eung dien ra chu y l u trong linh "nhQng tQdng t i c rdng rM giQa cie chu the<br /> vQc nay. Vi the, cac h? thong qud'c t l dQdc trong mot he thd'ng ldn hdn v l nhQng v i n<br /> phan loai theo linh vQe tQdng tac cdn dQdc d l Cl? the" (4). Theo dinh nghia nay, cac h^<br /> goi la hd thd'ng chQc nang. thd'ng Idnh t l , chinh tri, van hda... la<br /> Theo each phan loai nay, h? thd'ng qud'c nhQng tieu he thd'ng ciia he thd'ng qud'c t l<br /> t l thQdng dQdc chia t h a n h cae he thd'ng da di?n vd'n gdm n h i l u linh vQc tQdng t i c .<br /> 56 Rghign curu Lich siSr. sg 8.2010<br /> <br /> Uu diem ciia each p h a n loai n i y l i giup cua he thd'ng cung chat che hdn va eic luat<br /> t h i y dQdc cd sd v i linh vQc lidn kd't chu ye'u chdi cua he thd'ng nay ciing ed .hieu iQc ldn<br /> sriQf» cac p h i n tQ de tao t h i n h he thd'ng hdn. Ddng thdi, boat dpng chQc nang hay<br /> qud'c te. Nd ciing giup t h i y dQdc chQc nang phan ling cua h$ thd'ng tdi eic p h i n tQ ciing<br /> cua h? thd'ng de tQ dd d o i n dinh dQdc p h i n thQdng manh hdn. Cdn trong h? thd'ng qude<br /> nao phan Qng cua h? thd'ng ddi vdi cie te ldng, t i t ca cie y l u td' tren d i u yeu hdn<br /> p h i n tQ va quan he giQa ehiing. Cich phan nhilu. He thd'ng XHCN v i TBCN trong<br /> loai nay cung giup tim hieu sQ van ddng Chiln tranh lanh la nhiing vi du dien hinh<br /> cua QHQT trong tQng linh vQc cu the. eua h? thd'ng chat. Ddi vdi he thdiig ldng,<br /> Tuy nhien, each phan loai nay cung cd it h i u h i t cac he thd'ng qude td' toan c i u d i u la<br /> n h i t hM nhQdc diem. ThQ nhdt, sQ q u i tap he thd'ng long. Trdn cap do khu vQc, ASEAN<br /> trung vao mot linh vQc boat ddng chQc d Ddng Nam A cung la mdt hd thd'ng Idia<br /> nang cua he thd'ng de d i n dd'n cM nhin long leo trong Chie'n tranh lanh nhQng hien<br /> nay mQc do da giam bdt tuy v i n cdn long.<br /> p h i l n dien khi khdng phan anh dQdc tinh<br /> da dien cua h? thd'ng ciing nhQ tQdng tac Cdch thQ hai dQa trdn trang thM quan<br /> trong he thd'ng. He thd'ng qud'c td' thQdng la h? vdi ben ngoM n h i l u hay it. Theo each<br /> da linh vQc va cac linh vQc nay deu quan nay, cd hM loai la h? thd'ng qud'c te md va<br /> trong nhQ nhau. ThQ hai, sQ phan loai nay he thd'ng qud'c te ddng. He thd'ng qud'c t l md<br /> cung khd giup t h i y d i y dii nguydn n h a n v i la he thd'ng cd quan he vdi ben ngoM nhilu,<br /> dilu Iden cua sQ van ddng trong he thd'ng va tham chi la cd xu hQdng md rdng k i t<br /> qud'c te' khi thiic te' cho t h i y , giQa cac linh nap thdm cie p h i n tQ mdi. Cdn he thong<br /> vQc thQdng cd sQ dan xen va tQdng tac l i n qud'c t l ddng la h? thd'ng tQdng dm khdp<br /> kin, it quan h? vdi bdn ngoM va cd xu<br /> nhau k h i manh me. Tham chi, n h i l u khi<br /> hQdng phan bi?t ddi xQ vdi eic p h i n tQ<br /> sQ tQdng t i c trong linh vQc nay hoan toan<br /> ngoai he thd'ng. Bdi tQdng t i e vdi mdi<br /> cd the hi thay ddi bdi nhQng b i l n ddng<br /> trQdng bdn ngoai n h i l u hdn ndn he thdiig<br /> trong nhQng linh vQc Idiac.<br /> md eung de chiu t i c ddng tQ ngoM hdn h?<br /> 3. Diia v a o t r a n g t h a i , t i n h c h a t thd'ng ddng. Vi du, h i u h i t h$ thd'ng kinh<br /> Day la cich phan loM x u i t p h i t tQ mue t l cua eac nQdc de qud'c t h a n h lap cung vdi<br /> dieh cua ngQdi nghidn cQu. Cach phan loai eic thudc dia hoac ddng minh cua minh<br /> nay cd the van dung diia tren nhQng tidu tnide nam 1945 d i u la he thd'ng ddng trong<br /> chi khac nhau. Cd bd'n loai tieu chi dQdc sQ khi he thd'ng Idnh t l the' gidi ciing nhQ cac<br /> dung phd b i l n la mQc do tQdng t i c giQa cae h? thd'ng kinh te Idiu vQc hi?n nay deu la<br /> p h i n tQ trong h? thd'ng, trang thM quan he h? thd'ng md. Hay NATO la mdt h? thdng<br /> vdi bdn ngoM, trang thM dn dinh va tinh quan sQ ehinh trj tQdng ddi ddng trong<br /> c h i t chu y l u cua tQdng t i c trong he thd'ng. Chie'n t r a n h lanh nhQng da ed xu hQdng trd<br /> Cdch thQ nhdt diia trdn mQc do tQdng t h a n h he thd'ng md hdn sau Idii khd'i Hi?p<br /> t i c manh hay ye'u, long hay chat giQa cie Qdc quan sQ Warsaw khdng cdn nQa.<br /> p h i n tQ trong he thd'ng. Theo each n i y , cd Cdch thQ ba diia trdn trang t h i i dn djnh<br /> hai loai he thd'ng qud'c td' chat va ldng. ciia he thd'ng. Theo each nay, cd the phan<br /> Trong he thd'ng qud'c t l chat, sQ tQdng tac loai h? thd'ng qud'c t l t h a n h hai loai: H?<br /> giQa eae p h i n tQ la Idia sau sic vdi mQc do thd'ng qud'c t l dn dinh hay Ididng dn dinh.<br /> phu thudc l i n nhau tQdng ddi ldn. Cd c i u He thd'ng qud'c te dn dinh la h? thd'ng cd sQ<br /> Phan loai hg Ihgng qugc ti. 57<br /> <br /> dn dinh tQdng ddi trong cd c i u phan bd' c i u vd'n la nhQng dac tinh can ban cua he<br /> quyen liic eua he thd'ng, trong each thQc thd'ng. NhQde diem nQa la nd chi phan i n h<br /> quan he giQa cie chu t h i QHQT va trong dQdc trang thM tinh ma Ididng lam rd dQdc<br /> phQdng thQc t i c dong eua he thd'ng qud'c t l trang thM ddng eua h? thd'ng trong khi<br /> ddi vdi cie chu the. Cdn he thd'ng qud'c td' thiic t i h e thd'ng ludn van ddng va biln ddi.<br /> khdng dn dinh thi khdng dQdc nhQ vay. Vi 4. Diia v a o sii p h a n b o q u y e n liic h a y<br /> du, he thd'ng qud'c t l trong thdi ky giQa hM cd c a u q u y e n liic<br /> cuoc T h i chiln (1919-1939) la khdng dn<br /> Day la cich phan loai dQdc sQ dung k h i<br /> dinh vdi nhiing bid'n dong thQdng xuydn.<br /> phd bie'n trong nghidn cQu cung nhQ tren<br /> Trong khi dd, he thd'ng qud'c t l trong thdi<br /> cie phQdng tien thdng tin dai chung. Cich<br /> ky Chidn tranh lanh lai la tQdng ddi dn<br /> phan loai nay chiu anh hQdng ldn eua he<br /> dinh vdi nhiing xu hQdng van ddng k h i rd<br /> quy chid'u quyin liic va each tid'p can he<br /> rang. TQdng tQ nhQ vay, hidn nay, he thd'ng<br /> thd'ng cua Chu nghia Hidn thiie Mdi. Theo<br /> Idiu vQc Tay Au la he thd'ng dn dinh, cdn he<br /> dd, he thd'ng qud'c td' dQdc phan loai diia<br /> thd'ng Idiu vQc Trung Ddng v i n tid'p tue<br /> theo cd eau phan bd' quyin liie trong he<br /> Ididng dQdc dn dinh.<br /> thd'ng. Cd c i u p h a n bd' quyin liic dQdc the<br /> Cdch thQ tu dQa trdn tinh c h i t ehu ylu<br /> hidn b i n g "cQc". Ciic {Polarity, Polar) vd'n<br /> cua tQdng tac trong he thd'ng. Theo each<br /> la mot t h u a t ngQ vat ly va dQdc sQ dung<br /> nay, he thd'ng qud'c te cd the la he thd'ng<br /> trong QHQT de chi nhQng trung tam quyin<br /> xung dot hay he thd'ng hdp t i c . Tinh c h i t<br /> liic doe lap trong he thd'ng qud'c t l . Cac<br /> hdp tac hay xung dot dQdc phan i n h qua<br /> trung tam quyin iQc nay cd the la qud'c gia<br /> m i u hinh tQdng tac chu y l u giQa eic p h i n<br /> hoac lien minh giQa cac qud'c gia (5). Theo<br /> tQ va tao t h a n h xu the quan he chung<br /> cich phan loM nay, cd nhQng dang he<br /> trong he thd'ng qud'c td'. Day la each phan<br /> thd'ng qud'c te sau: H? thd'ng ddn ciie, hM<br /> loai hay dQdc i p dung de phan ky lich sQ<br /> ciic, ba cQc va da ciie.<br /> QHQT. Vi du, he thd'ng quan binh quyin<br /> iQc d chau Au thdi gian 1815-1914, h? + He thd'ng ddn cQc (Unipolar system) Ik<br /> thd'ng qud'c te trong thdi ky giQa hM cuoc he thd'ng qude td' cd mdt trung tam quyin<br /> T h i chiln (1919-1939) va he thd'ng qud'c t l iQc ma cac p h i n tQ Idiac phai xoay quanh<br /> trong thdi ky Chid'n tranh lanh d i u la he nd (6), tQc la phM chiu anh hQdng chi phdi<br /> thd'ng xung dot. Trong khi dd, he thd'ng cua nd. He thd'ng ddn cQc dQdc bieu hidn<br /> qud'c t l sau Chie'n tranh lanh cd ve nhQ la dQdi n h i l u dang thQc k h i c nhau nhQ ba<br /> mdt he thd'ng hdp tae n h i l u hdn khi hdp tac chu, he thd'ng d l qud'c hay hidn tQdng mot<br /> va hdi nhap dang la nhQng xu thd' ldn, ldi sidu CQdng. Trong dd, ba chu (Hegemony) cd<br /> cud'n moi chu the t h a m gia. Qu t h i quyin liic vQdt troi so cie p h i n tQ<br /> Cich phan loai nay cd Qu diem d chd la Idiac trong he thd'ng qud'c t l dd'n mQc cd the<br /> ndu bat dQdc nhQng dac diem hay kha mot minh chi phdi cac luM 1? cung nhQ s i p<br /> nang ndi bat nao dd cua he thd'ng qud'c td' xd'p trong QHQT. Vi du, vai trd ba chu cua<br /> va dilu nay la cd ich trong nghidn cQu. Tuy My va Lidn Xd trong tQng phe TBCN va<br /> nhidn, vide chi diia tren tinh c h i t hay XHCN thdi ky Chid'n t r a n h lanh. He thd'ng<br /> trang thM nao dd eua he thd'ng thi khdng d l qud'c cd q u y i n liic g i n nhQ tuyet doi eiia<br /> giup phan anh dQdc mQc do va quy md cua mot nude d l qud'c dQdc the hi?n qua sQ cM<br /> tQdng tac cung nhQ Ididng cho t h i y diidc ed trj hoac Idem soat eac p h i n tQ khac trong<br /> 58 Rghign curu Lich siSr. sg 8.2010<br /> <br /> he thd'ng ca ve ddi ngoai l i n ddi ndi. H? tQng hidn dien trong ljch sii. Song so vdi<br /> thd'ng de qud'c tdn tai n h i l u trong lich sQ cie hinh thM Idiac, tinh dn djnh cua nd<br /> vdi cac d l qude va he thd'ng thudc dja eua nd. Ididng cao bdi thQdng cd xu hQdng hM nQdc<br /> Vi du, he thd'ng de qude La Ma thdi cd dai, lidn minh de chd'ng lai nQdc kia va de<br /> he thd'ng de qud'c Trung Hoa thdi trung dai, ehuyen thanh he thd'ng hM cQc. Vi du dien<br /> he thd'ng de qud'c Anh va Phap thdi cMi dai hinh la tam giac chiln iQde Xd-My-Trung d<br /> (7)... Sieu cQdng cung la mdt cQdng qude chau A - ThM Binh DQdng trong thdi ky<br /> nhQng cd quyin liie vQdt trdi va ca kha nang Chien tranh lanh. D i u tidn, nhQng nam<br /> chi phdi cac cQdng qude khic. Dang thQc nay 1950, dd la hM cQc vdi Xd-Trung mdt ben.<br /> gid'ng hdt b i chu nhQng dQdc sQ dung trong My mdt bdn. Sau dd, Trung Qude t i c h Ididi<br /> nhiing dilu kidn mdi cua he thd'ng qud'c t l Lidn Xd va he thd'ng ba cQc hinh thanh d<br /> thdi hidn dai va trdn quy md toan ciu. VM chau A - ThM Binh DQdng trong nhiing nam<br /> trd sidu cQdng cua My va Lidn Xd thdi ky 1960-1970. Dd'n cudi thap ky 1970, My va<br /> Chid'n tranh lanh la mot vi du. Trung Qude Uen minh vdi nhau chong lai<br /> + He thd'ng hM cQc {Bipolar system) Ik Lien Xd. He thdiig ba cQc lai bj l i n g xuong.<br /> he thd'ng qud'c t l cd hai qud'c gia hoac hai Tinh ba cQc cua nd n g i n dd'n ndi nhilu<br /> Ididi lidn minh ldn cd vai trd nhQ nhQng ngQdi Ididng quan tam d i n h? thd'ng ba cQc<br /> trung tam quyin liic chi phdi cac p h i n tQ va coi nd n i m trong hd thd'ng hM cQc.<br /> khae va ea h? thd'ng qud'c t l . Vi du ldn n h i t Tuy nhien, hien nay, he thd'ng ba cQc<br /> trong ljch sQ v l he thd'ng hM ciic chinh la dang dQdc n h i l u ngQdi quan tam tQ gdc do<br /> vM trd eua Lidn Xd va My trong thdi ky Idnh te khi cho r i n g he thd'ng kinh te the<br /> Chie'n tranh lanh. HM qud'c gia nay da tap gidi thdi ky h a u C h i l n t r a n h lanh se bj chi<br /> hdp va dQng d i u hM lidn minh ddi djch phdi bdi ba trung tam Idnh te ldn la Bic<br /> nhau la phe XHCN va phe TBCN. HM cQc My, EU va N h a t Ban/Ddng A.<br /> va hai phe nay da tao nen cd c i u ehinh trj + He thd'ng da cQc {Multipolar system) \k<br /> the gidi khi dd va chi phdi h i u h i t QHQT. h? thd'ng qud'c t l cd n h i l u trung tam quyin<br /> TrQdc dd, d i u thd' ky XX eung tdn tM he iQc. He thd'ng da cQc dQdc xay dQng diia<br /> thd'ng hai cQc d chau Au la Ididi Antanta trdn can b i n g quyin iQc tQdng ddi giQa cac<br /> (Anh, Phap, Nga) va phe Lidn minh (DQc, CQc. Trong he thd'ng nay, khdng cd mot<br /> Ao-Hung, Bungari, Thd Nhi Ky). trung tam nao q u i manh de cd the l i n i t<br /> He thd'ng hM ciic cung dQdc phan i n h dQdc cac qud'c gia Idiac va lam cho h? thd'ng<br /> nhilu trdn quy md khu vQc. Trong dd, qud'c te trd t h a n h ddn cQc. Trong h? thd'ng<br /> thQdng tdn tai hM qud'c gia ed anli hQdng da cQc, cac qud'c gia k i l m c h i l i n nhau de<br /> hdn trong Idiu vQc va ed sQ tranh gianh ngan khdng eho M dd trd ndn manh len,<br /> anh hQdng khu vQc n h i t djnh giQa chung. pha v3 can b i n g quyin liic. Cung cd the cd<br /> Vi du, India va Paldstan d Nam A, Brazil mdt qud'c gia ddng vM trd "ngQdi can bing"<br /> va Argentina d Nam My, Nhat va Trung {Balancer) dQng trung lap, s i n sang nhay<br /> Qud'c d Ddng A... vao bdn y l u de lam cho can can quyin liic<br /> + He thd'ng ba cQc {Tripolar system) Ik trd lai can b i n g . Trong h? thd'ng dd, do xu<br /> h? thd'ng qud'c te' cd ba trung tam quyin iQc hQdng cae qud'c gia theo dudi quyin iQc<br /> ldn hdn b i n cie p h i n tQ Idiac. Cd ngQdi goi qud'c te ndn thQdng cd nguy cd de doa pha<br /> day la he thd'ng chan vac. Day la mot dang vd can b i n g cu va vi thd' cae qud'c gia cd the<br /> he thd'ng qud'c td' hay cd c i u quyin iQc da thay ddi lidn minh de tao ra nhQng can<br /> Phan loai hg thgng qugc ti.. 59<br /> <br /> b i n g mdi. NhQng cung vi diem nay ma sd' Cac "cQc" cung la ndi chu yeu tao ra cac luat<br /> iQdng cae cQc d day dQdc n h i l u ngQdi Id trong tQdng tac giQa cac p h i n tQ, la ngudn<br /> (Morton Kaplan, Joshua Goldstein,...) cho chinh cua cac phan iing chQc nang tQ mdi<br /> r i n g phM cd tQ nam cQc trd len (8). N l u he tnidng ben trong. Sii dn djnh cua h? thd'ng<br /> thd'ng cd bd'n cQc thi de bj chuyen t h a n h hM eiing phu thudc r i t n h i l u vao cie cQc va sQ<br /> cQc bdi sQ lien minh giQa cie ciic n h i m tQdng tac giQa chiing. Tuy nhien, cich phan<br /> gianh Qu the vdi nhau. loai nay ciing chQa diing nhiing nhQdc diem<br /> Cd e i u quyin liic trong h? thd'ng da cQc n i m trong nhQdc diem chung cua Chu nghia<br /> cd the dQdc phan anh theo chilu ngang Hidn thiic nhQ sQ tap trung vao qude gia va<br /> b i n g he thd'ng eic cQdng qude. NhQng nd chinh trj quyin liic ma khdng tinh d i n cie<br /> cung cd the dQdc phan anh theo chilu doc p h i n tQ Idiae va nhQng tQdng tac thudc Unh<br /> qua thQ bae quyin liic giQa cac trung tam vQc kinh te', van hda, xa hdi.<br /> nhQ md hinh Kim tQ thap quyin liic 5. Sii p h a n c h i a h e t h o n g q u o e t e ciia<br /> {Pyramid of Power). Trong md hinh nay, Morton Kaplan<br /> qud'c gia manh n h i t n i m d dinh, ke t i l p la<br /> Md hinh cua Morton Kaplan k h i ndi<br /> cac CQdng qud'c khac. Qud'c gia cang manh<br /> tid'ng bdi nd la mot trong nhiing cdng trinh<br /> thi cang n i m d g i n dinh. Rdi dQdi nQa la<br /> d i u tidn nghidn cQu tQdng ddi toan dien v l<br /> nhiing qud'c gia ye'u hdn. Do dd'c cua Kim tii<br /> he thd'ng qud'c t l . Trong chQng miic nao dd,<br /> thap phan anh mQc do so sanh quyin liic<br /> day Cling la mdt cich p h a n loai he thd'ng<br /> ciing nhQ tinh c h i t tQdng tac giQa chung.<br /> Kim tQ t h i p cang t h i p , sQ chenh lech qud'c t l . Md hinh nay gdm 6 kieu he thd'ng,<br /> quyin liie Ididng cao, eac qud'c gia cang trong dd 4 md hinh d i u mang tinh gia t h i l t<br /> binh dang. Kim tii thap cang dd'c, Idioang va 2 md hinh sau mang tinh tidn nghiem.<br /> each quyin liic cang each biet, quan he b i t + H? thd'ng phu quyd't: Moi qud'c gia d i u<br /> binh d i n g cang tang. cd kha nang tQ bao ve minh va ngan ehan<br /> He thd'ng da cQc Idia phd b i l n trong ljch sQ de doa ben ngoM sQ dung sQc manh ddi<br /> sQ QHQT. He thd'ng da cQc ndi tieng n h i t vdi minh. Trong he thd'ng nay, moi qud'c gia<br /> la he thd'ng quan binh quyin iQc chau Au d i u cd the sQ dung eic k h a nang de ngan<br /> trong khoang thdi gian tQ sau Hidp Qdc chan sQ de doa va d i u tich ciic chong lai sQ<br /> Vienna nam 1815 d i n tnide T h i chiln I. de doa dd. Trong he thd'ng nay, vM trd ciia<br /> He thd'ng nay cd da trung tam la Anh, cac td chQc qud'c t l toan e i u thQdng la b a n<br /> Phap, Nga, Ao-Hung, DQc, ItMy vdi Anh la che. H? thd'ng nay se trd t h a n h nguy hiem<br /> ngQdi ddng vM trd can b i n g . Nhilu ngQdi nd'u vu Idii h a t n h a n dQdc phd bid'n rdng<br /> ciing eho r i n g he thd'ng qud'c te sau Chid'n rai. Vi du, dd la he thd'ng qud'c gia dpc lap<br /> tranh lanh se la da cQc bdi sQ tdn tai cua ba eiia chau Au sau 1648.<br /> trung tam kinli te Bic My-EU-Nhat + Hd thd'ng can b i n g q u y i n iQc: Day l i<br /> Ban/Ddng A va nam trung tam chinh trj la dang he thd'ng da ciic. Theo Kaplan, h?<br /> My-EU-Nga-Trung Qud'c-Nhat Ban. thd'ng nay c i n it n h i t 5 cQdng qud'c vi neu<br /> Theo quan diem cua eac nha Hidn thiic it hdn, he thd'ng de trd t h a n h hM cQc. Theo<br /> chu nghia, each phan loai diia trdn sQ phan Kaplan, he thd'ng nay cd 6 nguyen t i c tao<br /> bd' quyin liic ed Qu didm phan anh dQdc cd ndn nhiing boat ddng dae t n i n g cua h$<br /> c i u eua he thd'ng qud'c t l vdi sii phan t i n g thd'ng qud'c te. Mdt la tang cQdng kha nang<br /> theo sQc manh cua cae qude gia thanh vien. dam phan ma khdng phai d i u tranh. Hai<br /> 60 Rghign cthi Lich sJr. sg 8.2010<br /> <br /> la d i u t r a n h chQ khdng phai la t h i t bai che den mQc khdng cd cae quoe gia trung<br /> trong vi?c tang cQdng kha nang. Ba la lap hay dQng ngoM nhQ trong he thd'ng hai<br /> dQng d i u tranh ma khdng phai loai trQ cQc linh boat, cac chu the cd tinh toan c i u d<br /> qud'c gia chu chd't nao dd. Bd'n Id chd'ng lai day cung chi ddng vM trd b a n c h i va it cd<br /> b i t cQ lidn minh hay qud'c gia nao dd cd xu anh hQdng ldn Ididi nay hay khdi kia.<br /> hQdng ddng vM trd Qu t h i trong he thd'ng. Binh luMi v l hd thd'ng nay, nhilu hoc gia<br /> Ndm Id k i l m chd' nhQng chu the tan thanh cho r i n g day la he thd'ng r i t de gay ra tinh<br /> cac nguyen t i e eua td chQc sidu qud'c gia. trang b i t dn djnh bdi mau t h u i n sau sic, sQ<br /> Vd sdu la eho phdp cie qud'c gia chu chd't bj biln ddng Uen tuc trong liic iQdng hM bdn<br /> danh bai hoac bj kilm c h i tilp tue tham gia lam cho can b i n g de thay ddi va sQ d i u tranh<br /> vao h? thd'ng qude te' vdi mot vM trd tQdng thQdng xuyen giQa hM ciic. Vi du, dd la he<br /> ddi hoac dQa mot sd' qude gia Ididng phM la thd'ng hM cQc thdi ky Chid'n tranh lanh.<br /> chii chd't nay trd thanh chu the quan trong Trong nhiing nam 1950, h? thd'ng nay dQdc<br /> hdn. Vi du, dd la He thd'ng quan binh quyin coi la chat che nhQng da dQdc coi la long sau<br /> liic d chau Au tnide The'chiln I. sQ tich rdi cua Trung Qudic va Phap.<br /> + He thd'ng hM ciie Unh boat (hay mIm -t- H? thd'ng toan ciu: H? thd'ng nay cd<br /> deo): Trong he thd'ng nay cd qud'c gia, cae the cd dQdc khi cie td chQc toan c i u thiic<br /> chu the mdi nhQ hen minh va cae chu the hi?n dQdc cie chQc nang cua minh mdt each<br /> mang tinh toan c i u nhQ td chQc qude td'. hieu qua. Trong he thd'ng nay, cac chu the<br /> Tinh Unh boat d day the hidn d chd cd nhilu toan c i u ed vM trd ndi trdi va cd nhilu<br /> phQdng i n cua he thd'ng hM ciic. Cd sd cua quyin cua qud'c gia nhQ xae djnh quy c h i<br /> nd phu thudc vao td chQc bdn trong tQng qud'c gia va p h a n chia ngudn ldi cho chung.<br /> khdi. Khdi cd the d i n g cip hda manh me va Chung eung di r a nhQng quy djnh cho<br /> cd tinh doc doan Idii ngQdi dQng d i u rang QHQT va cd trach nhiem theo ddi vide thiic<br /> bude dQdc cie ddng minh. Khi dd, he thd'ng thi. He thd'ng nay dQdc xay diing tren sQ<br /> se bid'n ddi sang he thd'ng hM cQe chat che nha't nguydn trong mdi trQdng chinh trj<br /> hoac thanh h? thd'ng thQ bae. Khdi ciing ed qud'c t l va trdn cd sd cd sQ doan k i t giQa<br /> the khdng d i n g cip h o i hoac dQdc d i n g c i p cie ehu the qud'c gia va toan c i u . Cac xung<br /> h o i cd mQc do nd'u dQdc hinh thanh qua con dot qud'c te se dQdc giM quyet theo cac<br /> dddng tham khao l i n nhau giQa cac qude gia nguydn t i e chinh trj cua he thd'ng.<br /> tii ehu. Khi dd, he thd'ng lai trd thanh he + H? thd'ng cd thQ bac: H? thd'ng nay ed<br /> thd'ng da ciic. Hoac gia neu cd chien tranh the dQdc hieu la mdt he thd'ng chinh trj<br /> tdng thd thi se d i n d i n tinh trang vd chinh chung cho toan thd' gidi. Trong dd, vM trd<br /> phii hoac he thd'ng thQ bac. Tinh c h i t d i n g ciia cac td chQc qud'c td' chung la ldn hdn<br /> cip trong tQng Ididi khac nhau se d i n dd'n qud'c gia, qud'c gia-dan tdc m i t di y nghia<br /> cie phQdng an Idiac nhau eua he thd'ng hM cua nd va cd the trd thanh nhQng ddn vj<br /> ciic nay. Vi du, dd la he thd'ng qude t l giQa lanh thd ddn t h u i n . He thd'ng nay cd tinh<br /> hM cude The chid'n vdi qua trinh tdn tai hM lien kd't cao dd'n mQc cd kha nang ngan<br /> phe ddng minh va phat xit. chan khuynh hQdng n i t lui r a Ididi h?<br /> + Hd thd'ng hai ciie chat che (hay cQng thd'ng va sQ quay trd lai cua qud'c gia-dan<br /> r i n ) : Khac vdi he thd'ng trdn, he thd'ng nay toe. He thd'ng thQ bac cd the la dan chii khi<br /> dQdc hinh t h a n h b i n g trat tii d i n g c i p cac nQdc d i u mong mud'n cung ed' va phat<br /> manh me. Trong he thd'ng nay, mQc do chat trien he thd'ng qud'c te'. H? thd'ng thQ bac<br /> Phan loai hg ftgng qugc ti... 61<br /> <br /> eung cd the la doe tM khi cQdng qud'c hoac vao trong nghien cQu ljch sQ QHQT. Vi?c<br /> mdt Ididi qud'c gia nao dd ap dat he thd'ng ap dung chiing vao nghien cQu ljch sQ<br /> dd ldn cac qud'c gia khac (9). QHQT cd the giup ich p h i n nao trong vide<br /> Cach phan loai hd thd'ng qude te cua tim hieu sQ van ddng eua QHQT trong ljch<br /> Kaplan ciing p h i n nao diia trdn cd c i u phan sQ bdi h? thd'ng qud'c te vQa la sQ phan anh,<br /> bd' quyin iQc. Trong chQng miic nao dd, vQa la ke't qua cua qua trinh phat trien<br /> Kaplan da cd' ging diia trdn ljch sQ de IdiM QHQT. Sii van ddng nay cd the la sQ md<br /> q u i t thanh cac md hinh cd tinh gia thie't rdng Ididng gian t i c dong va anh hQdng cua<br /> ciing nhQ d l r a nhiing phQdng an dii b i o cho he thong qud'c t l , ed the la sQ phat trien<br /> tQdng IM. Kaplan ciing phan tich v l kha linh viic va mQc do tQdng t i c cung nhQ mdl<br /> nang tQdng tac giQa cac chu the ben trong quan he giQa chung ben trong he thd'ng, ed<br /> tiing md hinh. Tuy nhidn, cich phan loai the la sQ bid'n ddi trang thai va tinh c h i t<br /> nay ciing ed nhiing nhQdc diem la thien v l cua chinh he thd'ng, cd the la sQ thay ddi cd<br /> quyin liie, eae cQdng qud'c va sQ xung dot c i u phan bd' quyin liic va t i c ddng cua nd<br /> nhQ nhiing dac t n i n g eua he thd'ng qude t l . tdi QHQT... Chiing cung cd the dQdc ap<br /> NhQ vay, he thd'ng qud'c te' vdi tQ each la dung de phan ky ljch sQ QHQT khi giup<br /> mot cdng cu ly lu^n da ed n h i l u each phan t h i y dQdc nhiing dae diem ridng eua tvtog<br /> loai Idiac nhau. Mdi cich d i u cd nhQng Qu thdi ky. Khdng nhiing thd', vdi tQ cich la<br /> Idiuye't diem n h i t djnh va cho den nay v i n mdt phQdng phap, he thd'ng qud'c t l cdn la<br /> chQa cd each phan loM nao cd tinh tdng mdt cdng cu ly luan giup tim hieu them<br /> hdp. Tuy nhien, t i t ca cie each phan loai nhQng yd'u td' tac ddng tdi QHQT eung nhQ<br /> gidi thieu d trdn d i u cd kha nang van dung ed the dii b i o sQ van ddng nay.<br /> <br /> CHU THICH<br /> (1), (2). Andr6 I.A. TsUgankov (1996), (5), (6), (8). Joshua S. Goldstein (1999),<br /> Mezdunarodnue Otnoshenhja, Nauka, Moekba, tr. International Relations, Longman, New York, pp.<br /> 135 (ban tieng Nga). 84-85, 85, 85.<br /> (3). Xin tham khao them Hoang Khic Nam, SU (7). Ciing CO y kien cho ring hg thdng de qude<br /> phdn dinh khu vUc trong nghien cdu qud'c te, Tgp khong phai la hg thdng qudi: te bcii eac nUde thugc<br /> chi Khoa hoc, ehuyen san Khoa hge Xa hgi va dia mit dgc lap nen khong phai la chu the QHQT.<br /> Nhan van, tap 23, sd2, 2007, tr. 77-86. (9). Morton Kaplan, "Some Problems of<br /> (4). Richard W. Mansbach (1997), Global Puzzle: International System Research" trong John A.<br /> issues and Actors in World Politics, Houghton MifflinVasquez, Classics of International Relations,<br /> Company, Boston and New York, p. 142. Prentice Hall, New Jersey, 1996, p. 297-302.<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2