Đ bài: Phân tích đo n trích Con đng tr thành “k sĩ hi n đi” c a Nguy nề ạ ườ ở ẻ ệ ạ ủ ễ
Kh c Vi nắ ệ
Bài làm
Nguy n Kh c Vi n là nhà khoa h c, nhà văn hóa l n, nhà ho t đng xã h i có uy tín. Ôngễ ắ ệ ọ ớ ạ ộ ộ
là m t k sĩ hi n đi đã ho t đng h t mình trong vi c làm cho th gi i hi u đúng v đtộ ẻ ệ ạ ạ ộ ế ệ ế ớ ể ề ấ
n c và con ng i Vi t Nam, xây d ng m t xã h i Vi t Nam văn minh, dân ch . ông đãướ ườ ệ ự ộ ộ ệ ủ
vi t hàng trăm bài báo, ch biên nhi u sách ti ng Pháp và ti ng Vi t đc đánh giá caoế ủ ề ế ế ệ ượ
trong và ngoài n c v các lĩnh v c: chính tr , văn hóa, văn h c, l ch s , y h c, tâm lí trướ ề ự ị ọ ị ử ọ ẻ
em,... M t trong nh ng tác ph m n i ti ng c a ông là cu n Bàn v đo Nho (1993). Đo nộ ữ ẩ ổ ế ủ ố ề ạ ạ
trích Con đng tr thành “k sĩ hi n đi” đc trích t bài Noi theo đo nhà trong cu nườ ở ẻ ệ ạ ượ ừ ạ ố
Bàn v đo Nho (1993). Đo n trích t p trung th hi n quá trình tu d ng, rèn luy n c aề ạ ạ ậ ể ệ ưỡ ệ ủ
b n thân tác gi , cũng nh g i ý v con đng ph n đu tr thành k sĩ hi n đi c aả ả ư ợ ề ườ ấ ấ ở ẻ ệ ạ ủ
ng i trí th c Vi t Nam nói chung luôn th m nhu n đo lí Nho gia - nh ng ng i trí th cườ ứ ệ ấ ầ ạ ữ ườ ứ
c a m t dân t c vôn có truy n th ng văn hóa riêng c a mình. Qua đó tác gi cũng mu nủ ộ ộ ề ố ủ ả ố
g i g m đn ng i đc v chính ki n và đo lí c a m t k sĩ trong b i c nh xã h i cóử ắ ế ườ ọ ề ế ạ ủ ộ ẻ ố ả ộ
nh ng thay đi l n lao.ữ ổ ớ
Trong đo n trích này, ngoài vi c k v quá trình tu d ng c a b n thân, tác gi còn phânạ ệ ể ề ưỡ ủ ả ả
tích, đnh h ng cho ng i đc hi u rõ và noi theo nh ng y u t tích c c, nh ng u đi mị ướ ườ ọ ể ữ ế ố ự ữ ư ể
c a Nho giáo. Tr c h t, theo ông, Nho giáo có cái g c duy lí, không đi l p v i khoaủ ướ ế ố ố ậ ớ
h c: Cái g c duy lí c a đo Nho không đi l p v i khoa h c, v i h c thuy t Mác,... vàọ ố ủ ạ ố ậ ớ ọ ớ ọ ế
đt v n đ x th m t cách rõ ràng và đy đ h n nhi u h c thuy t khác: C s nhânặ ấ ề ử ế ộ ầ ủ ơ ề ọ ế ơ ở
b n, l y con ng i, l y cu c s ng xã h i làm g c, đúng v y. Phân tích xã h i, đ hi u rõả ấ ườ ấ ộ ố ộ ố ậ ộ ể ể
l ch s , xác đnh đng l i thì ch nghĩa Mác h n h n, nh ng Mác trong đo lí khôngị ử ị ườ ố ủ ơ ẳ ư ạ
đc n i b t và c th nh trong Nho giáo. Có th nói không có h c thuy t ch nghĩa nàoượ ổ ậ ụ ể ư ể ọ ế ủ
đt v n đ “x th ” rõ ràng và đy đ nh v y. Đc bi t, tác gi r t quan tâm v cáchặ ấ ề ử ế ầ ủ ư ậ ặ ệ ả ấ ề
ng x c a nhà Nho đi v i vua chúa: Nh ng thích h n c là chuy n m t nhà nho đcứ ử ủ ố ớ ư ơ ả ệ ộ ượ
vua g i lên, b o: "Nhà vua nên đn thăm tôi h n là tôi đn thăm nhà vua". Vua h i vì sao -ọ ả ế ơ ế ỏ
"Vì n u tôi đn thì tôi mang ti ng là n nh vua, còn vua đn tôi thì vua đc ti ng là tônế ế ế ị ế ượ ế
tr ng ng i hi n, quý k sĩ". Cách ng x này cho ta th y cái c t cách c a k sĩ - r tọ ườ ề ẻ ứ ử ấ ố ủ ẻ ấ
kh ng khái, ngay th ng, không s uy quy n, không n nh b ,... Th hai, ông còn r t quanẳ ẳ ợ ề ị ợ ứ ấ
tâm đn v n đ tu thân và luôn đ cao trách nhi m c a con ng i đi v i xã h i. Đt conế ấ ề ề ệ ủ ườ ố ớ ộ ặ
ng i trong m i quan h v i ng i thân yêu và trong c ng đng. Tác gi không đt m iườ ố ệ ớ ườ ộ ồ ả ặ ố
quan h gi a các thành viên trong c ng đng ngang nhau mà khuyên con ng i ta ph i yêuệ ữ ộ ồ ườ ả
th ng nh ng con ng i trong gia đình mình tr c r i m i yêu đn ng i khác: Khôngươ ữ ườ ướ ồ ớ ế ườ
c ng đi u lên và yêu h t m i ng i ngang nhau, mà ph i yêu b m mình, v con mìnhườ ệ ế ọ ườ ả ố ẹ ợ
đã r i m i đn yêu ng i khác. G c r c a v n đ tu thân là ch nhân. C đo Nho xoayồ ớ ế ườ ố ễ ủ ấ ề ữ ả ạ
quanh m t ch . Đây chính là v n đ c t lõi c a đo Nho. V y th nào là nhân ? Theo tácộ ữ ấ ề ố ủ ạ ậ ế
gi , nhân là tính ng i, khác v i th v t. Nhân là tình ng i, n i k t ng i này v i ng iả ườ ớ ứ ậ ườ ố ế ườ ớ ườ
khác. Nh v y trong đo Nho thì ch nhân luôn l y tình ng i là nguyên t c ng x caoư ậ ạ ữ ấ ườ ắ ứ ử
nh t. Trên c s đó, tác gi đa ra ý ni m v m t con ng i tr ng thành c n ph i có,ấ ơ ở ả ư ệ ề ộ ườ ưở ầ ả
đó là ph i bi t t ki m ch , kh c k , khép mình vào l nghĩa [...] m r ng t m nhìn, l yả ế ự ề ế ắ ỉ ễ ở ộ ầ ấ
“văn” mà tô đp m i thành ng i [...] g n bó v i ng i khác thì m i th t là ng i. Cóẹ ớ ườ ắ ớ ườ ớ ậ ườ
th u hi u b n thân, tri thiên m nh m i là con ng i tr ng thành. Th ba, trong h th ngấ ể ả ệ ớ ườ ưở ứ ệ ố
ng x c a Nho giáo, tinh th n có m c đ (không c c đoan, thái quá) luôn hi n di n, luônứ ử ủ ầ ứ ộ ự ệ ệ
gi đc ý chí l p tr ng - không yêu h t th y m i ng i ngang nhau, l y ân báo ân,ữ ượ ậ ườ ế ả ọ ườ ấ
tr ng s công b ng: L y ân báo ân nh ng cũng không đn m c l y ân báo oán, mà báoọ ự ằ ấ ư ế ứ ấ
oán thì l y công b ng mà x lí, nh n rõ đi u gì là phi pháp, nh ng cũng không nh n tâmấ ằ ử ậ ề ư ẫ
đn m c đi t cáo b m v i nhà ch c trách. Vì cao h n pháp lu t là tình ng i, là lòngế ứ ố ố ẹ ớ ứ ơ ậ ườ
nhân,... Nh th , Nguy n Kh c Vi n đã đánh giá Nho giáo theo tinh th n kh ng đnh,ư ế ễ ắ ệ ầ ẳ ị
đc nhìn t góc đ tu d ng đo đc cá nhân và đc trình bày xoay quanh v n đ đoượ ừ ộ ưỡ ạ ứ ượ ấ ề ạ
lí. u đi m l n nh t c a Nho giáo trong s ti p thu c a tác gi là nguyên t c ng x , làƯ ể ớ ấ ủ ự ế ủ ả ắ ứ ử
tình nhân ái.
Trong đo n trích, tác gi đã có m t cái nhìn m đi v i v n đ chính ki n. Cái nhìn yạ ả ộ ở ố ớ ấ ề ế ấ
gián ti p nói lên tính bi n đng c a th i đi chúng ta - m t th i đi c a s c xát, va đpế ế ộ ủ ờ ạ ộ ờ ạ ủ ự ọ ậ
gi a nhi u h c thuy t, nhi u đng l i chính tr khác nhau, nhi u giá tr đc nh n th c,ữ ề ọ ế ề ườ ố ị ề ị ượ ậ ứ
đánh giá l i. Trong b i c nh y, s thay đi chính ki n c a ng i k sĩ hi n đi, n u cóạ ố ả ấ ự ổ ế ủ ườ ẻ ệ ạ ế
cũng là chuy n d hi u, đáng c m thông, v i đi u ki n anh ta ph i gi v ng đo lí. Khiệ ễ ể ả ớ ề ệ ả ữ ữ ạ
nh n th y m t đng l i chính tr không còn phù h p v i s phát tri n c a đt n c,ậ ấ ộ ườ ố ị ợ ớ ự ể ủ ấ ướ
không l y h nh phúc c a con ng i làm m c tiêu ph n đu, ng i k sĩ có th t b nó.ấ ạ ủ ườ ụ ấ ấ ườ ẻ ể ừ ỏ
S th c th i trong tr ng h p này có m t ý nghĩa tích c c. Theo tác gi , chính ki n (hi uự ứ ờ ườ ợ ộ ự ả ế ể
là quan đi m chính tr , thái đ chính tr ) là cái có th thay đi tùy hoàn c nh xã h i, cònể ị ộ ị ể ổ ả ộ
đo lí là cái ph i luôn gi v ng. Tác gi không gi i thích v th nh t, nh ng ta hi u trongạ ả ữ ữ ả ả ế ứ ấ ư ể
quan ni m c a ông (cũng nh c a nhi u ng i), chính tr là cái có tính nh t th i, g n v iệ ủ ư ủ ề ườ ị ấ ờ ắ ớ
t ng giai đo n l ch s c th . Khi làm chính tr , ng i ta ph i bi t tùy c ng bi n vàừ ạ ị ử ụ ể ị ườ ả ế ơ ứ ế
vi c ho ch đnh đng l i choệ ạ ị ườ ố
s phát tri n c a đt n c không ph i ch làm m t l n là xong. Nó luôn ph i đc nh nự ể ủ ấ ướ ả ỉ ộ ầ ả ượ ậ
th c l i, b sung thêm, đi u ch nh, s a đi, trên c s thu n p thêm nhi u d ki n m iứ ạ ổ ề ỉ ử ổ ơ ở ạ ề ữ ệ ớ
n y sinh trong cu c s ng đy bi n đng. V i v th hai, tác gi có nói rõ h n (dù khôngả ộ ố ầ ế ộ ớ ế ứ ả ơ
t p trung vào m t đo n nào c th ). Đúng là không th thay đi đo lí, vì đo lí là y u tậ ộ ạ ụ ể ể ổ ạ ạ ế ố
c b n t o nên nhân cách, làm cho con ng i s ng cho ra con ng i, bi t khép mình vàoơ ả ạ ườ ố ườ ế
l nghĩa, th u hi u b n thân, tri thiên m nh, không vì giàu sang mà sa đa, không vì nghèoễ ấ ể ả ệ ọ
khó mà xa r i, không khu t ph c tr c uy quy n, th i bu i nào cũng gi đc đng điờ ấ ụ ướ ề ờ ổ ữ ượ ườ
và đc bi t là giúp cho con ng i g n n i đc v i truy n th ng t t đp c a ông cha,ặ ệ ườ ắ ố ượ ớ ề ố ố ẹ ủ
không b đt h t g c r . Đi u này không h mâu thu n v i đi u tác gi vi t: Th nào làị ứ ế ố ễ ề ề ẫ ớ ề ả ế ế
nhân? C đo Nho xoay quanh m t ch . Nhân và đo lí dĩ nhiên không ph i là m t. Nhânả ạ ộ ữ ạ ả ộ
là khái ni m tri t h c c a Kh ng T , còn đo lí là tinh th n c a tri t h c Kh ng T màệ ế ọ ủ ổ ử ạ ầ ủ ế ọ ổ ử
tác gi chiêm nghi m th y và rút ra đc đ thành ch nhân. Nh v y, đo lí là g c rả ệ ấ ượ ể ữ ư ậ ạ ố ễ
t n t i c a đi s ng tinh th n, m t đo lí là m t con ng i, m t b n năng c a chínhồ ạ ủ ờ ố ầ ấ ạ ấ ườ ấ ả ủ
mình. Nhìn chung, tác gi đã có m t cái nhìn duy lí, th u su t v v n đ, có tinh th n tả ộ ấ ố ề ấ ề ầ ự
ch cao đ, hi u r t rõ vi c mình c n làm, đang làm. ông không h né tránh đi tho i v iủ ộ ể ấ ệ ầ ề ố ạ ớ
nh ng ng i chê trách mình, th ng th n th a nh n mình có thay đi chính ki n. Qua cáchữ ườ ẳ ắ ừ ậ ổ ế
lí gi i v n đ c a ông, ta th y ông n i b t c t cách c a m t k sĩ th m nhu n đo líả ấ ề ủ ấ ở ổ ậ ố ủ ộ ẻ ấ ầ ạ
nho gia, ti p thu đc tinh th n duy lí c a ph ng Tây và có nh ng đng nét nh là gànế ượ ầ ủ ươ ữ ườ ư
(theo m t góc nhìn nào đó) c a ông đ Ngh .ộ ủ ồ ệ
Đc sinh ra trong m t gia đình nhà nho, đc h c và ho t đng ph ng Tây nh ngượ ộ ượ ọ ạ ộ ở ươ ư
ông v n th y đc giá tr c a đo đc c a m t nhà nho trong đi s ng hi n đi. Chínhẫ ấ ượ ị ủ ạ ứ ủ ộ ờ ố ệ ạ
nh ng nguyên t c y đã giúp ông thành đt, s ng có ý nghĩa v i xã h i. Tác gi th mữ ắ ấ ạ ố ớ ộ ả ấ
nhu n truy n th ng đo lí Nho gia và bi t rút ra nh ng tinh hoa t nhi u thuy t h c khác,ầ ề ố ạ ế ữ ừ ề ế ọ
đc bi t là h c thuy t Mác đ t xác l p đc m t t th d n thân, m t cách d n thânặ ệ ọ ế ể ự ậ ượ ộ ư ế ấ ộ ấ
h p lí và có hi u qu . Ông dám bày t ch ki n trên c s phân tích m t cách duy lí, khoaợ ệ ả ỏ ủ ế ơ ở ộ
h c các m t u đi m, nh c đi m c a t ng h c thuy t: Nhân văn là tìm hi u con ng iọ ặ ư ể ượ ể ủ ừ ọ ế ể ườ
v c ba m t sinh h c - xã h i - tâm lí đ c luy n mình theo ba h ng: d ng sinh (th yề ả ặ ọ ộ ể ố ệ ướ ưỡ ầ
Kh ng b qua m t này), x th , tu thân (Mác xem nh m t này). Khi bàn v nhi m vổ ỏ ặ ử ế ẹ ặ ề ệ ụ
c a nhà Nho trong xã h i hi n nay, tác gi kh ng đnh: Đóng góp ph n mình cho cu củ ộ ệ ả ẳ ị ầ ộ
đu tranh c u n c, xây d ng dân ch , khoa h c nhân văn là ba b c đng tôi đã l aấ ứ ướ ự ủ ọ ướ ườ ự
ch n. Quan ni m này th hi n tác gi là ng i v a có s ti p thu ti n b c a Nho h c,ọ ệ ể ệ ả ườ ừ ự ế ế ộ ủ ọ
v a k th a quan đi m c a ch nghĩa duy v t bi n ch ng, v a th hi n ch ki n c aừ ế ừ ể ủ ủ ậ ệ ứ ừ ể ệ ủ ế ủ
mình,... ông luôn gi đc thái đ đc l p v i th quy n (tác gi thích cách ng xữ ượ ộ ộ ậ ớ ế ề ả ứ ử
truy n th ng c a nhà nho đi v i vua chúa), không đng nh t con ng i chính tr v i conề ố ủ ố ớ ồ ấ ườ ị ớ
ng i đo lí và tuyên b th ng th n cách liên minh v i chính tr c a mình: Có th liênườ ạ ố ẳ ắ ớ ị ủ ể
minh chính tr v i quý, ch k t b n v i ng i có “đo”, dù là “đo” khác. Liên, minh chị ớ ỉ ế ạ ớ ườ ạ ạ ỉ
nh t th i, nghĩa là b n lâu dài. Trong vi c hoàn thi n nhân cách, tác gi còn b nh h ngấ ờ ạ ệ ệ ả ị ả ưở
t t m g ng c a ng i cha là ông Nguy n Kh c Niêm. Tuy không ph i là t t c , giúpừ ấ ươ ủ ườ ễ ắ ả ấ ả
tôi nên ng i nh ng ông v n là m t t m g ng sáng v h c t p và tu d ng. Tác giườ ư ẫ ộ ấ ươ ề ọ ậ ưỡ ả
không tuy t đi hóa vai trò và nh h ng c a Kh ng T nh ng cũng không ph nh n vaiệ ố ả ưở ủ ổ ử ư ủ ậ
trò nh h ng c a thuy t Kh ng T đi v i xã h i hi n đi: Tôi không xem ông Kh ngả ưở ủ ế ổ ử ố ớ ộ ệ ạ ổ
là m t v thánh mà ch xem là m t trong nh ng b c th y l n nh t đã giúp cho loài ng iộ ị ỉ ộ ữ ậ ầ ớ ấ ườ
ti n lên thành ng i, và nay vào cu i th k này, ng m l i nhi u đi u ông d y v n cònế ườ ố ế ỉ ẫ ạ ề ề ạ ẫ
r t b ích. Con ng i mu n hoàn thi n mình c n ph i ch t l c và h c t p không ng ng.ấ ổ ườ ố ệ ầ ả ắ ọ ọ ậ ừ
H c t t m g ng sáng c a ng i thân, t nh ng h c thuy t tích c c và ti n b c aọ ừ ấ ươ ủ ườ ừ ữ ọ ế ự ế ộ ủ
ng i đi tr c đ l i.ườ ướ ể ạ
Trong b i c nh chính tr , xã h i ph c t p và quá trình Vi t Nam giao l u h i nh p v i thố ả ị ộ ứ ạ ệ ư ộ ậ ớ ế
gi i hi n nay, vi c ph n đu tr thành k sĩ hi n đi có ý nghĩa r t quan tr ng đi v iớ ệ ệ ấ ấ ở ẻ ệ ạ ấ ọ ố ớ
t ng l p trí th c, vì nó giúp h đng v ng đc tr c nhi u cám d , đc bi t là cám dầ ớ ứ ọ ứ ữ ượ ướ ề ỗ ặ ệ ỗ
v t ch t, gi đc cái g c đo lí, không đt h t g c r v i truy n th ng. Đng th i, nóậ ấ ữ ượ ố ạ ứ ế ố ễ ớ ề ố ồ ờ
cũng giúp h khôi ph c đc v trí đáng tr ng c a mình trong xã h i v i t cách là m tọ ụ ượ ị ọ ủ ộ ớ ư ộ
t ng l p tinh hoa, có nhi u c ng hi n x ng đáng cho công cu c xây d ng m t xã h i côngầ ớ ề ố ế ứ ộ ự ộ ộ
b ng, dân ch , văn minh. Trên th c t , trí th c và k sĩ hi n đi không ph i là m t. Đâyằ ủ ự ế ứ ẻ ệ ạ ả ộ
là hai ph m trù có s khác bi t v ch t; t trí th c đn k sĩ hi n đi có m t quãng dàiạ ự ệ ề ấ ừ ứ ế ẻ ệ ạ ộ
c n v t qua b ng s tu d ng b n thân không ng ng k t h p v i s mài s c ý th cầ ượ ằ ự ưỡ ả ừ ế ợ ớ ự ắ ứ
c ng hi n cho đt n c, cho dân t c, theo tinh th n c a nh ng nho sĩ chân chính x a. Xétố ế ấ ướ ộ ầ ủ ữ ư
trong b i c nh r ng, vi c ng i trí th c ph n đu tr thành k sĩ hi n đi hoàn toànố ả ộ ệ ườ ứ ấ ấ ở ẻ ệ ạ
thu n v i con đng phát tri n c a xã h i Vi t Nam hi n nay: phát huy s c m nh truy nậ ớ ườ ể ủ ộ ệ ệ ứ ạ ề
th ng, th u hi u nh ng kinh nghi m quý báu c a th gi i đ t o nên m t cu c b t pháố ấ ể ữ ệ ủ ế ớ ể ạ ộ ộ ứ
t t đp h ng v t ng lai.ố ẹ ướ ề ươ
Bài h c l n nh t mà chúng ta rút ra đc t tr ng h p tu d ng, rèn luy n c a tác giọ ớ ấ ượ ừ ườ ợ ưỡ ệ ủ ả
chính là bài h c v đo lí. Cái g c c a đo lí, c a lí t ng, c a nguyên t c s ng là tìnhọ ề ạ ố ủ ạ ủ ưở ủ ắ ố
ng i, là cái tâm. M t khác, cũng c n ph i bi t k t h p hài hòa gi a truy n th ng và hi nườ ặ ầ ả ế ế ợ ữ ề ố ệ
đi, và dù hoàn c nh s ng nào thì quan tr ng nh t v n là đo lí, th hi n qua m i quan hạ ả ố ọ ấ ẫ ạ ể ệ ố ệ
gi a ng i v i ng i.ữ ườ ớ ườ
